Khi trẻ không chịu ngủ lúc đến giờ, người trông nên kiểm tra lại hai điều trước tiên: trẻ đã thật sự mệt chưa và đã quá mệt chưa. Sau đó giữ đúng nghi thức trước giấc mà ba mẹ vẫn làm, giảm ánh sáng, giảm tiếng ồn, ngồi bên trẻ với giọng đều và chậm, không doạ, không rung lắc mạnh. Nếu sau khoảng hai mươi tới ba mươi phút trẻ vẫn tỉnh táo, chuyển sang một quãng nghỉ yên trên chỗ nằm thay vì vật lộn bắt ngủ, và ghi lại để điều chỉnh giờ ngủ hôm sau cùng ba mẹ.
Giờ ngủ là lúc nhiều bảo mẫu, cô nuôi mệt nhất trong ngày: trẻ quấy, người lớn cũng cần nghỉ. Bài này viết theo góc người làm nghề, cả khi trông một trẻ tại nhà khách lẫn khi cho năm sáu trẻ ngủ trưa ở nhóm trẻ. Phần an toàn chỗ ngủ chỉ nhắc ở mức người trông phải nhớ; thao tác đặt trẻ sơ sinh ngủ thuộc một bài riêng về tay nghề chăm trẻ.
Vì sao trẻ không chịu ngủ đúng giờ
Chưa đủ mệt. Trẻ vừa ngủ dậy muộn buổi sáng, giấc trước kéo dài hơn thường lệ, hoặc buổi sáng ít vận động, ít ra ngoài. Đặt trẻ nằm khi trẻ còn đầy năng lượng thường chỉ gây giằng co.
Quá mệt. Ngược lại, trẻ thức quá lâu so với sức của mình lại khó vào giấc, quấy khóc, chạy nhảy nhiều hơn, trông như "tỉnh như sáo". Người lớn hay nhầm đây là trẻ không buồn ngủ.
Nhịp bị xáo trộn. Cuối tuần ở nhà ngủ giờ khác, đi chơi xa, ốm vài ngày, đổi giờ ba mẹ đi làm. Đầu tuần, giờ ngủ ở chỗ người trông thường lệch.
Chỗ lạ, người lạ, nhớ mẹ. Ngủ là lúc trẻ phải thả lỏng hoàn toàn, nên những trẻ chưa an tâm với người trông thường phản đối giấc ngủ mạnh nhất, kể cả khi đã chơi vui cả buổi sáng.
Đang chuyển giai đoạn bỏ bớt giấc ngày. Trẻ chuyển từ hai giấc ngày xuống một giấc, thường quanh tuổi thứ hai, hoặc bắt đầu bỏ giấc trưa ở tuổi mẫu giáo. Giai đoạn chuyển tiếp có những ngày trẻ cần ngủ, có ngày không.
Khó chịu trong người. Mọc răng, nghẹt mũi, nóng, muỗi, tã ướt, quần áo chật, vừa ăn no quá hoặc còn đói. Kiểm tra những điều này trước khi nghĩ đến chuyện hành vi.
Trẻ cần ngủ bao nhiêu: con số tham khảo
Học viện Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM) đưa ra khuyến nghị về tổng thời gian ngủ trong 24 giờ, kể cả giấc ngày, và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) đã tán thành khuyến nghị này. Đây là khoảng tham khảo cho trẻ khoẻ mạnh, không phải chỉ tiêu bắt buộc.
| Tuổi | Tổng giờ ngủ mỗi 24 giờ (kể cả ngủ ngày) | Giấc ngày thường gặp |
|---|---|---|
| 4–12 tháng | 12–16 giờ | Hai đến ba giấc, giảm dần về cuối năm |
| 1–2 tuổi | 11–14 giờ | Hai giấc chuyển dần thành một giấc trưa |
| 3–5 tuổi | 10–13 giờ | Một giấc trưa, một số trẻ bỏ giấc trưa |
Người trông dùng bảng này để hiểu, không phải để tranh luận với ba mẹ hay ép trẻ. Mỗi trẻ có nhu cầu riêng trong khoảng đó. Một trẻ ngủ đêm đủ giấc có thể ngủ trưa ngắn mà vẫn vui vẻ cả chiều; trẻ khác thiếu giấc trưa là quấy đến tối. Quan sát trẻ cụ thể quan trọng hơn con số.
