Khi bé đánh bảo mẫu, việc đầu tiên là chặn hành động một cách nhẹ nhưng chắc, như giữ cổ tay trẻ hoặc lùi ra ngoài tầm với, và nói một câu ngắn bằng giọng thấp: "Cô không để con đánh." Không đánh lại, không cắn lại "cho biết đau", không quát. Khi trẻ đã dịu, gọi tên cảm xúc của trẻ và chỉ cho trẻ một việc làm thay. Trẻ một đến bốn tuổi đánh, cắn, cào người lớn khá thường gặp vì chưa đủ lời để nói ra cơn giận, sự mệt mỏi hay mong muốn.
Người trông bị đánh thường thấy vừa đau vừa tủi, nhất là khi trẻ đánh trước mặt ba mẹ. Bài này đi theo đúng ba lúc của tình huống: khoảnh khắc trẻ vung tay, mấy phút sau đó, và những ngày tiếp theo khi bạn cần tìm ra vì sao trẻ đánh và thống nhất cách làm với gia đình. Chuyện trẻ cắn bạn, giành đồ trong nhóm trẻ là một đề tài khác; ở đây là trẻ đánh chính người chăm mình.
Vì sao trẻ nhỏ đánh chính người chăm mình
Đánh, cắn, cào ở trẻ chập chững là một cách giao tiếp thô sơ. Trẻ hai tuổi có thể hiểu khá nhiều câu nhưng nói được rất ít, trong khi cảm xúc đến nhanh và mạnh. Phần não giúp con người dừng lại trước khi hành động còn phát triển rất lâu, qua cả thời thơ ấu, nên ở tuổi này tay thường đi trước suy nghĩ. Trẻ đánh không có nghĩa là trẻ hư hay có vấn đề, và cũng không có nghĩa là trẻ ghét bạn.
Có vài lý do hay gặp. Trẻ mệt, đói, buồn ngủ, đang mọc răng hoặc khó chịu trong người. Trẻ bị chặn một điều muốn làm, như không được trèo lên bàn, phải dừng chơi để đi tắm. Trẻ thử xem chuyện gì xảy ra, và nếu lần đánh trước khiến người lớn la lên, cười, hay chạy lại dỗ thật lâu, trẻ có thể lặp lại để có phản ứng đó. Trẻ bắt chước điều thấy ở nhà, ở anh chị, hay trên màn hình. Với bảo mẫu mới, trẻ có thể đánh vì đang phản đối việc mẹ đi và người lạ ở lại.
Biết lý do không có nghĩa là chấp nhận hành vi. Người trông vẫn dừng việc đánh mỗi lần, nhưng cách dừng và việc làm sau đó sẽ khác tuỳ lý do. Trẻ đánh vì buồn ngủ cần được đưa đi ngủ, không cần một bài giảng. Trẻ đánh để được chú ý cần được chú ý nhiều hơn vào những lúc trẻ ngoan, và ít kịch tính hơn vào lúc trẻ đánh.
Khoảnh khắc trẻ vung tay: bốn việc theo thứ tự
Mọi thứ diễn ra trong vài giây. Luyện trước trong đầu giúp bạn phản ứng đúng thay vì theo bản năng:
- Chặn hành động. Giữ nhẹ cổ tay hoặc bàn tay trẻ, hoặc lùi ra ngoài tầm với. Với trẻ đang cắn, đừng giật mạnh phần bị cắn ra vì dễ rách da hơn; ấn nhẹ phần cơ thể bị cắn hướng vào miệng trẻ một chút thường khiến trẻ tự nhả. Đặt trẻ xuống nếu đang bế.
- Nói một câu, giọng thấp. "Cô không để con đánh." "Cắn đau cô." Câu ngắn, giọng chắc, không la hét, không cười. Biểu cảm phóng đại, dù giận hay giả vờ khóc, đều có thể biến việc đánh thành trò hay.
