Người trông và ba mẹ khác cách dạy trẻ: thống nhất nguyên tắc, nói khi bất đồng

Khi người trông và ba mẹ khác cách dạy trẻ, nguyên tắc chung là: những chuyện về nếp nhà và sở thích như giờ xem tivi, đồ ăn vặt, cách gọi tên đồ vật thì người trông theo ba mẹ; những chuyện về an toàn và quyền của trẻ như đánh, doạ, nhốt, bỏ đói, cho uống thuốc không đơn thì người trông không làm dù ai yêu cầu. Ở giữa là phần cần ngồi lại nói chuyện, vào lúc trẻ không có mặt, bằng câu hỏi trước rồi mới đến ý kiến.

Trẻ học quy tắc qua sự lặp lại. Hai người lớn chăm trẻ mỗi ngày mà làm hai kiểu, trẻ sẽ thử ranh giới với cả hai và cả hai đều mệt. Bài này dành cho bảo mẫu, cô nuôi muốn làm đúng ý gia đình mà vẫn giữ được chuẩn mực nghề: những điều nên thống nhất từ đầu, cách phân biệt chuyện nhượng được với chuyện không, cách mở lời khi bất đồng, và chuyện thường gặp ở Việt Nam là ông bà trong nhà có cách riêng.

Vì sao sự nhất quán giữa người lớn quan trọng với trẻ

Trẻ nhỏ hiểu thế giới bằng cách tìm quy luật. Khi cùng một hành vi lúc được cho phép, lúc bị cấm, trẻ không học được quy tắc mà học rằng phải thử, phải khóc, phải đòi mới biết. Với người trông, điều này thể hiện rất rõ: cuối tuần ở nhà được xem tivi thoải mái, sáng thứ Hai cô tắt tivi là trẻ khóc dữ; mẹ cho ăn kẹo khi khóc, cô không cho, trẻ khóc to hơn với cô.

Nhất quán không có nghĩa là hai người lớn phải giống hệt nhau trong mọi chi tiết. Trẻ phân biệt được bối cảnh khá tốt: ở nhà ông bà thì khác, ở lớp thì khác. Điều quan trọng là những quy tắc lớn giống nhau, như không đánh người, giờ ngủ, chuyện màn hình, và người lớn không nói xấu nhau, không phá quy tắc của nhau trước mặt trẻ.

Còn một lý do nữa liên quan trực tiếp đến nghề: khi bạn làm khác ba mẹ mà không nói, ba mẹ thường phát hiện qua lời trẻ kể hoặc qua camera, và lòng tin khó lấy lại. Thống nhất từ đầu là cách người làm nghề tự bảo vệ mình, không chỉ là chuyện giáo dục trẻ.

Những điều nên thống nhất ngay tuần đầu

Danh sách dưới đây giúp người trông và ba mẹ ngồi lại một buổi, ghi kết quả vào sổ hoặc tin nhắn để cả hai nhớ. Không cần đồng ý mọi điều ngay; điều quan trọng là biết ba mẹ muốn gì.

Sau một tháng, đề nghị một buổi ngắn để xem lại: điều gì đang ổn, điều gì cần chỉnh. Trẻ lớn lên rất nhanh, nhiều thoả thuận ở tuổi mười tám tháng không còn hợp ở tuổi hai rưỡi.

Chuyện nào người trông theo ba mẹ, chuyện nào không

Theo ba mẹ: nếp nhà và sở thích. Giờ giấc, món ăn, cách gọi đồ vật, cách ăn mặc, có cho xem tivi hay không, có cho ăn kẹo hay không. Ngay cả khi người trông có ý khác, đây là quyền của gia đình. Bạn có thể chia sẻ ý kiến một lần, rồi làm theo.

Theo ba mẹ, có ghi lại: chuyện sức khoẻ có chỉ định. Cho uống thuốc theo đơn, chế độ ăn theo hướng dẫn bác sĩ, cách cho ngủ khác thường lệ do bác sĩ dặn. Người trông làm khi có đơn hoặc giấy ghi của ba mẹ, ghi rõ liều, giờ, tên thuốc, và ghi lại việc đã làm.

Nói chuyện lại: điều có thể không tốt cho trẻ. Ép ăn đến nôn, bắt trẻ ngồi bô rất lâu, cho trẻ dùng điện thoại suốt ngày, so sánh trẻ với anh chị. Người trông chia sẻ thông tin và đề xuất cách khác, kèm ghi chép quan sát.

