Khi trẻ nổi cơn giận ở chợ, siêu thị hay nơi đông người, người trông làm theo thứ tự: giữ an toàn cho trẻ trước, đưa trẻ ra một chỗ ít người nếu được, nói rất ít, không thương lượng và không mua món trẻ đòi để trẻ nín, chờ cơn giận đi qua bên cạnh trẻ, rồi mới an ủi và nói một hai câu. Người ngoài nhìn là chuyện của họ; việc của bạn là đứa trẻ trước mặt. Phần lớn công việc thật ra nằm ở trước chuyến đi: đi lúc trẻ no và ngủ đủ, đi ngắn, nói trước sẽ mua gì.
Cơn giận dữ, mà dân gian hay gọi là ăn vạ, rất thường gặp ở trẻ từ khoảng một đến bốn tuổi. Với người làm nghề, nó khó hơn khi xảy ra ở nơi công cộng: bạn không phải ba mẹ, người xung quanh có thể nghĩ bạn chăm không tốt, và bạn còn lo ba mẹ sẽ nghĩ gì khi nghe kể lại. Bài này viết cho bảo mẫu, cô nuôi khi đưa trẻ ra ngoài; cơn giận và giành đồ trong nhóm trẻ ở nhà thuộc một đề tài khác.
Cơn giận ở trẻ nhỏ là gì, vì sao hay bùng ra ở nơi đông người
Một cơn giận điển hình ở trẻ chập chững gồm khóc thét, la hét, nằm lăn ra sàn, đá chân, ưỡn người, có khi đập tay. Cơn thường kéo dài vài phút, đôi khi lâu hơn, rồi lắng xuống thành khóc nức nở và trẻ tìm người lớn để được ôm. Các tổ chức nhi khoa coi đây là một phần bình thường của sự phát triển: trẻ có mong muốn mạnh, cảm xúc mạnh, nhưng khả năng tự điều chỉnh và vốn từ còn rất ít. Phần não giúp con người kiềm chế, lập kế hoạch, chờ đợi còn phát triển qua nhiều năm.
Chợ và siêu thị gần như được thiết kế để kích hoạt cơn giận ở trẻ nhỏ. Hàng hoá màu sắc đặt ngang tầm mắt trẻ, kẹo bánh ở quầy thu ngân, tiếng ồn, ánh đèn, người chen chúc, phải ngồi yên trong xe đẩy lâu, phải chờ. Thêm vào đó, trẻ thường được đưa đi chợ vào cuối buổi sáng hay cuối chiều, đúng lúc trẻ bắt đầu đói và mệt.
Với người trông, có thêm một yếu tố: trẻ có thể chưa chắc chắn rằng cô sẽ giữ đúng những gì mẹ vẫn giữ. Trẻ thử xem với cô, khóc to có mua được kẹo không. Nếu lần đầu khóc to mà được, những lần sau trẻ sẽ khóc to hơn và sớm hơn. Hiểu điều này giúp người trông thấy rõ lý do phải nhất quán, kể cả khi bị nhìn.
Trước khi ra ngoài: phòng được phần lớn các cơn giận
Không thể ngăn mọi cơn giận, nhưng nhiều cơn có thể tránh được bằng cách chuẩn bị. Những điều người trông nên làm trước mỗi chuyến đi cùng trẻ:
- Chọn giờ. Đi sau khi trẻ đã ăn và ngủ đủ, tránh sát giờ ngủ trưa, tránh giờ đông nhất.
- Đi ngắn. Với trẻ hai ba tuổi, hai mươi tới ba mươi phút trong siêu thị là đủ dài. Viết sẵn danh sách đồ cần mua để không lòng vòng.
- Nói trước điều sẽ xảy ra. “Mình đi mua sữa với rau. Hôm nay không mua kẹo. Mua xong mình về đọc truyện.” Nói ở nhà, nhắc lại ở cửa.
- Mang theo bữa phụ nhỏ và nước. Trẻ đói là trẻ dễ nổi cơn. Bữa phụ ba mẹ đã đồng ý, không phải món ngọt dùng để mặc cả.
- Giao việc cho trẻ. Cầm giúp bó rau, bỏ quả cam vào giỏ, tìm hộp sữa có màu xanh. Trẻ có việc thì bớt chán và bớt đòi.
- Thống nhất với ba mẹ trước. Người trông có được mua gì cho trẻ không, nếu có thì tối đa thế nào. Rõ từ đầu thì ở quầy kẹo bạn không phải phân vân.
- Cân nhắc có nên đưa trẻ đi không. Nếu trẻ đang ốm, mệt, hay vừa có một ngày khó, đi chợ một mình hoặc đổi sang lúc khác là lựa chọn hợp lý.
Lúc cơn giận lên: làm gì, theo thứ tự nào
Khi trẻ đã bắt đầu gào khóc và lăn ra, mọi lời giảng giải đều vô ích. Việc của người trông là giữ an toàn và đợi:
- An toàn trước tiên. Đưa trẻ ra khỏi chỗ có xe đẩy hàng qua lại, kệ hàng dễ đổ, bậc thang, cửa ra vào. Nếu trẻ đang ngồi trong xe đẩy, giữ đai cài.