Nhận ra lúc trẻ sắp buồn ngủ và chuẩn bị đúng lúc
Mỗi trẻ có tín hiệu buồn ngủ riêng, người trông nên học trong tuần đầu và ghi lại. Tín hiệu sớm hay gặp: dụi mắt, kéo tai, ngáp, nhìn xa xăm, chơi chậm lại, bám người lớn, mất hứng với đồ chơi đang thích. Tín hiệu muộn: quấy khóc, cáu bẳn, ưỡn người, chạy nhảy bất thường. Đặt trẻ nằm khi thấy tín hiệu sớm dễ hơn nhiều so với khi trẻ đã qua tín hiệu muộn.
Khoảng ba mươi phút trước giờ ngủ, chuyển dần sang hoạt động yên: đọc truyện tranh, xếp hình chậm, nghe hát nhẹ. Tránh chạy nhảy, trò cù lét, và màn hình ngay trước giấc ngủ. Cho trẻ đi vệ sinh, thay tã sạch, uống nước, kiểm tra quần áo thoáng, phòng không quá nóng, không quá lạnh.
Với nhóm trẻ, nên có một trình tự cố định mà các bé tự nhận ra: dọn đồ chơi, rửa mặt rửa tay, trải chiếu, kéo rèm, bật quạt nhẹ, cô đọc một câu chuyện ngắn. Lặp lại mỗi ngày như nhau, chính trình tự ấy báo cho cơ thể trẻ rằng sắp đến giờ ngủ.
Nghi thức trước giấc: học từ ba mẹ, giữ cho giống
Trẻ ngủ dễ hơn khi cách dỗ ở chỗ người trông giống ở nhà. Ngay tuần đầu, hỏi ba mẹ những điều sau và ghi vào sổ:
- Trẻ ngủ trưa thường lúc mấy giờ, ngủ bao lâu, ngủ đêm lúc mấy giờ.
- Ở nhà ba mẹ dỗ thế nào: ru hát bài gì, vỗ lưng, xoa đầu, nằm cạnh, bế đi lại, hay đặt xuống khi trẻ còn thức.
- Trẻ có dùng núm ti giả, vật ôm, chăn riêng không; có thói quen mút tay, vân vê tóc, sờ tai không.
- Trẻ ngủ trong cũi, giường, nôi, chiếu hay võng; ba mẹ muốn người trông cho ngủ ở đâu.
- Trẻ có sợ bóng tối, sợ tiếng động không; có cần đèn ngủ, tiếng quạt không.
- Ba mẹ có muốn giới hạn độ dài giấc trưa để trẻ ngủ đêm sớm không.
Nếu ba mẹ đang tập cho trẻ một thói quen mới, như tự ngủ không cần bế, hãy hỏi cụ thể các bước để làm giống nhau. Hai người lớn dỗ hai kiểu khiến trẻ khó học cả hai. Riêng chuyện cho trẻ ngủ võng, ngủ chung giường với người lớn, hãy thống nhất rõ và cân nhắc an toàn ở phần dưới.
Khi trẻ chống đối: làm gì và không làm gì
Trẻ khóc, ngồi dậy, bò ra khỏi chiếu là chuyện thường. Ngồi gần, giọng đều, nhịp vỗ chậm. Đưa trẻ trở lại chỗ nằm nhẹ nhàng, nói cùng một câu ngắn: "Giờ ngủ rồi. Cô ở đây." Không nói chuyện vui, không chơi, không bật đèn sáng. Sự nhàm chán có chủ ý của người lớn giúp trẻ hiểu rằng lúc này chỉ có việc nằm.
Những điều không làm: doạ "không ngủ ông kẹ bắt", "không ngủ cô bỏ đi"; giữ chặt tay chân trẻ cho nằm im; bế rung lắc mạnh hoặc đung đưa thật nhanh cho trẻ lả đi; quấn chặt trẻ đã biết lật; cho trẻ uống bất kỳ thứ gì để dễ ngủ mà không có chỉ định của bác sĩ. Riêng chuyện lắc trẻ, kể cả lắc để dỗ, có thể gây tổn thương não nghiêm trọng ở trẻ nhỏ; đây là điều tuyệt đối không làm.
