Với trẻ hay bỏ chạy khi ra ngoài, người trông phải coi việc phòng trước là chính: chỉ dẫn trẻ ra ngoài khi ba mẹ đồng ý, chọn đường ít xe, giữ trẻ trong xe đẩy có đai hoặc nắm cổ tay trẻ ở mọi đoạn gần lòng đường, và tập lệnh “dừng” bằng trò chơi ở nhà trước khi cần dùng ngoài đường. Khi trẻ đã giằng tay chạy, đừng đuổi theo kiểu trò chơi; gọi một từ ngắn, chạy chặn phía trước giữa trẻ và dòng xe, bế trẻ lên, và kết thúc chuyến đi bằng việc về nhà.
Trẻ hai đến bốn tuổi chạy rất nhanh, đổi hướng bất ngờ và chưa hiểu xe máy, ô tô nguy hiểm thế nào. Trong hẻm, ngõ, vỉa hè ở các đô thị Việt Nam, xe có thể xuất hiện bất cứ lúc nào. Bài này không thay bài an toàn giao thông chung; nó viết cho người làm nghề đang có một đứa trẻ hiếu động trong tay, cần biết trẻ vì sao chạy, cách chuẩn bị, cách tập, và việc làm trong vài giây quyết định.
Vì sao trẻ nhỏ bỏ chạy dù đã được dặn
Trẻ chạy không phải vì trẻ coi thường lời dặn. Ở tuổi chập chững và mẫu giáo, trẻ hành động theo điều đang thu hút mình: con chó bên kia đường, quả bóng lăn, chiếc xe kem. Khả năng dừng lại giữa chừng một hành động đang hứng thú phát triển rất chậm. Trẻ có thể nhắc lại lời dặn “không chạy ra đường” rất đúng khi ngồi ở nhà, nhưng ngoài đường, điều thu hút mạnh hơn lời dặn.
Trẻ nhỏ cũng chưa ước lượng được tốc độ và khoảng cách của xe, chưa hiểu rằng người lái xe có thể không nhìn thấy mình. Tầm mắt của trẻ thấp, nhiều khi chỉ ngang yên xe máy dựng bên đường, nên trẻ không nhìn thấy xe đang đi tới và xe cũng khó thấy trẻ. Nhiều tài liệu về an toàn giao thông cho trẻ em đều nhấn mạnh trẻ nhỏ chưa đủ khả năng tự qua đường an toàn, nên trách nhiệm hoàn toàn thuộc về người lớn đi cùng.
Còn một lý do nữa: với trẻ, chạy rồi được người lớn đuổi theo là một trò chơi tuyệt vời. Nếu ở nhà người lớn thường đuổi bắt trẻ để vui, trẻ có thể mang trò đó ra đường. Đây là điều người trông cần biết để không vô tình biến lúc nguy hiểm thành trò chơi.
Trước khi ra khỏi cửa
Phần lớn tai nạn ngoài đường có thể tránh từ lúc chuẩn bị. Người trông nên làm rõ với ba mẹ và với chính mình những điều sau:
- Được phép dẫn trẻ ra ngoài không, đi đâu, bao lâu. Thống nhất với ba mẹ bằng tin nhắn. Có gia đình chỉ muốn trẻ chơi trong nhà và sân; có gia đình muốn trẻ ra công viên mỗi chiều.
- Một người lớn dẫn bao nhiêu trẻ. Một người lớn đi bộ với một trẻ hiếu động đã cần chú ý trọn vẹn. Với hai trẻ nhỏ trở lên, cân nhắc xe đẩy đôi, thêm người đi cùng, hoặc không ra ngoài. Cô nuôi nhóm trẻ không dẫn cả nhóm ra đường khi chỉ có một mình.
- Mang ít đồ, rảnh một tay. Túi đeo vai hoặc ba lô, không xách nhiều. Điện thoại cất trong túi, không cầm tay nghe gọi khi đang dắt trẻ.