- Ra chỗ ít người nếu được. Bế trẻ ra góc vắng, ra ngoài cửa, ra chỗ để xe. Nếu trẻ quá vùng vẫy, không cần kéo đi xa; ngồi xuống cạnh trẻ ngay tại chỗ an toàn gần nhất.
- Nói rất ít. Một câu: “Con giận vì cô không mua kẹo. Cô ở đây.” Rồi im lặng. Không hỏi “con muốn gì”, không giải thích vì sao không mua, không đếm “một, hai, ba”.
- Không mua để trẻ nín. Đây là điểm quan trọng nhất. Một lần mua để dập cơn giận là dạy trẻ cách được mua lần sau.
- Không đánh, không doạ bỏ lại. “Cô đi về đây, con ở lại một mình” làm trẻ hoảng thật sự và có thể khiến trẻ chạy theo bạn giữa đám đông. Đánh trẻ ở nơi công cộng hay ở nhà đều là bạo lực với trẻ em.
- Đợi cơn qua. Ở gần, trong tầm tay, giữ trẻ không làm đau mình. Khi tiếng khóc chuyển sang nức nở và trẻ tìm đến bạn, ôm trẻ.
Nếu giỏ hàng đã gần xong, trả tiền rồi về. Nếu chưa, bỏ lại giỏ, nhờ nhân viên giữ giúp hoặc bỏ hẳn, về nhà. Một chuyến đi chợ dang dở không phải thất bại; đó là cách giữ cho cả bạn và trẻ không bị kéo vào một cuộc giằng co dài trước đám đông.
Ánh mắt người ngoài và lời góp ý
Ở chợ, siêu thị Việt Nam, người xung quanh thường không im lặng. Có người góp ý “đưa cái kẹo cho nó nín”, có người nói “con nhà ai mà hư thế”, có người trách “cô giúp việc này chăm kiểu gì”. Những câu này làm người trông bối rối nhất, và chính sự bối rối dễ khiến bạn mua cho xong hoặc quát trẻ cho người khác thấy mình nghiêm.
Chuẩn bị sẵn một câu đáp ngắn, lịch sự, không giải thích dài: “Cháu đang mệt, em đợi cháu bình tĩnh lại ạ.” “Dạ, em cảm ơn, em lo được.” Rồi quay lại với trẻ. Bạn không cần thuyết phục người lạ rằng cách mình làm là đúng. Người góp ý thường thiện ý; có người chỉ đi qua và quên ngay.
Đừng để ánh mắt người ngoài quyết định cách bạn xử lý. Nếu bạn làm đúng, đứa trẻ sẽ học được rằng khóc to không đổi được kết quả, và những lần sau cơn giận ngắn đi. Nếu bạn làm theo người ngoài, bạn được yên vài phút và trả giá bằng những chuyến đi chợ khó hơn trong nhiều tuần.
Giữ bình tĩnh của chính mình giữa đám đông
Tiếng khóc thét của trẻ kích hoạt phản ứng căng thẳng mạnh ở người lớn: tim đập nhanh, mặt nóng, muốn làm gì đó ngay cho tiếng khóc dừng lại. Ở nơi công cộng, cảm giác bị nhìn còn làm phản ứng đó mạnh hơn. Người làm nghề nên có sẵn một chuỗi động tác giúp mình chậm lại.
Một chuỗi đơn giản: thở ra dài hai ba lần, dài hơn hơi hít vào. Hạ thấp người ngồi xuống cạnh trẻ, vì ngồi xuống làm cơ thể mình bớt ở thế “chiến đấu”. Nói với chính mình một câu: “Trẻ đang có một khoảng thời gian khó, không phải đang làm khó mình.” Nhìn vào trẻ, không nhìn quanh xem ai đang nhìn mình.
Nếu bạn cảm thấy cơn giận của chính mình đang lên, ưu tiên giữ trẻ an toàn và giữ im lặng. Im lặng tốt hơn một câu nói trong lúc nóng. Sau chuyến đi, cho mình vài phút nghỉ: uống nước, ngồi xuống, kể lại với ai đó. Những cơn giận dữ của trẻ là việc của nghề, nhưng sức chịu đựng của người trông không phải vô hạn, và nhận ra giới hạn của mình là một phần tay nghề.
Sau cơn giận: nói gì với trẻ, kể gì với ba mẹ
Khi trẻ đã dịu, trẻ thường mệt và cần được ôm. Đó không phải lúc giảng đạo lý dài. Một hai câu là đủ: “Con giận lắm vì muốn kẹo. Cô không mua. Giờ con thấy đỡ hơn chưa?” Cho trẻ uống nước, lau mặt. Nếu trẻ đủ lớn, vào một lúc yên khác trong ngày, kể lại ngắn như một câu chuyện và hỏi lần sau con có thể làm gì khi muốn một món đồ: nói “con muốn”, chỉ tay, hay để vào danh sách cho mẹ xem.
