Khi trẻ không chịu ăn lúc ở với người trông, việc của người trông là dọn bữa đúng giờ, ở đúng chỗ, phần nhỏ, có ít nhất một món trẻ quen, ngồi cùng trẻ trong khoảng hai mươi tới ba mươi phút rồi dọn, không ép, không đút khi trẻ chạy chơi, không bật màn hình để trẻ há miệng. Trẻ ăn bao nhiêu là phần của trẻ; người lớn quyết định ăn gì, lúc nào, ở đâu. Ghi lại thật lượng trẻ ăn để bàn giao cho ba mẹ, và báo ngay nếu trẻ bỏ cả uống, sụt cân, nôn, sốt hay mệt lả.
Đây là nỗi lo rất lớn của người làm nghề, vì ba mẹ thường đánh giá bảo mẫu qua câu hỏi đầu tiên buổi chiều: "Hôm nay con ăn có ngoan không?" Bài này không bàn thực đơn hay dinh dưỡng, phần đó theo hướng dẫn của ba mẹ và nhân viên y tế. Ở đây là hành vi: vì sao trẻ từ chối ăn, người trông ngồi trước chén cơm nên làm gì, nên tránh gì, và nói chuyện với ba mẹ thế nào khi trẻ ăn ít.
Vì sao trẻ ăn ít khi ở với người trông
Trẻ ăn ít với người trông thường vì những lý do bình thường. Trẻ đang lạ người, lạ nhà, còn nhớ mẹ, nên ít thèm ăn, giống người lớn khi lo lắng. Trẻ vừa bú hoặc uống sữa, ăn bánh ngay trước bữa. Trẻ đang mệt, mọc răng, chớm ốm. Bữa ăn ở chỗ người trông khác ở nhà: món khác, chén khác, cách đút khác, không có anh chị ngồi cùng.
Còn một lý do mà nhiều người không biết: sau khoảng một tuổi, tốc độ lớn của trẻ chậm lại rõ so với năm đầu, nên nhu cầu ăn tính theo cân nặng cũng giảm đi, trong khi trẻ lại bận khám phá thế giới. Đứa bé từng ăn rất ngoan lúc chín tháng có thể ăn ít đi lúc mười tám tháng mà vẫn khoẻ. Lượng ăn của trẻ nhỏ cũng dao động mạnh từ bữa này sang bữa khác, từ ngày này sang ngày khác; một bữa ít thường được bù bằng bữa sau.
Trẻ chập chững còn hay e ngại món mới, một phản xạ phổ biến ở lứa tuổi này. Trẻ có thể cần được thấy, chạm, ngửi và nếm một món nhiều lần, có khi cả chục lần, trước khi chịu ăn. Một lần trẻ nhè ra không có nghĩa là trẻ ghét món đó mãi.
Ai quyết định điều gì trong bữa ăn
Một nguyên tắc được nhiều người làm dinh dưỡng nhi dùng là "chia trách nhiệm trong bữa ăn", do chuyên gia dinh dưỡng người Mỹ Ellyn Satter đề xuất. Nội dung rất đơn giản: người lớn quyết định ăn gì, khi nào, ở đâu; trẻ quyết định có ăn hay không và ăn bao nhiêu. Khi người lớn cố quyết định cả phần của trẻ bằng cách ép, dỗ, mặc cả, bữa ăn biến thành cuộc giằng co, và trẻ thường ăn ít hơn chứ không nhiều hơn.
Với người trông, nguyên tắc này có nghĩa là phần việc của bạn đã rõ: dọn món ba mẹ chuẩn bị hoặc đồng ý, đúng giờ đã thống nhất, ở chỗ ngồi ăn cố định, trong không khí dễ chịu. Bạn không chịu trách nhiệm bắt trẻ ăn hết chén. Điều này cần nói rõ với ba mẹ từ đầu, vì nếu ba mẹ coi "ăn hết chén" là thước đo, người trông sẽ chịu áp lực và dễ ép trẻ.