Không làm, dù ai yêu cầu: điều gây hại hoặc vi phạm quyền trẻ em. Đánh, véo, doạ, nhốt, bỏ đói, bắt quỳ, lắc trẻ, cho uống thuốc ngủ hay thuốc không có đơn, để trẻ một mình trong nhà. Luật Trẻ em năm 2016 nghiêm cấm các hành vi bạo lực, xâm hại, bỏ mặc trẻ; người làm nghề không làm và có thể giải thích lịch sự lý do mình từ chối.

Cách mở lời khi người trông thấy khác

Chọn lúc: không nói trước mặt trẻ, không nói lúc ba mẹ vừa về còn mệt hay đang vội đi làm. Một tin nhắn hẹn trước, như “Cuối tuần anh chị có mười lăm phút không, em muốn bàn về giờ ăn của bé”, giúp ba mẹ chuẩn bị tinh thần và không thấy bị bất ngờ.

Bắt đầu bằng câu hỏi: “Ở nhà anh chị thường làm gì khi bé không chịu ăn?” Nhiều khi bạn sẽ hiểu lý do của ba mẹ và thấy không cần bất đồng. Sau đó mô tả điều bạn thấy bằng sự việc cụ thể, không đánh giá: “Tuần này có ba bữa bé nôn khi em đút thêm sau lúc bé đã quay mặt.” Rồi mới đến đề xuất: “Em muốn thử dừng khi bé quay mặt và ghi lại lượng ăn trong hai tuần, anh chị thấy sao?”

Tránh những câu như “anh chị làm vậy là sai”, “sách nói khác”, “ở nhà trước em làm thì bé ngoan lắm”. Ba mẹ nào cũng nhạy cảm khi bị góp ý cách nuôi con, nhất là từ người họ trả lương. Nói từ vị trí người quan sát trẻ nhiều giờ mỗi ngày, mong điều tốt cho trẻ, thường được lắng nghe hơn nói từ vị trí người biết nhiều hơn.

Nếu ba mẹ vẫn giữ cách của họ trong những chuyện thuộc nếp nhà, hãy làm theo và không phàn nàn trước mặt trẻ. Một người làm nghề chuyên nghiệp biết khi nào nói và khi nào dừng. Những gì bạn đã chia sẻ không mất đi; nhiều ba mẹ đổi ý sau vài tuần khi tự thấy điều người trông nói là đúng.

Khi trẻ mang chuyện “mẹ cho mà cô không cho” ra thử

Trẻ từ khoảng ba tuổi đã biết dùng sự khác nhau giữa người lớn: “Mẹ cho con xem mà”, “Bà bảo được ăn kẹo”, “Cô cũ cho con trèo”. Có khi đúng, có khi trẻ chỉ thử xem cô có tin không. Người trông không cần tranh luận với trẻ, cũng không cần nói ba mẹ sai.

Một câu đáp vững thường đủ: “Ở nhà với mẹ thì theo cách của mẹ. Giờ con ở với cô, mình làm như cô với mẹ đã hẹn.” Nếu bạn không chắc ba mẹ có thật sự cho phép không, nói với trẻ rằng cô sẽ hỏi mẹ, rồi hỏi thật bằng tin nhắn, và lần sau làm theo câu trả lời. Trẻ thấy người lớn liên lạc với nhau và giữ lời thì bớt thử.

Những câu trẻ kể cũng là thông tin có ích: có khi ba mẹ đã đổi một quy tắc mà quên báo người trông. Ghi lại những điều trẻ nhắc đến nhiều lần và đưa vào buổi xem lại thoả thuận hằng tháng. Đừng dùng lời trẻ kể để đối chất với ba mẹ theo kiểu bắt lỗi; hỏi như một câu cập nhật bình thường.

Khi ông bà trong nhà có cách riêng

Ở nhiều gia đình Việt Nam, bảo mẫu làm việc trong nhà có ông bà ở cùng. Ông bà thường có kinh nghiệm nuôi con riêng, có khi khác ba mẹ, có khi khác người trông. Ông bà cho cháu ăn rong, bế suốt, cho kẹo, hay ngược lại mắng cháu nghiêm hơn ba mẹ muốn. Người trông dễ bị kẹt ở giữa.

Điều quan trọng nhất là hỏi rõ ba mẹ: trong nhà ai là người quyết định những chuyện về trẻ khi ba mẹ vắng mặt. Nếu ba mẹ nói theo ba mẹ, người trông giữ cách đã thống nhất, nhưng ứng xử với ông bà bằng sự tôn trọng: không cãi, không chỉnh ông bà trước mặt cháu, không mách lẻo kiểu đối đầu. Ví dụ ông bà muốn cho cháu ăn kẹo trước bữa, bạn nói nhẹ: “Dạ, mẹ cháu dặn để sau bữa ạ. Bà cho cháu sau cơm nhé.”

