Bạo hành trẻ em gồm mọi hành vi cố ý gây tổn hại thể chất hoặc tinh thần cho trẻ: đánh, véo, giật tóc, trói, nhốt; lăng mạ, chửi bới, doạ nạt, chế giễu, hạ nhục; cô lập, xua đuổi; và cả việc bỏ mặc, không chăm sóc đầy đủ dù đang có trách nhiệm trông trẻ. Với người làm nghề trông trẻ, ranh giới được vạch rõ: không có lý do dạy dỗ nào biện minh cho việc làm trẻ đau, làm trẻ sợ hay làm trẻ xấu hổ.
Luật Trẻ em năm 2016 coi trẻ em là người dưới 16 tuổi và liệt kê bạo lực, bóc lột, xâm hại, bỏ mặc trẻ trong số các hành vi bị nghiêm cấm. Bài này không bàn mức xử lý, mà giúp bảo mẫu, cô nuôi, chủ nhóm trẻ nhận diện các dạng bạo hành ngay trong những việc rất đời thường của nghề: lúc cho ăn, lúc ru ngủ, lúc trẻ quấy, lúc cả nhóm ồn, để tự soát mình và soát nơi mình làm việc trước khi điều đáng tiếc xảy ra.
Luật nói gì, nói ngắn gọn cho người làm nghề
Luật Trẻ em 2016 định nghĩa bạo lực trẻ em theo hướng rộng: không chỉ hành hạ, ngược đãi, đánh đập, xâm hại thân thể và sức khoẻ, mà còn lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, cô lập, xua đuổi và các hành vi cố ý khác gây tổn hại về thể chất, tinh thần của trẻ. Luật cũng nêu khái niệm bỏ mặc: người có trách nhiệm chăm sóc trẻ mà không làm hoặc làm không đầy đủ việc chăm sóc, nuôi dưỡng.
Người trông trẻ, dù là bảo mẫu tại nhà hay cô nuôi ở nhóm trẻ, trong giờ làm việc chính là người đang chăm sóc trẻ. Điều đó có nghĩa là các nghĩa vụ không gây tổn hại và không bỏ mặc trẻ áp dụng thẳng với mình, không phải chỉ với ba mẹ trẻ. Luật cũng đặt trách nhiệm cho mọi người khi phát hiện trẻ bị xâm hại thì thông báo cho cơ quan có thẩm quyền; kênh dễ dùng nhất là Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Bài này cố ý không nêu mức phạt. Mức xử lý phụ thuộc từng vụ việc cụ thể và có thể thay đổi theo văn bản mới; điều người làm nghề cần nắm là nguyên lý. Khi có thắc mắc cụ thể về một tình huống, có thể hỏi cán bộ phụ trách trẻ em ở UBND xã, phường nơi mình làm việc, hoặc gọi 111 để được tư vấn.
Bảng nhận diện theo việc thường ngày
Phần lớn hành vi gây hại ở nhóm trẻ và trong nhà khách không bắt đầu bằng một trận đòn, mà bằng những thói quen nhỏ được coi là bình thường. Bảng dưới đặt cạnh nhau cách làm gây hại và cách làm đúng nghề trong cùng một tình huống.