- Tạo khoảng cách an toàn. Ngồi cách trẻ một cánh tay, vẫn trong tầm mắt. Không bỏ trẻ một mình, không nhốt, không cho trẻ "ra góc" một mình khi trẻ còn quá nhỏ để hiểu.
- Chờ trẻ dịu. Trong cơn giận, trẻ không học được gì. Bạn chỉ cần có mặt, giữ an toàn và thở đều. Giảng giải để dành tới sau.
Những điều tuyệt đối không làm: đánh lại vào tay trẻ, cắn lại, véo, quát vào mặt, giật mạnh tay, lắc trẻ. Lời khuyên dân gian "cắn lại cho nó biết đau" vừa dạy trẻ rằng người lớn cũng giải quyết bằng làm đau, vừa là hành vi bạo lực với trẻ em mà luật pháp nghiêm cấm.
Giữ bình tĩnh của chính mình trước khi xử lý trẻ
Bị một bàn tay nhỏ tát vào mặt hay bị cắn chảy máu là đau thật, và cơ thể người lớn phản ứng tự nhiên bằng cơn nóng. Người làm nghề không phải không biết giận, mà biết nhận ra lúc mình đang giận và có sẵn một động tác dừng. Cách đơn giản nhất là thở ra thật dài, dài hơn hít vào, hai ba lần. Lùi nửa bước. Hạ giọng xuống thấp hơn bình thường, vì giọng thấp kéo cả cơ thể mình chậm lại.
Một câu tự nói trong đầu cũng giúp: "Trẻ đang khó chịu, không phải đang chống lại mình." Câu này không bào chữa cho trẻ, nó giúp bạn chọn đúng việc cần làm. Nếu bạn thấy mình sắp quát hay sắp mạnh tay, đặt trẻ xuống chỗ an toàn như cũi, ghế có đai hay tấm thảm giữa phòng, lùi ra vài bước trong cùng phòng, uống ngụm nước, rồi quay lại khi đã ổn.
Nếu chuyện trẻ đánh lặp lại nhiều lần mỗi ngày và bạn bắt đầu thấy mệt, ngại đến làm, hãy nói với ba mẹ sớm. Mệt mỏi kéo dài là lúc người tử tế nhất cũng dễ phản ứng sai. Đề nghị cùng tìm cách, đề nghị thêm thời gian nghỉ giữa ca, hay đơn giản là kể thật mức độ chuyện đang xảy ra, đều là việc của người làm nghề có trách nhiệm.
Sau khi trẻ dịu: gọi tên cảm xúc và chỉ việc làm thay
Nối lại. Ngồi xuống ngang tầm trẻ, mời trẻ lại gần hoặc ôm nếu trẻ muốn. Trẻ cần biết cô vẫn ở đây, vẫn thương, dù cô không để trẻ đánh.
Gọi tên điều xảy ra. "Con giận vì cô tắt nước. Con muốn chơi nước tiếp." Một câu thôi. Trẻ có từ để gọi cảm xúc thì dần dùng từ thay cho tay.
Chỉ việc làm thay. Với trẻ hai ba tuổi: giậm chân thật mạnh, đấm vào gối, ôm chặt con gấu, nói to "con giận". Dạy và tập vào lúc vui, như một trò chơi, chứ không chỉ nói lúc trẻ đang giận.
Sửa chữa, không bắt xin lỗi máy móc. Trẻ lớn hơn một chút có thể xoa chỗ đau cho cô, lấy giúp miếng bông. Ép trẻ nói "con xin lỗi" ngay khi trẻ còn ấm ức thường chỉ dạy trẻ nói câu đó cho xong.
Quay lại việc dang dở. Nếu trẻ đánh vì phải đi tắm, sau khi dịu vẫn đi tắm. Giới hạn giữ nguyên; điều thay đổi là trẻ được giúp đi qua cơn giận.