Nếu sau khoảng hai mươi tới ba mươi phút trẻ vẫn tỉnh táo, đừng biến giờ ngủ thành cuộc chiến. Chuyển sang "giờ nghỉ yên": trẻ nằm hoặc ngồi trên chỗ của mình, xem sách tranh, ôm thú bông, không chạy chơi. Nhiều trẻ thiếp đi trong lúc nghỉ yên; trẻ không ngủ thì ít nhất cũng được nghỉ. Ở nhóm trẻ, bé không ngủ nghỉ yên ở góc riêng để không đánh thức các bạn, có cô trông.
An toàn trong lúc dỗ và lúc trẻ ngủ
Người trông có trách nhiệm với trẻ cả khi trẻ đang ngủ. Một vài nguyên tắc phải nhớ, theo các khuyến cáo phổ biến về ngủ an toàn cho trẻ nhỏ:
- Trẻ dưới một tuổi luôn được đặt nằm ngửa khi ngủ, trên mặt phẳng chắc, chỗ ngủ trống, không gối, chăn dày, thú bông, gối chặn.
- Không để trẻ ngủ với bình sữa ngậm trong miệng; không để trẻ ngủ trên sofa, ghế bành hay trên người lớn đang có thể ngủ quên.
- Võng, xe đẩy, ghế rung, địu không phải chỗ ngủ lâu dài; trẻ ngủ thiếp ở đó thì chuyển sang chỗ ngủ phẳng khi có thể và luôn có người lớn trông.
- Không dùng dây buộc, khăn quàng, vòng cổ, dây núm ti quanh cổ trẻ khi ngủ.
- Kiểm tra trẻ đang ngủ đều đặn: nhìn ngực trẻ phập phồng, màu da, tư thế. Ở nhóm trẻ, luôn có ít nhất một người lớn thức trong phòng ngủ.
- Phòng ngủ thoáng, không quá nóng; không cho trẻ mặc quá nhiều lớp.
Nếu ba mẹ muốn cách cho ngủ khác những nguyên tắc này, như cho trẻ sơ sinh ngủ sấp, người trông nên chia sẻ thông tin an toàn và đề nghị ba mẹ hỏi bác sĩ nhi. Khi đã có yêu cầu bằng văn bản từ ba mẹ theo chỉ định của bác sĩ thì làm theo và ghi lại.
Khi người trông cũng cần nghỉ trưa
Người làm nghề trông trẻ cả ngày, nhất là bảo mẫu ở lại hay cô nuôi một mình, rất cần giờ trẻ ngủ để ăn trưa, nghỉ lưng, làm việc nhà. Vì vậy khi trẻ không chịu ngủ, người trông dễ bực bội hơn mọi lúc khác trong ngày. Nhận ra điều đó giúp bạn tách hai chuyện: trẻ không ngủ không phải trẻ cố tình lấy mất giờ nghỉ của mình.
Một số cách giữ sức: ăn trưa trước hoặc cùng giờ với trẻ thay vì chờ trẻ ngủ mới ăn; chuẩn bị sẵn việc nhẹ có thể làm ngay trong phòng như gấp quần áo; bảo mẫu ở lại thì thống nhất với gia đình một quãng nghỉ trong ngày khi ba mẹ hoặc ông bà ở nhà. Ở nhóm trẻ, nếu có hai người, chia ca trông giờ ngủ để mỗi người được nghỉ một lúc, vẫn bảo đảm luôn có người thức trong phòng.
Người trông không được ngủ thiếp khi đang là người lớn duy nhất có trách nhiệm với trẻ. Nếu bạn thường xuyên buồn ngủ đến mức khó tỉnh trong ca, đó là dấu hiệu quá tải hoặc thiếu ngủ, cần nói với gia đình hoặc chủ nhóm trẻ để điều chỉnh giờ làm.