| Tình huống | Cách làm gây hại | Cách làm đúng nghề |
|---|---|---|
| Trẻ không chịu ăn | Bóp miệng, bịt mũi đổ thức ăn, doạ "không ăn cô nhốt", bắt ngồi đến khi hết | Mời ăn, cho trẻ tự xúc, dừng khi trẻ từ chối, báo lại ba mẹ |
| Trẻ không chịu ngủ | Trùm chăn kín đầu, đè người, quấn chặt tay chân, doạ ma, cho uống thuốc để ngủ | Phòng tối yên, nằm cạnh vỗ nhẹ, cho trẻ nằm im nghỉ nếu không ngủ được |
| Trẻ quấy, ăn vạ | Phát vào mông, véo tay, giật tay, quát sát mặt, bắt quỳ | Giữ trẻ an toàn, chờ trẻ dịu, gọi tên cảm xúc, nói giới hạn ngắn gọn |
| Trẻ tè dầm, ị đùn | Chê bai trước bạn, bắt mặc đồ ướt, đặt biệt danh xấu | Thay đồ kín đáo, không bình luận, ghi sổ báo ba mẹ |
| Trẻ đánh bạn | Đánh lại "cho biết đau", bắt bạn đánh trả | Tách trẻ, chăm bé bị đánh trước, nói rõ không được đánh |
| Cả nhóm ồn | Hét, đập bàn, doạ gọi công an, doạ đuổi về | Hạ giọng, dùng bài hát, chuyển hoạt động |
| Trẻ chậm hơn bạn | So sánh, gọi là "ngốc", "hư", cho đứng riêng một góc lâu | Hỗ trợ riêng, khen nỗ lực, trao đổi với ba mẹ |
| Người trông bận việc riêng | Để trẻ một mình trong phòng, cột vào ghế, cho xem điện thoại cả buổi | Không làm việc riêng khi trẻ thức, nhờ người thay nếu cần |
Có những hành vi trong cột giữa mà nhiều người lớn từng trải qua khi còn nhỏ và vẫn nghĩ là "dạy con". Người làm nghề cần đặt chuẩn cao hơn thói quen gia đình: trong giờ làm, mình là người được giao trách nhiệm chuyên môn, và chuẩn đó là không làm trẻ đau, không làm trẻ sợ, không làm trẻ nhục.
Năm dạng bạo hành, nhìn từ góc người trông trẻ
Thể chất. Đánh, tát, véo, nhéo tai, giật tóc, đẩy ngã, lắc, trói, bịt miệng, ép ăn bằng sức, nhốt vào phòng tối, phạt đứng hoặc quỳ lâu. Kể cả một cái phát "nhẹ" vào mông vẫn là dùng sức để làm trẻ đau.
Tinh thần, lời nói. Quát tháo, chửi, gọi trẻ bằng tên xấu, chế giễu ngoại hình, doạ ma, doạ bắt cóc, doạ bỏ đi, doạ đuổi về, so sánh hạ thấp, nói những câu kiểu "không ai thương con đâu". Dạng này không để lại vết nhưng để lại nỗi sợ và cảm giác mình vô giá trị.
Cô lập, xua đuổi. Không cho trẻ chơi cùng bạn trong thời gian dài như một hình phạt, bắt ngồi riêng một góc, không nói chuyện với trẻ, phớt lờ khi trẻ khóc để "cho chừa".
Bỏ mặc. Để trẻ đói, khát, mặc tã ướt nhiều giờ, không thay đồ bẩn, không cho đi vệ sinh, không để ý khi trẻ ốm, để trẻ chơi một mình gần chỗ nguy hiểm, cắm điện thoại cả ngày thay cho chăm sóc. Bỏ mặc thường xảy ra khi người trông quá tải chứ không phải vì độc ác, nhưng hậu quả với trẻ vẫn là thật.
Xâm hại. Mọi hành vi động chạm, phô bày, chụp ảnh mang tính tình dục với trẻ, hoặc để trẻ tiếp xúc với nội dung không phù hợp. Đây là ranh giới tuyệt đối; khi phát hiện, gọi 111 hoặc 113.
Vì sao "phát nhẹ cho nhớ" vẫn là sai
Một câu người làm nghề hay nghe là: "Phát nhẹ vài cái thôi, ba mẹ nó ở nhà còn đánh mạnh hơn." Có ba lý do khiến người trông không bao giờ được đi theo lối đó. Thứ nhất, người trông không phải ba mẹ; mình được giao trẻ để chăm sóc, không được giao quyền trừng phạt thân thể. Ba mẹ đánh con ở nhà không cho người trông quyền làm điều đó.