Không kể tội trẻ trước mặt người khác, không nhắc lại chuyện để trêu, không nói “hôm nay con hư, cô kể mẹ”. Trẻ cần biết cơn giận đã qua và cô vẫn bình thường với trẻ.
Với ba mẹ, kể lại ngắn và trung thực: trẻ nổi giận lúc nào, vì sao, kéo dài bao lâu, bạn đã làm gì, trẻ dịu lại thế nào. Hỏi xem ở nhà trẻ có hay như vậy không, ba mẹ thường xử lý thế nào, để thống nhất. Nếu ba mẹ thường mua cho trẻ khi trẻ khóc, đề nghị cả nhà cùng thử giữ một cách trong vài tuần.
Khi nào cơn giận không còn là chuyện thường
Phần lớn cơn giận ở trẻ nhỏ thưa dần khi trẻ lớn lên, có thêm từ ngữ và khả năng chờ đợi, thường giảm rõ sau tuổi mẫu giáo. Người trông nên báo ba mẹ để gia đình cân nhắc hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em khi thấy: cơn giận rất thường xuyên, nhiều lần mỗi ngày, kéo dài lâu bất thường; trẻ tự làm đau mình trong cơn như đập đầu, cắn mình; trẻ làm đau người khác dữ dội; trẻ đã lớn hơn tuổi mẫu giáo mà cơn giận vẫn dữ như trẻ hai tuổi; hoặc cơn giận đi kèm những lo lắng khác về phát triển như chậm nói, khó giao tiếp.
Người trông chỉ mô tả bằng ghi chép cụ thể, không gắn nhãn hay đoán bệnh. Một bảng ghi ngày, giờ, điều xảy ra trước, thời gian cơn kéo dài, cách trẻ dịu lại là tài liệu rất có ích cho ba mẹ và chuyên gia.
Trong cơn, nếu trẻ nín thở đến tím tái hoặc ngất đi trong chốc lát, đây là hiện tượng có thể gặp ở một số trẻ nhỏ khi khóc dữ. Đặt trẻ nằm nghiêng ở chỗ an toàn, ở bên trẻ, gọi cấp cứu 115 nếu trẻ không tỉnh lại nhanh, co giật hoặc thở bất thường, và luôn báo ba mẹ để đưa trẻ đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bỏ đi vài bước cho trẻ tự nín khi trẻ lăn ra giữa siêu thị không?
Không nên. Ở nơi đông người, trẻ có thể chạy theo giữa xe đẩy hàng hoặc bị lạc, và cảm giác bị bỏ lại làm trẻ hoảng sợ thật. Người trông nên ở gần, trong tầm tay, giữ im lặng và an toàn cho đến khi cơn giận qua.
Trẻ đòi một món đồ rẻ, mua cho nín có sao không?
Vấn đề không nằm ở giá món đồ mà ở điều trẻ học được: khóc to thì được mua. Nếu ba mẹ cho phép mua một món, hãy quyết định trước khi vào siêu thị và nói với trẻ. Đã nói không mua thì giữ đúng, kể cả khi trẻ khóc.
Cơn giận kéo dài bao lâu thì nên lo?
Phần lớn cơn giận ở trẻ nhỏ kéo dài vài phút. Nếu cơn thường xuyên kéo dài rất lâu, nhiều lần mỗi ngày, hoặc trẻ tự làm đau mình, hãy ghi lại và báo ba mẹ để gia đình hỏi ý kiến bác sĩ nhi hay chuyên gia tâm lý trẻ em.
Người trông có nên bế trẻ ra khỏi siêu thị khi trẻ đang vùng vẫy không?
Nếu ở chỗ hiện tại không an toàn hoặc quá đông, nên bế trẻ ra chỗ vắng bằng cách ôm chắc ngang thân, không kéo tay, không túm áo. Nếu trẻ vùng vẫy quá mạnh và chỗ đang đứng đã an toàn, ngồi xuống cạnh trẻ ngay tại đó và chờ.
Sau cơn giận có nên phạt trẻ không được xem tivi chẳng hạn?
Phạt bằng một điều không liên quan thường không giúp trẻ hiểu. Hậu quả tự nhiên đã đủ: chuyến đi kết thúc sớm, không có món đồ trẻ đòi. Điều trẻ cần sau cơn là được nối lại với người lớn và học dần cách nói ra mong muốn bằng lời.
Người lạ trách người trông chăm không tốt thì nên đáp thế nào?
Một câu ngắn, lịch sự, rồi quay lại với trẻ: “Cháu đang mệt, em đợi cháu bình tĩnh ạ.” Không cần giải thích hay tranh luận. Việc của bạn là đứa trẻ, không phải sự đồng tình của người ngoài. Sau đó, kể lại sự việc với ba mẹ một cách trung thực.