Ghi giấc ngủ, bàn giao và khi nào cần báo ba mẹ
Ghi giờ trẻ bắt đầu ngủ, giờ thức dậy, ngủ có giật mình không, có khóc không, dỗ bằng cách nào. Sau một tuần, bảng ghi cho thấy giờ ngủ nào hợp với trẻ. Nếu trẻ thường chỉ chịu ngủ lúc mười hai giờ rưỡi, trong khi lịch đặt mười hai giờ, bàn với ba mẹ dời lịch. Bàn giao buổi chiều bằng thông tin, như "bé ngủ từ 12 giờ 20 đến 13 giờ 50, dỗ khoảng mười lăm phút", để ba mẹ tính giờ ngủ tối.
Báo ba mẹ để gia đình theo dõi hoặc hỏi bác sĩ khi thấy: trẻ ngáy to thường xuyên, có lúc như ngừng thở, thở há miệng, vã mồ hôi nhiều khi ngủ; trẻ hay giật mình hoảng hốt, khóc thét giữa giấc khó dỗ; trẻ buồn ngủ bất thường cả ngày; trẻ thay đổi giấc ngủ đột ngột kèm những thay đổi hành vi khác.
Nếu trẻ ngủ li bì khó đánh thức, thở bất thường, tím tái, co giật, hãy gọi cấp cứu 115 ngay, rồi báo ba mẹ. Đây là lý do người làm nghề trông trẻ nên học một lớp sơ cấp cứu có thực hành, gồm cả hồi sức tim phổi cho trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ chỉ chịu ngủ khi được bế, người trông có nên tập cho trẻ nằm tự ngủ không?
Việc tập thói quen ngủ mới là quyết định của ba mẹ. Người trông nên hỏi ba mẹ muốn gì và làm giống ở nhà. Nếu ba mẹ muốn tập, thống nhất từng bước, như bế đến khi lơ mơ rồi đặt xuống, ngồi cạnh vỗ nhẹ, rồi giảm dần. Đổi thói quen thường mất vài tuần.
Trẻ ba bốn tuổi không ngủ trưa nữa thì có sao không?
Nhiều trẻ tuổi mẫu giáo bắt đầu bỏ giấc trưa mà vẫn khoẻ, miễn tổng giờ ngủ trong ngày đủ và trẻ không quấy cả chiều. Người trông vẫn cho trẻ một quãng nghỉ yên khoảng ba mươi tới bốn mươi lăm phút. Báo ba mẹ để có thể dời giờ ngủ tối sớm hơn.
Có nên đánh thức trẻ dậy khi giấc trưa quá dài không?
Tuỳ ba mẹ. Một số ba mẹ muốn giới hạn giấc trưa để trẻ ngủ tối đúng giờ. Nếu đã thống nhất, đánh thức nhẹ nhàng: kéo rèm, gọi tên, xoa lưng, cho trẻ vài phút tỉnh hẳn trước khi thay đồ hay cho ăn. Ghi lại để ba mẹ biết.
Ở nhóm trẻ, một bé khóc làm cả phòng không ngủ được thì xử lý sao?
Đưa bé đang khóc ra góc yên gần đó, có người lớn ở cùng, dỗ nhỏ tiếng. Nếu chỉ có một cô, ưu tiên giữ bé khóc ở gần mình nhưng vẫn trông được cả phòng. Lâu dài, xem lại giờ ngủ của bé đó, có thể bé cần ngủ sớm hơn hoặc muộn hơn các bạn.
Trẻ sợ ngủ một mình, đòi cô nằm cạnh thì có được không?
Ngồi hoặc nằm cạnh trẻ khi dỗ là bình thường, nhất là những tuần đầu. Người trông nên tránh tự ngủ thiếp cạnh trẻ nhỏ trên cùng chỗ nằm, và giữ đúng các nguyên tắc ngủ an toàn. Nếu cần nằm cạnh lâu, hãy thống nhất với ba mẹ để làm giống ở nhà.
Trẻ vừa ngủ được mười lăm phút đã dậy khóc thì làm gì?
Kiểm tra tã, nhiệt độ phòng, tiếng động, muỗi. Thử dỗ lại bằng cùng cách ban đầu, vỗ nhẹ, giọng đều, không bế ra khỏi phòng ngay. Nhiều trẻ thức giữa chu kỳ giấc ngủ và ngủ lại được nếu môi trường giữ yên. Nếu không, chuyển sang nghỉ yên và ghi lại.