Thứ hai, đòn roi không dạy được điều người lớn muốn dạy. Trẻ nhỏ bị đánh thường học được rằng người lớn mạnh hơn thì được làm đau người nhỏ hơn, và học cách giấu lỗi để khỏi bị đánh. Hành vi có thể dừng lúc đó vì sợ, nhưng quay lại khi người đánh không có mặt. Các cách như nói giới hạn ngắn gọn, chuyển hướng, cho trẻ hậu quả tự nhiên phù hợp tuổi hiệu quả lâu dài hơn.
Thứ ba, cái phát nhẹ hôm nay rất dễ thành cái phát mạnh hơn ngày mai, khi người trông mệt hơn và trẻ quen với mức cũ. Ranh giới "không bao giờ dùng sức để làm trẻ đau" rõ ràng và dễ giữ hơn nhiều so với ranh giới "chỉ đánh nhẹ". Người làm nghề giữ ranh giới rõ ràng là đang bảo vệ cả trẻ lẫn chính mình.
Tự soát nơi mình làm việc mỗi tháng một lần
Chủ nhóm trẻ và cả bảo mẫu đi làm một mình có thể tự soát định kỳ bằng vài câu hỏi đơn giản. Tháng này có lần nào mình hay đồng nghiệp quát trẻ sát mặt không? Có trẻ nào bị bắt ngồi riêng lâu hơn vài phút không? Có lúc nào trẻ bị để một mình mà không ai nhìn thấy không? Có bữa nào trẻ bị ép ăn đến nôn không? Giờ ngủ có ai trùm kín, quấn chặt trẻ không?
Nếu câu trả lời có, đừng chỉ tự trách. Hỏi tiếp vì sao: thiếu người vào giờ nào, việc gì làm mình mất bình tĩnh, có quy trình nào đang thiếu. Phần lớn hành vi gây hại ở nhóm trẻ mọc lên từ quá tải và thiếu quy trình, nên sửa quy trình thường hiệu quả hơn hứa với nhau sẽ cố gắng hơn.
Cũng nên cho phụ huynh một kênh để nói khi họ thấy con có gì khác lạ: con sợ đi học, con kể bị cô quát, con có vết bầm. Một nhóm trẻ lắng nghe phản hồi, kiểm tra nghiêm túc và nói thật với phụ huynh là nhóm trẻ đáng tin. Một nơi im lặng, chối ngay từ đầu, hay khó chịu khi được hỏi là nơi dễ để chuyện xấu kéo dài.
Bạo hành thường mọc lên từ đâu ở nhóm trẻ nhỏ
Những vụ việc đau lòng ở nhóm trẻ thường được kể như chuyện một người xấu. Nhìn kỹ hơn, rất nhiều trường hợp có chung một vài điều kiện: một người phải trông quá nhiều trẻ trong nhiều giờ liền, không có người thay để nghỉ; người làm chưa từng được học cách xử lý trẻ quấy; chủ nhóm đặt mục tiêu "trẻ phải im, phải ăn hết, phải ngủ đúng giờ" để phụ huynh hài lòng; và không có ai khác nhìn vào căn phòng đó trong suốt ngày.
Hiểu những điều kiện này không phải để bào chữa cho hành vi gây hại, mà để người làm nghề và chủ nhóm biết phải sửa chỗ nào trước. Một người trông đã phải lo ăn, ngủ, vệ sinh cho quá nhiều trẻ thì việc ép ăn nhanh, trùm chăn cho ngủ nhanh sẽ đến rất tự nhiên. Một chủ nhóm khen người làm vì "lớp lúc nào cũng im" đang vô tình thưởng cho cách làm sai.
Vì vậy phòng ngừa bạo hành ở nhóm trẻ bắt đầu bằng những việc rất thực tế: số trẻ vừa sức, có người phụ vào giờ cao điểm, có giờ nghỉ cho người làm, có quy trình rõ cho giờ ăn và giờ ngủ, có buổi học cách xử lý hành vi trẻ, và có cửa mở hoặc camera để công việc diễn ra trong tầm nhìn của người khác. Những điều đó bảo vệ trẻ, và cũng bảo vệ người làm khỏi những lúc chính họ có thể trượt tay.