Những bất đồng lớn hơn, như ông bà muốn đánh cháu hay cho cháu uống thuốc tự mua, người trông không làm theo và kể lại với ba mẹ bằng sự việc cụ thể, để ba mẹ tự nói chuyện với ông bà. Việc dàn xếp trong gia đình là việc của ba mẹ; việc của người trông là giữ an toàn cho trẻ và kể trung thực.

Giữ bình tĩnh của chính mình, và khi nào nên cân nhắc nghỉ việc

Bất đồng kéo dài với gia đình là một nguồn mệt mỏi lớn của nghề, đôi khi lớn hơn cả việc chăm trẻ. Người trông nên có chỗ để nói ra, như một người bạn cùng nghề, một người thân, để không mang sự ấm ức vào lúc ở với trẻ. Trẻ cảm nhận được căng thẳng của người lớn, và người đang ấm ức dễ phản ứng mạnh với trẻ hơn.

Trước mỗi cuộc nói chuyện khó, chuẩn bị vài ý chính trên giấy, tập nói thành câu ngắn. Trong lúc nói, nếu thấy mình nóng lên, dừng lại, xin hẹn nói tiếp vào lúc khác. Ghi lại những thoả thuận đã có bằng tin nhắn sau buổi nói chuyện, như “Em ghi lại để nhớ: từ tuần sau bé xem tivi tối đa ba mươi phút buổi chiều.”

Có những trường hợp người làm nghề nên cân nhắc nghỉ việc: gia đình nhiều lần yêu cầu những điều gây hại cho trẻ dù đã được giải thích; bạn chứng kiến trẻ bị bạo hành trong gia đình; bạn bị xúc phạm, bị đối xử thiếu tôn trọng kéo dài. Nghỉ việc thì báo trước theo thoả thuận, bàn giao đầy đủ. Nếu bạn thấy trẻ có dấu hiệu bị bạo hành hay xâm hại, việc gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn là trách nhiệm của người lớn biết chuyện, không phụ thuộc vào việc bạn còn làm ở đó hay không.

Câu hỏi thường gặp

Người trông có quyền từ chối yêu cầu của ba mẹ không?

Có, với những yêu cầu gây hại cho trẻ như đánh, doạ, nhốt, bỏ đói, cho uống thuốc không có đơn, để trẻ một mình. Người trông từ chối lịch sự, giải thích ngắn lý do và đề xuất cách khác. Với những chuyện thuộc nếp nhà, người trông nên chia sẻ ý kiến rồi làm theo ba mẹ.

Ba và mẹ dặn hai kiểu khác nhau thì người trông theo ai?

Nói thẳng với cả hai, nhẹ nhàng: “Anh dặn thế này, chị dặn thế kia, em muốn làm đúng ý anh chị.” Để ba mẹ tự thống nhất với nhau, rồi ghi lại kết quả bằng tin nhắn gửi cả hai. Người trông không nên tự chọn một bên.

Ba mẹ cho trẻ xem điện thoại nhiều, người trông có nên góp ý không?

Có thể chia sẻ một lần, dựa trên điều bạn quan sát, như trẻ khó chuyển hoạt động sau khi tắt màn hình, kèm đề xuất cụ thể. Nếu ba mẹ vẫn giữ cách của họ, đây là quyền của gia đình; người trông làm theo và giữ thời gian xem đúng như đã thống nhất.

Ông bà bảo người trông cứ đánh cháu khi cháu hư thì làm sao?

Người trông không đánh trẻ dù ai yêu cầu. Trả lời ông bà lễ phép, như “Dạ, cháu không đánh bé ạ, cháu dỗ cách khác”, và kể lại với ba mẹ. Việc nói chuyện với ông bà là việc của ba mẹ.

Có cần ghi lại các thoả thuận với ba mẹ bằng văn bản không?

Nên ghi lại, dù chỉ bằng tin nhắn hoặc sổ giao nhận. Ghi chép giúp cả hai bên nhớ, giúp người mới như ông bà hay người trông thay ca biết, và là căn cứ khi có hiểu lầm. Những chuyện quan trọng như cho uống thuốc, người được đón trẻ càng cần có văn bản.

Bất đồng với ba mẹ nhiều lần thì có phải người trông không hợp gia đình đó?

Không hẳn. Bất đồng nhỏ là chuyện bình thường giữa những người lớn cùng chăm một đứa trẻ. Điều đáng lưu ý là cách hai bên xử lý: có ngồi lại được không, có tôn trọng nhau không. Nếu gia đình liên tục yêu cầu điều gây hại cho trẻ hay thiếu tôn trọng người làm, hãy cân nhắc nghỉ.