Nguyên tắc chia trách nhiệm không có nghĩa là để trẻ ăn vặt tuỳ thích. Bữa phụ cũng do người lớn dọn đúng giờ. Giữa các bữa, trẻ uống nước, không nhâm nhi bánh kẹo, sữa liên tục, để đến bữa trẻ thấy đói.
Những cách ép và dỗ người làm nghề nên bỏ
Những cách dưới đây khá phổ biến vì cho kết quả trước mắt là chén cơm vơi đi, nhưng về lâu dài làm trẻ sợ bữa ăn hoặc chỉ ăn khi có điều kiện kèm theo:
- Ép, giữ đầu, bóp miệng, đổ thức ăn vào. Ngoài việc làm trẻ sợ, cách này có nguy cơ sặc, hóc thức ăn vào đường thở. Đây là cưỡng ép trẻ, người làm nghề không làm dù ai yêu cầu.
- Bật tivi, điện thoại để trẻ há miệng. Trẻ nuốt mà không biết mình ăn gì, không nhận ra lúc no, và dần chỉ chịu ăn khi có màn hình.
- Bế đi rong, đuổi theo đút. Một bữa kéo dài cả tiếng, trẻ vừa chạy vừa ngậm, dễ sặc, và không còn khái niệm bữa ăn.
- Doạ, chê, so sánh. "Không ăn cô gọi mẹ", "ăn như mèo", "bạn kia ăn hết rồi". Trẻ gắn bữa ăn với cảm giác bị chê.
- Thưởng kẹo, bánh ngọt nếu ăn hết. Trẻ học rằng cơm là thứ phải chịu đựng để được món ngọt.
- Kéo dài bữa vì sợ trẻ đói. Ngồi một tiếng trước chén cơm nguội không giúp trẻ ăn thêm; trẻ chỉ ngậm lâu hơn.
Nếu trẻ đã quen ăn với màn hình hoặc đi rong từ trước khi bạn nhận việc, đừng bỏ ngay trong một ngày. Bàn với ba mẹ một lộ trình: ngồi ghế ăn trước, tắt màn hình sau, có thể mất vài tuần, và trong thời gian đó trẻ có thể ăn ít hơn một chút.
Dọn một bữa ăn cho trẻ: các bước của người trông
Một bữa ăn được tổ chức tốt làm phần lớn công việc thay bạn. Thứ tự gợi ý cho bữa trưa ở nhà khách hoặc ở nhóm trẻ:
- Báo trước mười phút: "Chơi xong bài này mình đi rửa tay ăn cơm." Cất đồ chơi, tắt màn hình nếu đang bật.
- Rửa tay cho trẻ và cho mình. Cho trẻ ngồi vào chỗ ăn cố định, ghế ăn có đai hoặc ghế thấp, chân chạm sàn hoặc chạm bậc để ngồi vững.
- Xới phần nhỏ, ít hơn lượng bạn nghĩ trẻ sẽ ăn. Hết thì xới thêm. Một chén đầy làm trẻ ngại ngay từ đầu.
- Luôn có ít nhất một món trẻ quen và thường chịu ăn. Món mới đặt cạnh, một lượng nhỏ, không bắt nếm.
- Để trẻ tự xúc, tự bốc phần nào trẻ muốn, kể cả vương vãi. Người trông đút hỗ trợ khi trẻ cần, theo nhịp của trẻ, chờ trẻ há miệng chứ không đưa thìa sát môi liên tục.
- Ngồi cùng, nói chuyện nhẹ về món ăn: màu gì, giòn hay mềm. Không bàn chuyện "ăn được mấy thìa".
- Sau khoảng hai mươi tới ba mươi phút, hoặc khi trẻ quay mặt, đẩy chén, đòi xuống ba bốn lần, kết thúc bữa một cách bình thường: "Con no rồi. Mình rửa tay nhé." Không bình luận, không trách.
- Không bù bằng sữa hay bánh ngay sau đó. Bữa phụ theo đúng giờ đã định.