- Chọn đường và giờ. Hẻm ít xe, có vỉa hè hoặc lề rộng; tránh giờ tan tầm, giờ chợ đông. Đi thử một lần một mình để biết đoạn nào xe ra vào nhiều, cổng nhà nào có xe lùi ra.
- Trẻ ăn, ngủ đủ. Trẻ mệt và đói bốc đồng hơn. Chuyến đi ngắn, kết thúc trước khi trẻ cáu.
- Thẻ thông tin. Người trông mang theo số điện thoại ba mẹ đã lưu sẵn và biết địa chỉ nhà. Với trẻ lớn hơn, ba mẹ có thể cho trẻ một thẻ ghi số liên lạc trong túi áo.
Nắm tay thế nào cho chắc
Nắm cổ tay ở đoạn nguy hiểm. Trẻ nắm ngón tay người lớn hay nắm bàn tay lỏng thì giật ra rất dễ. Ở đoạn gần lòng đường, cổng có xe ra vào, khi qua đường, người trông nắm quanh cổ tay trẻ, chắc mà không bóp đau.
Trẻ đi phía trong. Người lớn đi phía có xe, trẻ đi phía tường, phía nhà. Đổi bên khi đổi hướng đường.
Xe đẩy có đai cho đoạn dài. Với trẻ hay chạy, đi xa hoặc đi chợ, ngồi xe đẩy có cài đai an toàn hơn đi bộ. Trẻ được xuống chạy ở chỗ an toàn như sân chơi có rào.
Quy tắc “tay chạm xe”. Khi người trông cần dùng cả hai tay, như mở cổng, trả tiền, trẻ đặt tay lên thành xe đẩy hoặc nắm quai túi của cô. Tập trước ở nhà như một luật chơi.
Đừng kéo giật cánh tay. Nhấc trẻ lên bằng một tay hay giật mạnh cánh tay có thể gây trật khớp khuỷu tay ở trẻ nhỏ, một chấn thương khá thường gặp ở tuổi này. Khi cần nhấc, bế trẻ bằng cả hai tay dưới nách hoặc ôm ngang thân.
Dây dắt trẻ. Một số gia đình dùng ba lô có dây dắt cho trẻ hay chạy. Nếu ba mẹ chọn dùng, người trông vẫn nắm tay ở đoạn qua đường; dây chỉ là lớp phòng hờ, không thay cho sự chú ý.
Tập lệnh “dừng” ở nhà bằng trò chơi
Trẻ cần được tập dừng lại khi nghe một từ, giống như tập bất kỳ kỹ năng nào khác, và chỗ tập là trong nhà hoặc sân an toàn, không phải ngoài đường. Một trình tự tập gợi ý:
- Chọn một từ duy nhất, ngắn, dứt khoát, thống nhất với ba mẹ: “Dừng!” hoặc “Đứng!”. Cả nhà dùng cùng một từ.
- Chơi trò “tượng”: bật nhạc, trẻ nhảy; tắt nhạc và người lớn nói “Dừng!”, trẻ đứng im như tượng. Khen ngay khi trẻ dừng.
- Chơi trò đèn đỏ đèn xanh bằng hai chiếc khăn màu trong sân: khăn xanh thì đi, khăn đỏ thì đứng.
- Tập dừng khi đang chạy: trẻ chạy về phía người lớn, người lớn nói “Dừng!”, trẻ dừng lại. Tăng dần khoảng cách.
- Tập dừng ở mép cửa, mép sân: trẻ đến đó là tự dừng và chờ người lớn nắm tay.
- Ra ngoài, nhắc lại luật trước khi bước khỏi cổng: “Ra ngõ mình nắm tay. Cô nói dừng là con đứng.”
