Khi trẻ nói “con ghét cô” hay “cô về đi”, người trông nên hiểu đó thường là cách một đứa trẻ ba đến sáu tuổi nói “con đang rất giận”, “con muốn mẹ”, hoặc “con không muốn dừng trò chơi”, chứ hiếm khi là một nhận định về bạn. Đáp lại bằng giọng bình thản, gọi tên cảm xúc của trẻ, giữ nguyên giới hạn đang đặt ra, và không trả đũa bằng lời. Ví dụ: “Con giận cô vì phải cất đồ chơi. Cô vẫn ở đây. Mình cất xong rồi đọc truyện.”
Nghe một đứa trẻ mình chăm mỗi ngày nói ghét mình là một trong những lúc chạnh lòng nhất của nghề, nhất là khi trẻ nói trước mặt ba mẹ. Bài này giúp người trông tách câu nói khỏi ý nghĩa thật của nó, có sẵn vài câu đáp, biết cách xây lại quan hệ sau đó, và nhận ra trường hợp ít gặp khi câu nói là tín hiệu cần để ý kỹ hơn.
Câu “con ghét cô” thường có nghĩa là gì
Trẻ ba đến năm tuổi có vốn từ tăng rất nhanh, nhưng phần lớn là những từ mạnh, rõ, dễ nhớ. Trẻ biết “ghét”, “không thích”, “đi đi” từ rất sớm, nhưng chưa có những từ tinh hơn như “bực mình”, “thất vọng”, “tủi thân”, “con muốn được chọn”. Khi cảm xúc dâng lên, trẻ dùng từ mạnh nhất mình có. Người lớn nghe như một câu tuyên bố, còn trẻ chỉ đang dùng một cái nhãn thô cho cảm giác khó chịu.
Những tình huống hay kèm câu nói này: người trông vừa đặt một giới hạn, như tắt tivi, không cho ra ngoài, gọi đi tắm. Trẻ đang nhớ mẹ, nhất là cuối buổi chiều khi mong mẹ về. Trẻ vừa phải đổi người trông, còn thương cô cũ, nên phản đối cô mới. Trẻ thấy mẹ về và muốn cho mẹ thấy mình đứng về phía mẹ. Trẻ đang thử xem câu nói mạnh đó có tác dụng gì với người lớn.
Điều đáng nhớ: trẻ thường nói câu khó nghe nhất với người mà trẻ thấy an toàn. Một đứa trẻ còn sợ, còn lạ, thường im lặng và co lại. Trẻ dám hét “con ghét cô” là trẻ đã đủ tin rằng cô sẽ không bỏ đi. Hiểu như vậy giúp bạn bớt nhận câu nói về mình, và giữ được giọng bình thản ở những lần sau, kể cả khi trẻ nói câu đó nhiều lần trong một buổi chiều.
Đừng nhận câu nói về mình
Phản ứng bản năng của người lớn khi bị nói ghét là tự vệ: “Cô cũng không thèm”, “Thế thì cô về, không chơi với con nữa”, “Ghét cô thì tối nay khỏi đọc truyện”. Những câu này có vẻ đáp trả cho bằng, nhưng chúng dạy trẻ rằng tình cảm của người lớn có điều kiện, và rằng lời nói giận thì được đáp bằng lời nói giận. Trẻ nhỏ còn có thể sợ thật rằng cô sẽ bỏ đi, và lần sau bám chặt hoặc phản ứng dữ hơn.
Cũng không cần giải thích dài “Con không được nói thế, cô buồn lắm, cô chăm con cả ngày”. Trong lúc đang giận, trẻ không nghe được bài học đạo đức. Câu than thở của người lớn còn đặt lên trẻ gánh nặng phải lo cho cảm xúc của người lớn, điều không phù hợp với tuổi.
Một cách tự nhắc mình: thử dịch câu của trẻ trong đầu. “Con ghét cô” thành “con đang rất giận”. “Cô về đi” thành “con muốn mẹ”. “Cô xấu” thành “con không được làm điều con muốn”. Sau khi dịch, câu đáp đúng thường tự hiện ra. Nếu bạn vẫn thấy chạnh lòng, điều đó bình thường; nghề chăm trẻ là nghề của tình cảm, và bạn có thể kể với một đồng nghiệp hoặc người thân sau ca làm.
Câu nên nói và câu nên tránh
Vài cặp câu cho những tình huống hay gặp. Không cần thuộc lòng; điều quan trọng là tinh thần: gọi tên cảm xúc, giữ giới hạn, cho trẻ biết cô vẫn ở đây.
