Khi trẻ sợ người lạ và không cho bảo mẫu mới bế, cách đúng là đi chậm: ngồi thấp ở khoảng cách trẻ chịu được, không giành bế, không nhìn chằm chằm, để trẻ tự tiến lại qua một món đồ chơi, và làm quen trong vài ngày có mẹ ở cùng trước khi mẹ rời đi. Ngày đầu mẹ chăm, cô quan sát; ngày tiếp theo cô làm, mẹ ở bên; rồi mẹ ra ngoài ngắn, dài dần. Phần lớn trẻ nhận cô sau vài ngày đến vài tuần nếu người lớn không vội.
Bài viết cho người vừa nhận một gia đình mới, bảo mẫu đi về theo giờ hay bảo mẫu ở lại, và cô nuôi nhóm trẻ đón một bé mới. Trẻ khóc khi thấy bạn không phải dấu hiệu bạn không hợp nghề; đó là phản ứng có từ trong quá trình phát triển, và có cách làm cho nó qua nhanh hơn. Chuyện trẻ khóc mỗi sáng khi ba mẹ đi làm, khi đã quen cô, thuộc một bài khác.
Sợ người lạ là gì, khác lo âu chia ly thế nào
Sợ người lạ là phản ứng phổ biến ở trẻ nhỏ, thường bắt đầu rõ vào nửa sau năm đầu đời, khi trẻ đã phân biệt được người quen với người lạ. Trẻ nhìn chằm chằm, mặt căng, quay đi, rúc vào người mẹ, khóc thét khi người lạ lại gần hoặc đưa tay ra bế. Mức độ khác nhau rất nhiều giữa các trẻ: có bé chỉ cần vài phút, có bé cần nhiều ngày. Phản ứng này thường nhẹ dần trong năm thứ hai và thứ ba, nhưng có thể quay lại khi trẻ gặp người quá khác lạ, ở nơi lạ, hoặc khi trẻ đang mệt, ốm.
Lo âu chia ly là chuyện khác: trẻ khóc vì người quen rời đi. Hai phản ứng thường đi cùng nhau trong tuần đầu của bảo mẫu mới, vì trẻ vừa phải xa mẹ vừa phải ở với người lạ. Tách hai chuyện ra giúp người trông biết mình đang làm việc với cái gì: làm quen để hết lạ trước, rồi mới tập cho mẹ rời đi.
Sợ người lạ là một dấu hiệu tốt về mặt phát triển: trẻ có một mối gắn bó vững với người chăm chính và cẩn thận với người chưa biết. Một đứa trẻ cho bất kỳ ai bế mà không phản ứng gì cũng không hẳn là điều ba mẹ nên mong. Vì vậy mục tiêu không phải làm trẻ “bạo dạn” cho nhanh, mà giúp trẻ dần coi bạn là người quen.
Tiếp cận chậm: những điều nên làm trong lần gặp đầu
Hạ thấp người, giữ khoảng cách. Ngồi xuống sàn, cách trẻ một hai mét, nghiêng người sang một bên thay vì đối diện thẳng. Người lớn đứng cao lù lù và tiến thẳng tới là hình ảnh đáng sợ nhất với trẻ nhỏ.
Đừng nhìn chằm chằm. Nhìn trẻ một chút rồi nhìn đi chỗ khác, nhìn đồ chơi, nhìn mẹ. Ánh mắt nhìn thẳng kéo dài khiến trẻ thấy bị đe doạ.
Nói chuyện với mẹ trước. Trò chuyện vui vẻ, thoải mái với mẹ khi trẻ ở trong lòng mẹ. Trẻ đọc nét mặt mẹ để đánh giá người lạ có an toàn không.
Dùng đồ chơi làm cầu nối. Tự chơi một món đồ thú vị ở gần trẻ: lăn quả bóng, xếp chén, gõ hai khối gỗ. Đẩy nhẹ quả bóng về phía trẻ, không đưa tận tay. Để trẻ quyết định có lại gần không.
Không giành bế. Đừng đưa tay đón trẻ khỏi tay mẹ trong lần đầu, kể cả khi mẹ chìa trẻ ra. Đợi đến khi trẻ tự với về phía bạn, hoặc tự trèo vào lòng.
Giọng nhẹ, nhịp chậm. Không cười to, không nói giọng the thé, không cù, không tung hứng. Những trò vui với trẻ đã quen có thể làm trẻ đang sợ hoảng thêm.
Kết thúc khi trẻ còn vui. Lần gặp đầu có thể chỉ ba mươi phút. Kết thúc trước khi trẻ mệt, để ấn tượng cuối cùng về bạn là dễ chịu.
Kế hoạch tuần đầu cùng ba mẹ
Nếu được, đề nghị ba mẹ dành vài ngày để làm quen trước khi để trẻ ở một mình với bạn. Một kế hoạch gợi ý, điều chỉnh theo phản ứng của trẻ:
- Ngày 1: Mẹ chăm trẻ như bình thường; cô ở trong nhà, quan sát cách mẹ cho ăn, dỗ ngủ, thay tã, ghi chép, chơi gần trẻ khi trẻ cho phép.