Với nhóm trẻ nhiều bé, cho các bé ngồi chung một bàn thấp có cô ngồi cùng thường giúp trẻ ăn tốt hơn, vì trẻ nhỏ học ăn bằng cách nhìn bạn và nhìn người lớn ăn.
Mấy tình huống hay gặp quanh bữa ăn và cách đáp
Trẻ ném thức ăn xuống sàn. Thường là dấu hiệu trẻ đã no hoặc đang thử phản ứng. Nói bình thản "Đồ ăn để trên bàn", cất bớt phần còn lại; nếu trẻ ném tiếp, coi như bữa đã xong. Không la, không cười.
Trẻ chỉ đòi một món, ví dụ chỉ ăn canh chan cơm trắng. Vẫn dọn món đó cùng các món khác trong bữa; không nấu riêng theo yêu cầu mỗi lần. Món trẻ thích là chỗ dựa để trẻ ngồi vào bàn, các món khác cứ có mặt đều đặn.
Trẻ đòi xuống ghế liên tục. Trẻ chập chững khó ngồi lâu. Bữa ngắn lại, nhưng đã xuống ghế là hết bữa; không mang chén chạy theo. Lần sau rút ngắn thời gian chờ trước khi dọn món.
Trẻ ăn rất chậm. Chậm không phải lỗi. Cho miếng vừa, để trẻ tự xúc, giữ giới hạn thời gian chung. Phần lớn trẻ ăn chậm vẫn ăn đủ trong cả ngày.
Trẻ ọe khi gặp miếng thô hơn. Một số trẻ cần thời gian quen với độ thô. Làm theo hướng dẫn của ba mẹ về độ mịn, ghi lại món nào trẻ ọe, báo ba mẹ nếu trẻ ọe thường xuyên với mọi món có miếng.
Trẻ khóc đòi mẹ đúng giờ ăn. Dỗ trẻ trước, ăn sau. Ép ăn lúc trẻ đang khóc dễ sặc. Trẻ dịu rồi mời lại; nếu trẻ không ăn, chờ bữa phụ.
Ghi lại và bàn giao bữa ăn cho ba mẹ
Ba mẹ muốn biết sự thật, và người trông được tin nhất là người kể thật. Ghi lượng ăn bằng mô tả cụ thể thay cho đánh giá: "ăn khoảng nửa chén cơm, hết phần thịt băm, không ăn rau, uống một cốc nước" tốt hơn "hôm nay bé ăn kém". Ghi giờ ăn, món nào trẻ thích, món nào nhè ra, và có chuyện gì đặc biệt như trẻ buồn ngủ, quấy.
Khi kể với ba mẹ, tránh nói trước mặt trẻ những câu như "con hư lắm, không chịu ăn". Trẻ nghe và dần tin mình là "đứa không chịu ăn". Nói riêng với ba mẹ, hoặc nhắn tin. Nếu trẻ ăn ít vài ngày liền, đề nghị so với lượng ăn ở nhà: có thể ở nhà trẻ cũng ăn như vậy, có thể trẻ ăn bù bữa tối.
Nếu ba mẹ đặt chỉ tiêu "phải ăn hết chén", hãy giải thích cách bạn đang làm và lý do, đưa ghi chép để ba mẹ thấy tổng lượng ăn cả ngày, và đề nghị hỏi ý kiến bác sĩ nhi khi đi khám định kỳ xem cân nặng, chiều cao của trẻ có ổn không. Thước đo đúng là trẻ lớn đều theo thời gian, không phải từng chén cơm.
Khi nào báo ba mẹ đưa trẻ đi khám
Ăn ít đơn thuần ở một trẻ vẫn chơi, vẫn tỉnh táo, vẫn đi tiểu bình thường thường không đáng lo. Nhưng có những dấu hiệu người trông cần báo ba mẹ ngay để gia đình đưa trẻ đi khám, không chờ đến chiều: trẻ bỏ cả bú, cả uống; trẻ nôn nhiều lần; tiêu chảy nhiều lần; sốt; trẻ li bì, mệt lả, khóc không có nước mắt, môi khô, đi tiểu rất ít hoặc tã khô nhiều giờ, là những dấu hiệu có thể của mất nước.