Phòng trước: bớt những lúc trẻ dễ vung tay
Phần lớn công việc với trẻ hay đánh diễn ra vào lúc trẻ chưa đánh. Những điều chỉnh nhỏ trong ngày làm giảm số lần phải xử lý:
- Giữ nhịp ăn, ngủ đều. Trẻ đói và trẻ quá giờ ngủ là hai nhóm đánh nhiều nhất. Có sẵn một bữa phụ nhỏ trước giờ hay căng thẳng, như cuối buổi chiều trước khi ba mẹ về.
- Báo trước khi chuyển việc. "Chơi thêm một lần xếp nữa rồi mình đi tắm." Trẻ nhỏ chưa hiểu phút, nhưng hiểu "một lần nữa", "hết bài hát này".
- Cho trẻ chọn trong giới hạn. "Con muốn mang vịt hay mang thuyền vào bồn tắm?" Có quyền chọn một điều nhỏ, trẻ bớt phải giành quyền bằng tay.
- Chú ý trẻ lúc trẻ dịu dàng. Khi trẻ vuốt má cô, đưa đồ cho cô, nói nhẹ nhàng, hãy đáp lại thật rõ: "Con vuốt nhẹ, cô thích lắm." Trẻ lặp lại điều được người lớn để ý.
- Tập "tay nhẹ" bằng trò chơi. Vuốt lông con gấu, vỗ nhẹ vào tay nhau theo bài hát. Trẻ cần cảm giác cơ thể về thế nào là nhẹ, không chỉ lời dặn.
- Bớt màn hình có cảnh đánh nhau. Phim hoạt hình nhiều cảnh đấm đá là nguồn bắt chước thường gặp; nếu thấy trẻ đánh kiểu giống nhân vật, kể với ba mẹ.
Với trẻ bốn đến sáu tuổi, người trông nên nói chuyện về quy tắc khi trẻ đang vui: "Trong nhà mình, tay để chơi, để ôm, không để đánh. Khi giận, con nói cô biết." Trẻ tuổi này hiểu được hậu quả hợp lý, như ngừng trò chơi khi trẻ ném đồ vào người khác, miễn là hậu quả ngắn, liên quan trực tiếp và không làm trẻ xấu hổ.
Ghi chép để tìm vì sao trẻ đánh
Khi trẻ đánh nhiều lần trong tuần, ghi lại vài ngày theo ba cột. Cách ghi này hay được dùng trong giáo dục mầm non để tìm quy luật: điều xảy ra ngay trước, hành vi, và điều xảy ra ngay sau.
| Ngay trước đó | Hành vi | Ngay sau đó | Điều rút ra (ví dụ giả định) |
|---|---|---|---|
| Gần 11 giờ, trẻ chưa ăn trưa, đang xếp khối | Ném khối, đánh vào tay cô | Cô bế lên dỗ, cho ăn sớm | Đánh lúc đói: dọn bữa sớm hơn mười lăm phút |
| Cô gọi đi tắm khi đang chơi | Cào vào mặt cô | Cô la lên, trẻ cười | Báo trước năm phút, giảm phản ứng kịch tính |
| Cô đang nghe điện thoại | Cắn vào chân cô | Cô cúi xuống nói chuyện với trẻ ngay | Trẻ đòi chú ý: hạn chế điện thoại, chú ý trẻ lúc ngoan |
| Vừa ngủ dậy, còn ngái ngủ | Đánh khi cô thay tã | Cô dừng tay, chờ trẻ tỉnh | Cho trẻ vài phút tỉnh hẳn rồi mới thay đồ |
Sau ba bốn ngày, quy luật thường hiện ra: phần lớn lần đánh rơi vào cùng một giờ, cùng một kiểu tình huống. Khi đã thấy quy luật, thay đổi điều xảy ra ngay trước thường hiệu quả hơn bất kỳ cách phản ứng nào sau khi trẻ đã đánh. Ghi chép này cũng là tài liệu khách quan để trao đổi với ba mẹ.