| Tình huống | Nên nói | Nên tránh |
|---|---|---|
| Cô tắt tivi, trẻ hét “con ghét cô” | “Con giận vì hết giờ xem. Con muốn xem nữa. Giờ mình ra tưới cây.” | “Ghét thì thôi, mai khỏi xem.” |
| Cuối chiều, trẻ nói “cô về đi” | “Con nhớ mẹ. Mẹ sắp về rồi. Mình ra cửa sổ chờ mẹ nhé.” | “Cô về thật đấy, con ở một mình.” |
| Trẻ nói trước mặt mẹ “con không thích cô” | “Hôm nay con buồn vì cô không cho trèo lên bàn. Cô vẫn thương con.” | Thanh minh dài với mẹ, kể tội trẻ. |
| Trẻ đòi cô cũ | “Con nhớ cô Lan. Cô Lan thương con lắm. Cô mới cũng sẽ chơi với con.” | “Cô Lan không về nữa đâu, quên đi.” |
| Trẻ chửi bậy kèm câu ghét | “Từ đó làm cô buồn. Con giận thì nói ‘con giận’.” | Cười, nhắc lại từ đó, hoặc doạ đánh vào miệng. |
Nói xong một câu, giữ im lặng và ở gần. Trẻ cần thời gian để cơn giận đi qua. Không đòi trẻ nói lại cho ngoan ngay lập tức.
Khi câu nói đi kèm hành động: giới hạn hành động, không cấm cảm xúc
Cảm xúc được phép, hành động thì có giới hạn. Trẻ được giận, được buồn, được nói “con giận cô”. Trẻ không được đánh, ném đồ vào người, phá đồ. Người trông nói rõ cả hai vế: “Con giận được. Cô không để con ném xe vào cô.”
Chặn hành động trước, nói sau. Nếu trẻ đang ném, chặn tay hoặc cất đồ trước khi nói gì. Một câu ngắn, giọng thấp.
Lời nói khó nghe không cần hình phạt. Phạt vì trẻ nói “ghét” làm trẻ học cách giấu cảm xúc, không học cách nói khác. Thay vào đó, khi trẻ đã dịu, dạy từ thay thế: “Lần sau con nói ‘con giận’, cô sẽ hiểu.”
Từ bậy cần phản ứng nhạt. Trẻ nhỏ lặp từ bậy vì thấy người lớn phản ứng mạnh. Nói một lần, bình thản, rồi chuyển chủ đề. Hỏi ba mẹ xem trẻ nghe từ đó ở đâu.
Không gắn nhãn. Không gọi trẻ là “hỗn”, “láo”, “mất dạy” trước mặt trẻ hay khi kể với người khác. Nhãn dán lên trẻ dễ thành điều trẻ tin về mình.
Dạy trẻ từ ngữ cảm xúc vào lúc bình thường
Trẻ chỉ dùng được từ thay thế cho “ghét” khi đã có từ đó trong đầu, và từ ngữ được học vào lúc yên ổn chứ không phải giữa cơn giận. Người trông có thể lồng việc này vào ngày làm việc mà không cần giờ học riêng:
- Gọi tên cảm xúc của chính mình. “Cô hơi mệt nên cô ngồi nghỉ một chút.” “Cô vui vì trời nắng, mình ra sân được.” Trẻ học từ người lớn nói về mình.
- Gọi tên cảm xúc của nhân vật khi đọc truyện. “Con thỏ này thất vọng vì mất củ cà rốt. Con nghĩ thỏ sẽ làm gì?” Truyện tranh là chỗ an toàn để bàn về cảm xúc vì không phải chuyện của trẻ.
- Mở rộng từ dần dần. Bắt đầu với vui, buồn, giận, sợ. Sau đó thêm bực mình, thất vọng, ngại, tủi thân, háo hức. Trẻ bốn năm tuổi học được những từ này nếu nghe thường xuyên trong ngữ cảnh.
- Gương mặt và cơ thể. Cùng trẻ làm mặt giận, mặt buồn trước gương; hỏi “khi giận, tay con thấy thế nào, bụng con thấy thế nào”. Trẻ nhận ra dấu hiệu cơ thể thì dễ nói ra sớm hơn.
- Khen khi trẻ dùng lời. Lần đầu trẻ nói “con giận cô” thay vì “con ghét cô”, hay nói “con buồn” thay vì ném đồ, hãy ghi nhận rõ: “Con nói cho cô biết con giận. Cô hiểu rồi.”
Người trông thống nhất với ba mẹ dùng cùng những từ này ở nhà. Trẻ nghe cùng một cách gọi ở cả hai nơi sẽ học nhanh hơn, và những câu như “con ghét cô” thường thưa dần khi trẻ có từ khác để dùng.
Xây lại quan hệ sau những ngày khó
Nếu trẻ nói ghét cô nhiều lần trong tuần, thường là dấu hiệu trẻ đang cần thêm sự gắn kết, không phải ít đi. Một cách được dùng trong nhiều chương trình hỗ trợ cha mẹ và người chăm trẻ là dành một khoảng thời gian ngắn mỗi ngày, khoảng mười tới mười lăm phút, chơi theo dẫn dắt của trẻ: trẻ chọn trò, người lớn chơi cùng, mô tả điều trẻ làm, khen cụ thể, không ra lệnh, không dạy, không hỏi dồn.
Ví dụ trẻ chọn xếp khối, người trông ngồi cạnh nói “Con đặt khối đỏ lên trên. Tháp cao quá. Con giữ cẩn thận lắm.” Nghe có vẻ đơn giản, nhưng với trẻ, đây là lúc được người lớn chú ý trọn vẹn mà không cần làm gì để được chú ý. Làm đều đặn vài tuần, nhiều trẻ dịu hẳn đi trong các lúc khác.