- Ngày 2: Cô làm một vài việc chăm sóc, như cho ăn bữa phụ, chơi cùng, trong khi mẹ ngồi cạnh. Mẹ vẫn là người dỗ khi trẻ khóc.
- Ngày 3: Cô làm phần lớn việc, mẹ ở trong nhà nhưng ở phòng khác. Mẹ chào trẻ rồi ra ngoài ngắn, khoảng nửa giờ, rồi quay về đúng hẹn.
- Ngày 4–5: Mẹ ra ngoài lâu hơn, một đến vài giờ, vẫn chào trước khi đi, vẫn về đúng giờ đã nói.
- Tuần sau: Bắt đầu lịch làm việc bình thường, giữ nghi thức chào buổi sáng giống nhau mỗi ngày.
Không phải gia đình nào cũng có điều kiện cho vài ngày làm quen. Nếu ba mẹ chỉ cho được một buổi, hãy đề nghị ít nhất một buổi chiều có mẹ ở cùng trước ngày đầu tiên, và ngày đầu tiên ngắn hơn bình thường. Ghi lại phản ứng của trẻ mỗi ngày để cả hai phía cùng thấy tiến bộ.
Học từ ba mẹ: những câu nên hỏi trong ngày đầu
Trẻ đang sợ người lạ sẽ bớt sợ nhanh hơn khi người lạ làm mọi thứ giống người quen. Người trông nên hỏi kỹ và ghi lại:
- Trẻ gọi các đồ vật quen bằng từ gì: bình sữa, núm ti, chăn, gấu bông, đi tè, đi ị. Mỗi nhà có những từ riêng.
- Ba mẹ bế trẻ thế nào, trẻ thích bế ngửa hay bế đứng, thích được đung đưa hay không.
- Bài hát ru, bài hát vui trẻ hay nghe; trò chơi trẻ thích nhất.
- Trẻ sợ gì: tiếng máy hút bụi, chó, bóng tối, người đội mũ, người đeo khẩu trang.
- Trẻ dịu lại bằng cách nào khi khóc: vật ôm, núm ti, ra ban công, vỗ lưng.
- Giờ ăn, giờ ngủ, món quen, cách cho uống nước.
- Có ai khác hay đến chăm trẻ không: ông bà, người giúp việc cũ. Trẻ quen với họ thế nào.
Một mẹo nhỏ nhiều người làm nghề dùng: mặc màu sắc nhẹ nhàng, tránh nước hoa nồng, buộc tóc gọn, không đeo trang sức lủng lẳng trong những ngày đầu. Trẻ nhỏ nhận người bằng giọng nói, mùi và nét mặt; càng ít thứ lạ, trẻ càng dễ làm quen.
Khi bạn thay một người trông cũ mà trẻ rất quý
Nhiều bảo mẫu nhận việc ở gia đình vừa có người trông cũ nghỉ: về quê, đổi việc, hay bị cho nghỉ. Với trẻ, đây là một mất mát thật, dù người lớn nhìn như chuyện thay người làm. Trẻ có thể vừa sợ bạn vì lạ, vừa phản đối bạn vì bạn đứng ở chỗ của người cũ. Trẻ đòi cô cũ, gọi nhầm tên, so sánh “cô kia không làm thế”.
Đừng cạnh tranh với người cũ và đừng xoá dấu vết của họ. Cho phép trẻ nhắc đến cô cũ, nói về cô cũ bằng giọng trân trọng: “Con nhớ cô Hoa. Cô Hoa chăm con lâu, con thương cô là đúng rồi.” Nếu ba mẹ đồng ý, giữ lại những nếp cô cũ đã tạo mà trẻ thích, như bài hát ru, cách chơi trốn tìm sau rèm, chỗ ngồi ăn quen. Sự liên tục giúp trẻ yên tâm hơn mọi trò mới lạ.
Tốt nhất là có một khoảng bàn giao, dù chỉ một buổi, khi người cũ còn ở đó giới thiệu bạn với trẻ và kể cho bạn những thói quen nhỏ mà ba mẹ có khi không biết. Nếu không có bàn giao, hỏi ba mẹ xem có thể nhắn hỏi người cũ vài điều được không. Ngoài ra, hỏi ba mẹ cách họ đã giải thích cho trẻ về việc cô cũ nghỉ, để bạn nói giống như vậy. Trẻ cần nghe một câu chuyện thật và nhất quán, kiểu “cô Hoa về quê với con của cô, giờ cô Mai chăm con”, thay vì bị bảo “cô Hoa đi chơi rồi”.
Bảo vệ ranh giới của trẻ trước người lạ khác
Người trông cũng là người đứng giữa trẻ và những người lạ khác: khách đến nhà, hàng xóm, người đi đường muốn bế, muốn véo má, muốn hôn. Ở Việt Nam, việc người lớn trêu, bế, nựng trẻ con nhà khác khá phổ biến và thường xuất phát từ thiện ý. Nhưng với trẻ đang trong giai đoạn sợ người lạ, những lần bị bế đột ngột làm nỗi sợ sâu thêm, và làm trẻ khó tin chính người trông.