Cũng báo ba mẹ khi trẻ ăn ít kéo dài nhiều tuần, quần áo rộng ra, trẻ kêu đau khi nuốt, nghẹn, ho sặc thường xuyên khi ăn, chỉ chịu ăn một vài món rất hẹp và hoảng sợ thật sự trước món mới. Người trông không chẩn đoán, chỉ mô tả điều mình thấy, và để bác sĩ đánh giá.
Trường hợp trẻ hóc, sặc trong bữa ăn mà không ho được, không khóc được, không thở được, đó là cấp cứu: gọi 115 và thực hiện sơ cứu hóc dị vật theo đúng lớp sơ cấp cứu bạn đã học. Người làm nghề trông trẻ nên học một lớp sơ cấp cứu có thực hành trên mô hình, vì giờ ăn là lúc rủi ro hóc cao nhất trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ngậm cơm rất lâu không nuốt thì người trông làm gì?
Ngậm cơm thường là dấu hiệu trẻ đã no, chán, hoặc miếng quá to, quá khô. Thử cho miếng nhỏ hơn, mềm hơn, cho uống ngụm nước. Nếu trẻ vẫn ngậm, nhẹ nhàng cho trẻ nhè ra và kết thúc bữa. Đừng tiếp tục đút thêm khi trong miệng còn cơm vì dễ sặc.
Có nên cho trẻ uống sữa thay bữa nếu trẻ không ăn cơm không?
Việc thay bữa bằng sữa do ba mẹ quyết định theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc nhân viên y tế, người trông không tự thay. Nếu trẻ hay bỏ bữa rồi đòi sữa, hãy ghi lại và trao đổi với ba mẹ, vì sữa nhiều ngay trước hoặc ngay sau bữa có thể làm trẻ không thấy đói vào bữa chính.
Ba mẹ cho xem điện thoại khi ăn, người trông có phải làm theo không?
Người trông nên theo nếp nhà nhưng có quyền chia sẻ ý kiến nghề nghiệp. Bạn có thể đề xuất thử bỏ màn hình dần, bắt đầu từ bữa phụ hoặc một bữa mỗi ngày, ghi lại kết quả cho ba mẹ xem. Quyết định cuối cùng thuộc về ba mẹ, trừ khi yêu cầu gây hại cho trẻ.
Trẻ chỉ ăn khi mẹ đút, không chịu ăn với cô thì sao?
Đây là chuyện phổ biến trong những tuần đầu. Hỏi kỹ mẹ đút thế nào: tư thế, thìa nào, có hát không, cho ăn ở đâu, rồi làm giống vậy. Nếu được, mời mẹ ngồi cùng một vài bữa để cô đút khi có mẹ bên cạnh. Lòng tin với người trông thường kéo theo việc ăn.
Trẻ ăn quá ít thì có nên kéo dài bữa thêm cho đủ không?
Không nên. Bữa ăn kéo dài quá khoảng ba mươi phút hiếm khi giúp trẻ ăn thêm đáng kể, chỉ làm trẻ chán bữa ăn hơn. Kết thúc bình thường, để trẻ đói vừa phải đến bữa sau. Nếu lo lắng về lượng ăn tổng cả ngày, ghi lại và báo ba mẹ.
Ở nhóm trẻ, một bé không ăn có làm cả bàn bỏ ăn theo không?
Có thể, nhất là khi cô dồn sự chú ý vào bé không ăn. Cô nên giữ không khí chung bình thường, khen cụ thể những việc tốt như ngồi ngay ngắn, tự xúc, chứ không khen "ăn nhiều hơn bạn". Bé không ăn vẫn ngồi cùng bàn đến hết giờ ăn chung, không bị tách ra hay bị chê.