Những điều nhỏ khác giúp ích: chào trẻ bằng tên mỗi sáng, nhớ những gì trẻ kể hôm qua, có một bài hát riêng của hai cô cháu, nói lời tạm biệt rõ ràng mỗi chiều và hẹn gặp lại ngày mai. Với trẻ đang nhớ cô cũ, cho phép trẻ nói về cô cũ, vẽ tặng cô cũ, thay vì cấm nhắc tới.
Khi trẻ nói trước mặt ba mẹ, và khi nào cần để ý kỹ hơn
Trẻ nói “con không thích cô” lúc mẹ vừa về là chuyện khá thường gặp: trẻ đang mừng gặp mẹ, muốn mẹ ở lại, hoặc đang kể lại chuyện bị cô cấm một điều. Người trông không cần thanh minh dài. Kể ngắn với ba mẹ điều đã xảy ra, như “Chiều nay bé muốn trèo lên bàn, em không cho nên bé giận”, và giữ giọng bình thường. Ba mẹ tin người trông nhiều hơn khi thấy người trông bình tĩnh và cởi mở, kể cả về những lúc trẻ không vui.
Có những trường hợp câu nói là tín hiệu cần để ý kỹ hơn. Trẻ không chỉ nói ghét mà sợ hãi thật: né tránh một người cụ thể, khóc thét khi người đó lại gần, không muốn ở một mình với người đó. Trẻ thay đổi đột ngột: ngủ hay giật mình, đái dầm trở lại, không muốn thay đồ, có vết bầm, vết thương không rõ lý do, nói những điều về cơ thể không phù hợp với tuổi. Những dấu hiệu này có thể có nhiều nguyên nhân, nhưng cần được người lớn để ý.
Trước hết, người trông tự nhìn lại mình một cách trung thực: gần đây mình có quát, có mạnh tay, có mệt mỏi đến mức đối xử khác với trẻ không. Nếu có, nói với ba mẹ và điều chỉnh. Nếu nghi trẻ bị tổn hại từ nơi khác, đừng hỏi dồn hay tự điều tra; ghi lại điều thấy và lời trẻ nói nguyên văn, báo ba mẹ, và gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ nói ghét cô có phải trẻ thật sự không thích người trông không?
Thường là không. Ở tuổi ba đến sáu, “ghét” là từ mạnh nhất trẻ có để gọi cơn giận hay nỗi thất vọng. Câu nói thường đi kèm một giới hạn vừa đặt ra hoặc lúc nhớ mẹ. Nếu trẻ vẫn tìm đến cô khi đau, khi sợ, khi vui, quan hệ của hai cô cháu vẫn vững.
Có nên bắt trẻ xin lỗi khi trẻ nói câu khó nghe không?
Ép xin lỗi lúc trẻ còn giận thường chỉ dạy trẻ nói câu đó cho xong. Khi trẻ đã dịu, người trông nói cảm xúc của mình ngắn gọn, như “cô buồn khi nghe câu đó”, và dạy câu thay thế. Nhiều trẻ sẽ tự tìm cách làm lành, như ôm cô hay đưa cô một món đồ.
Ba mẹ nghe trẻ nói vậy rồi trách người trông thì sao?
Giữ bình tĩnh và kể lại sự việc cụ thể, không đổ lỗi cho trẻ. Có thể đề nghị ba mẹ cùng quan sát một buổi, hoặc xem sổ ghi chép hằng ngày. Nếu có camera, đoạn ghi hình lúc xảy ra giúp hai bên nhìn khách quan. Phần lớn ba mẹ hiểu khi được kể thẳng thắn.
Trẻ nói “con ghét em bé” thì người trông nên làm gì?
Đây là cảm xúc ghen tị phổ biến khi trong nhà có em. Không mắng, không bảo trẻ “phải thương em”. Gọi tên cảm xúc: “Con buồn vì mẹ bế em nhiều.” Giữ an toàn cho em bé, dành thời gian riêng cho trẻ lớn, và kể với ba mẹ để cả nhà cùng để ý.
Bao lâu thì trẻ thôi nói câu đó?
Khi trẻ có thêm từ ngữ để gọi cảm xúc và người lớn đáp lại bình thản, câu nói thường thưa dần. Nhiều trẻ đi qua giai đoạn này trong vài tháng. Nếu người lớn phản ứng mạnh, trẻ có thể dùng câu đó lâu hơn vì thấy nó có tác dụng.
Người trông thấy tổn thương thật thì có nên nói với trẻ không?
Nên nói, nhưng ngắn và đúng mực, khi trẻ đã dịu: “Cô buồn khi con nói vậy. Cô vẫn thương con.” Không nói dài, không trách, không bắt trẻ chịu trách nhiệm cho cảm xúc của cô. Phần chạnh lòng còn lại, hãy chia sẻ với người lớn khác sau giờ làm.