Tập vài phút mỗi ngày trong vài tuần. Ngay cả khi trẻ đã dừng giỏi trong trò chơi, người trông vẫn không được dựa vào lệnh dừng thay cho việc nắm tay ở đoạn nguy hiểm. Lệnh dừng là lớp phòng hờ cuối cùng.
Khi trẻ đã giằng tay và chạy
Trong vài giây đó, mục tiêu duy nhất là đưa trẻ ra khỏi nguy hiểm. Gọi lệnh dừng một lần, to, dứt khoát. Không đuổi theo ngay sau lưng kèm tiếng gọi tên liên tục, vì trẻ có thể nghĩ là trò chơi và chạy nhanh hơn, hướng thẳng ra đường. Nếu được, chạy vòng chặn phía trước, đứng giữa trẻ và dòng xe, rồi bế trẻ lên bằng hai tay.
Khi đã giữ được trẻ, đừng đánh, đừng quát vào mặt. Người lớn vừa hoảng sợ thường phản ứng rất mạnh, và đó là phản ứng tự nhiên, nhưng đánh trẻ lúc này chỉ để lại nỗi sợ người lớn chứ không dạy được an toàn. Nói ngắn, giọng nghiêm: “Con chạy ra đường. Xe có thể đâm con. Cô bế con.” Rồi kết thúc chuyến đi, về nhà. Hậu quả tự nhiên, ngắn và liên quan trực tiếp, như “hôm nay mình về sớm vì con chạy ra đường”, dạy được nhiều hơn một trận mắng.
Về nhà, khi đã bình tĩnh, kể với ba mẹ trung thực những gì đã xảy ra, kể cả khi không có chuyện gì nghiêm trọng. Thống nhất lại cách ra ngoài lần sau: dùng xe đẩy, rút ngắn đường đi, hoặc tạm thời chỉ chơi trong sân. Nếu trẻ bị lạc trong đám đông, hãy báo ba mẹ ngay, nhờ người xung quanh và lực lượng bảo vệ, công an nơi gần nhất giúp tìm; đừng tự tìm một mình quá lâu mới báo.
Khen đúng lúc và thống nhất với ba mẹ
Trẻ hay bỏ chạy thường nhận rất nhiều lời nhắc, lời la, và rất ít lời ghi nhận khi trẻ đi đúng. Người trông nên đảo lại tỉ lệ đó. Khi trẻ nắm tay suốt đoạn ngõ, tự dừng ở mép cổng, đứng chờ khi cô mở khoá, hãy nói rõ điều trẻ vừa làm: “Con dừng ở cổng chờ cô. Con giữ an toàn giỏi lắm.” Lời khen cụ thể cho trẻ biết chính xác hành vi nào được mong đợi.
Một số gia đình dùng bảng dán sao cho những chuyến đi bộ an toàn. Nếu ba mẹ muốn, người trông làm cùng, nhưng phần thưởng nên là điều nhỏ và gắn với việc đi chơi, như được chọn đường về hay được ghé thăm con mèo nhà hàng xóm, hơn là kẹo bánh.
Người trông cần biết ở nhà ba mẹ dắt trẻ thế nào. Nếu cuối tuần trẻ được chạy nhảy tự do ngoài ngõ, sang thứ Hai ở với cô, trẻ khó chấp nhận việc phải nắm tay. Hãy kể với ba mẹ những gì bạn đang tập và đề nghị cả nhà cùng dùng một từ lệnh, cùng một luật nắm tay. Hai người lớn giữ cùng một luật thì trẻ học nhanh và ít giằng co hơn.
Đi xe máy cùng trẻ và những chỗ dễ quên
Ở Việt Nam, người trông đôi khi được nhờ chở trẻ đi bằng xe máy, như đón ở lớp năng khiếu, đi khám. Đây là việc cần thống nhất rõ với ba mẹ, vì rủi ro cao hơn đi bộ nhiều. Trẻ phải đội mũ bảo hiểm vừa cỡ, cài quai đúng. Trẻ nhỏ ngồi giữa hai người lớn hoặc ngồi trước có ghế ngồi gắn chắc chắn, không đứng trên yên, không ngồi trước mà không có gì giữ. Nếu chỉ có một người lớn và trẻ còn quá nhỏ để ngồi vững, cân nhắc phương tiện khác. Kiểm tra quy định hiện hành về chở trẻ em trên xe máy.