Người trông không ép trẻ chào, khoanh tay, để người lạ bế hay hôn. Bạn nói nhẹ nhàng: “Cháu đang lạ người, để cháu nhìn cô một lúc đã ạ.” Trẻ lớn hơn có thể được dạy chào bằng cách vẫy tay, gật đầu, hoặc đứng cạnh cô. Điều này cũng góp phần dạy trẻ rằng cơ thể của mình là của mình, một nguyên tắc nền trong phòng ngừa xâm hại trẻ em.
Với người thân của gia đình như ông bà, cô dì chú bác, hãy theo hướng dẫn của ba mẹ. Nếu trẻ khóc dữ khi một người thân muốn bế, người trông không tự quyết định thay ba mẹ, nhưng có thể đề nghị người thân ngồi chơi gần trẻ một lúc trước, như cách bạn đã làm quen.
Khi trẻ mãi không nhận cô, và dấu hiệu trẻ đã quen
Dấu hiệu trẻ đã bắt đầu nhận bạn: trẻ nhìn bạn và cười, tự mang đồ chơi lại cho bạn, dịu lại khi bạn dỗ, chạy về phía bạn khi ngã, ăn và ngủ được khi chỉ có bạn. Những dấu hiệu này đến dần, có ngày tiến, có ngày lùi, nhất là sau cuối tuần hoặc khi trẻ ốm.
Nếu sau hai ba tuần, trẻ vẫn khóc dữ suốt buổi, không ăn, không ngủ được với bạn, hãy nói thẳng với ba mẹ. Cùng xem lại: lịch làm quen có quá vội không, trong nhà có thay đổi lớn nào khác không như chuyển nhà, có em bé, mẹ đi làm lại, trẻ có đang ốm không. Đôi khi chỉ cần kéo dài giai đoạn có mẹ ở cùng, đôi khi cần đổi cách làm. Thừa nhận khó khăn sớm là cách làm nghề tử tế, tốt hơn để ba mẹ tự phát hiện qua camera.
Nếu trẻ không chỉ sợ bạn mà sợ hãi quá mức với mọi người và mọi thay đổi, ít giao tiếp bằng mắt, ít đáp lại khi được gọi tên, chậm nói rõ so với tuổi, đó là những điều nên mô tả lại với ba mẹ để gia đình hỏi bác sĩ nhi. Người trông không đoán bệnh; người trông là người quan sát trẻ nhiều giờ nhất trong ngày, nên lời mô tả cụ thể của bạn có giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tháng tuổi thì bắt đầu sợ người lạ?
Nhiều trẻ bắt đầu sợ người lạ rõ vào nửa sau năm đầu đời, khi đã phân biệt được người quen và người lạ. Thời điểm và mức độ khác nhau tuỳ trẻ. Phản ứng thường nhẹ dần trong năm thứ hai và thứ ba, nhưng có thể quay lại khi trẻ mệt, ốm hoặc ở nơi lạ.
Ba mẹ không có thời gian cho mấy ngày làm quen thì sao?
Đề nghị ít nhất một buổi có mẹ ở cùng trước ngày đầu, và ngày đầu ngắn hơn. Hỏi kỹ thói quen của trẻ để làm giống ở nhà, mang theo vật quen của trẻ. Những ngày đầu, trẻ có thể khóc nhiều hơn; ghi lại và nhắn tin cho ba mẹ để cùng theo dõi.
Có nên để trẻ khóc cho quen rồi tự nín không?
Không nên để trẻ khóc một mình. Người trông ở bên, dỗ, bế nếu trẻ cho, ngồi cạnh nếu trẻ đẩy ra. Trẻ cần trải nghiệm rằng khi mình khóc, người lạ này đến và giúp mình dịu lại. Chính trải nghiệm đó biến người lạ thành người quen.
Trẻ cho cô bế khi có mẹ, mẹ đi thì khóc, có phải trẻ chưa nhận cô?
Đây là bước giữa bình thường: trẻ đã bớt sợ cô nhưng vẫn phản đối việc mẹ đi. Giữ nghi thức chào giống nhau mỗi ngày, ở sát trẻ những phút đầu, dẫn trẻ sang một việc cụ thể. Thời gian khóc thường ngắn dần qua các ngày.
Cô nuôi nhóm trẻ nhận bé mới thì làm quen thế nào khi còn nhiều bé khác?
Mời ba mẹ cho bé đến chơi một hai buổi ngắn có mẹ ở cùng trước ngày gửi. Ngày đầu gửi ít giờ. Giao bé mới cho một người chính đón và dỗ trong tuần đầu, để bé có một người để bám. Các bé cũ thường giúp bé mới làm quen nhanh hơn.
Trẻ sợ cô vì cô đeo khẩu trang hoặc đội mũ thì làm gì?
Trẻ nhỏ nhận người qua khuôn mặt. Những ngày đầu, nếu không có lý do sức khoẻ phải đeo, hãy bỏ khẩu trang khi ở gần trẻ, cởi mũ khi vào nhà. Nếu cần đeo khẩu trang vì đang ho, cho trẻ thấy mặt cô trước rồi mới đeo, và nói chuyện nhiều để trẻ nhận giọng.