Thống nhất với ba mẹ và khi nào cần báo ngay
Kể với ba mẹ chuyện trẻ đánh mình theo cách mô tả, không phàn nàn: "Tuần này bé đánh cô bốn lần, phần lớn gần giờ ăn trưa và lúc đi tắm. Em đang thử cho ăn sớm hơn và báo trước khi tắm." Rồi hỏi ở nhà trẻ có như vậy không, ba mẹ thường làm gì. Mục tiêu là hai bên phản ứng giống nhau. Nếu ở nhà ba mẹ đánh vào tay trẻ mỗi khi trẻ đánh, người trông có thể chia sẻ cách mình đang làm và vì sao, nhưng không phán xét.
Trẻ ba đến bốn tuổi trở lên vẫn đánh nhiều, đánh mạnh có chủ đích, hoặc kèm những thay đổi khác như chậm nói rõ so với bạn cùng tuổi, ít giao tiếp bằng mắt, ngủ kém kéo dài, thì đó là điều nên báo ba mẹ để gia đình cân nhắc gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Người trông chỉ mô tả, không gắn nhãn, không đoán bệnh.
Về phía bạn: vết cắn làm rách da cần rửa kỹ bằng xà phòng và nước sạch rồi đi khám, vì vết cắn người có thể nhiễm trùng. Báo ba mẹ khi bị thương và ghi lại. Nếu bạn làm ở nhóm trẻ có camera, đoạn ghi hình lúc xảy ra cũng giúp cả hai phía nhìn lại khách quan.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ đánh người trông rồi cười thì có phải trẻ cố ý trêu không?
Trẻ nhỏ thường cười vì phản ứng của người lớn thú vị, hoặc vì bối rối, chứ chưa phải cố ý chế giễu. Giữ mặt bình thản, nói câu ngắn "cô không để con đánh", tạo khoảng cách. Khi không còn phản ứng kịch tính để xem, việc đánh để cười thường giảm dần.
Có nên cho trẻ ngồi một mình ở góc khi trẻ đánh không?
Với trẻ dưới khoảng ba tuổi, ngồi một mình thường không giúp trẻ hiểu gì mà chỉ làm trẻ sợ. Người trông nên ở gần, trong tầm tay, chờ trẻ dịu. Với trẻ lớn hơn, một chỗ ngồi bình tĩnh có người lớn ở gần dùng được, nhưng không được nhốt hay bỏ mặc trẻ.
Ba mẹ bảo cứ đánh vào tay bé cho bé sợ thì người trông có làm không?
Không. Người làm nghề không dùng hình phạt thể chất dù gia đình đồng ý, vì đó là bạo lực với trẻ em và còn dạy trẻ rằng đánh là cách giải quyết. Hãy giải thích nhẹ nhàng cách bạn đang làm, đưa ghi chép cho ba mẹ xem, và đề nghị cả nhà cùng thử trong hai tuần.
Bị trẻ cắn chảy máu thì người trông nên làm gì?
Đặt trẻ vào chỗ an toàn trước, rồi rửa vết cắn dưới vòi nước sạch với xà phòng vài phút, che bằng băng sạch và đi khám để được đánh giá nguy cơ nhiễm trùng. Báo ba mẹ, ghi lại thời điểm và hoàn cảnh. Không trách trẻ trước mặt người khác.
Bao lâu thì trẻ thôi đánh người trông?
Tuỳ tuổi, lý do và sự nhất quán của người lớn. Với trẻ hai ba tuổi, khi người trông phản ứng giống nhau mỗi lần và thay đổi được tình huống dễ gây đánh, nhiều trẻ giảm rõ sau vài tuần. Trẻ có thêm vốn từ cũng đánh ít đi. Ghi chép giúp bạn thấy tiến bộ thật.
Trẻ chỉ đánh người trông mà không đánh ba mẹ, có phải do người trông?
Không hẳn. Trẻ thường thể hiện cảm xúc mạnh với người mình thấy an toàn, và cũng có thể đang phản đối việc ba mẹ vắng mặt. Hãy xem ghi chép để tìm quy luật, hỏi ba mẹ về thay đổi gần đây ở nhà, và cùng thống nhất cách phản ứng.