Lúc trẻ dễ chạy nhất là khi xuống xe, mở cổng, mở cửa nhà, dừng ở quán. Người trông thường bận tay với chìa khoá, túi đồ, chân chống, và đó chính là lúc trẻ vụt ra. Thói quen tốt: dắt xe vào hẳn rồi mới thả trẻ xuống; hoặc bế trẻ đặt vào trong cổng, đóng cổng, rồi mới quay lại lo xe và đồ.
Những chỗ khác hay bị quên: bãi đỗ xe của siêu thị, chợ, nơi xe lùi không nhìn thấy trẻ; cổng nhà hàng xóm có ô tô ra vào; bờ kênh, mương, ao gần nhà ở vùng ven và nông thôn. Ở những chỗ này, trẻ luôn được nắm tay hoặc bế, kể cả trẻ đã lớn và nghe lời.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì có thể tự đi trên vỉa hè không cần nắm tay?
Không có tuổi cố định. Trẻ mẫu giáo vẫn chưa đủ khả năng phán đoán xe cộ và kiểm soát bốc đồng, nên người trông nên nắm tay ở mọi đoạn gần lòng đường. Ở chỗ tách hẳn khỏi xe như công viên có rào, trẻ được chạy tự do dưới mắt người lớn.
Trẻ không chịu nắm tay, lăn ra khóc giữa ngõ thì làm gì?
An toàn trước hết: bế trẻ lên, đưa vào chỗ sát tường hoặc vào trong cổng nhà gần nhất. Nói ngắn rằng ra đường thì phải nắm tay hoặc ngồi xe đẩy, trẻ được chọn một trong hai. Nếu trẻ vẫn từ chối, về nhà. Lần sau tập ở nhà nhiều hơn trước khi đi.
Có nên doạ “chạy ra đường công an bắt” cho trẻ sợ không?
Không nên. Doạ dẫm dạy trẻ sợ người lạ, sợ công an, chứ không dạy hiểu vì sao đường nguy hiểm. Trẻ còn có thể không dám tìm đến công an khi bị lạc. Hãy nói sự thật đơn giản: “Xe chạy nhanh, xe không thấy con, con có thể bị đau.”
Người trông đưa trẻ đi chơi công viên một mình có ổn không?
Được nếu ba mẹ đồng ý, đường đi an toàn, số trẻ vừa sức và người trông chú ý trọn vẹn, không dùng điện thoại. Chọn khu vui chơi có rào hoặc tách khỏi đường xe. Báo ba mẹ giờ đi, giờ về. Với nhóm nhiều trẻ, cần thêm người lớn đi cùng.
Trẻ bị kéo tay đột ngột rồi kêu đau, không chịu cử động tay thì sao?
Đây có thể là dấu hiệu chấn thương ở khuỷu tay thường gặp ở trẻ nhỏ khi bị kéo hoặc nhấc bằng tay. Không tự nắn, không xoa bóp. Giữ tay trẻ ở tư thế trẻ thấy dễ chịu, báo ba mẹ ngay để đưa trẻ đi khám.
Ba mẹ muốn người trông chở trẻ bằng xe máy, người trông có nên nhận?
Chỉ nhận khi bạn lái xe vững, trẻ có mũ bảo hiểm vừa cỡ, có cách ngồi an toàn phù hợp tuổi, và quãng đường ngắn, quen. Thống nhất rõ bằng tin nhắn với ba mẹ. Nếu bạn thấy không chắc chắn, từ chối và đề nghị cách khác là lựa chọn của người làm nghề có trách nhiệm.