Những câu nói cần bỏ khỏi miệng người trông trẻ
Bạo lực lời nói khó nhận ra nhất vì nó đã thành thói quen trong nhiều gia đình. Người làm nghề nên tự rà và bỏ hẳn một số kiểu câu khi nói với trẻ. Câu doạ: "Không ngủ thì ông kẹ bắt", "Khóc nữa cô gọi công an", "Không ăn thì mẹ không đến đón". Câu dán nhãn: "Đồ hư", "Đồ lì", "Thằng này ngu quá", "Con bé này mít ướt". Câu so sánh: "Nhìn bạn kia kìa, có ai như con không". Câu đẩy trẻ ra xa: "Cô không thương con nữa", "Đi chỗ khác".
Mỗi câu như vậy chỉ mất một giây để buột ra, nhưng trẻ nhỏ tin vào lời người lớn gần như tuyệt đối. Trẻ nghe đi nghe lại sẽ tin mình hư thật, tin rằng mẹ có thể không đến, tin rằng tình thương của người lớn có điều kiện. Những niềm tin đó ảnh hưởng tới cách trẻ nhìn bản thân lâu hơn rất nhiều so với một buổi chiều quấy khóc.
Thay thế bằng những câu mô tả và hướng dẫn: "Con đang buồn vì chưa được về, cô hiểu", "Đến giờ nằm nghỉ rồi, cô nằm cạnh con", "Cát để trong khay, không ném vào bạn". Ban đầu sẽ thấy gượng, nhưng sau vài tuần dùng mỗi ngày, cách nói này thành tự nhiên, và nhóm trẻ thường dịu hơn rõ rệt.
Câu hỏi thường gặp
Quát trẻ một lần có bị coi là bạo hành không?
Lỡ to tiếng một lần khi hoảng, sau đó xin lỗi và sửa là chuyện có thể xảy ra với người lớn. Bạo lực tinh thần là khi quát tháo, lăng mạ, doạ nạt trở thành cách đối xử thường xuyên khiến trẻ sợ hãi. Người làm nghề nên coi mỗi lần quát là một lời báo để xem lại cách làm.
Bắt trẻ ngồi một chỗ để bình tĩnh có phải là cô lập không?
Cho trẻ ngồi dịu lại vài phút gần người lớn, người lớn vẫn để ý và trò chuyện sau đó, khác với bắt trẻ ngồi riêng thật lâu, không ai nói chuyện, coi như hình phạt. Với trẻ nhỏ, ngồi cùng trẻ cho trẻ dịu lại thường hiệu quả hơn bắt trẻ ngồi một mình.
Ba mẹ trẻ cho phép đánh khi con hư thì mình có được đánh không?
Không nên. Người trông được giao trẻ để chăm sóc và giáo dục, không phải để trừng phạt thân thể, và luật cấm bạo lực với trẻ không loại trừ trường hợp có ba mẹ đồng ý. Người trông nên nói với ba mẹ rằng mình không đánh trẻ và trình bày cách mình xử lý hành vi.
Cho trẻ xem điện thoại cả buổi có phải là bỏ mặc không?
Một lúc ngắn có kế hoạch, theo thoả thuận với ba mẹ thì chưa phải bỏ mặc. Nhưng dùng điện thoại thay hẳn cho việc chăm sóc, chơi, trò chuyện với trẻ trong nhiều giờ để người trông làm việc riêng thì đã là không chăm sóc đầy đủ. Đây cũng là điều ba mẹ hay phàn nàn nhất.
Thấy trẻ có vết bầm khi nhận vào đầu ca thì làm gì?
Hỏi ba mẹ nhẹ nhàng như một việc bình thường, ghi lại vị trí, kích thước, giờ thấy và lời giải thích được nghe. Không tự kết luận. Nếu vết thương lặp lại, ở vị trí bất thường hoặc trẻ có biểu hiện sợ hãi, có thể gọi 111 để được tư vấn cách xử lý phù hợp.
Ở nhóm trẻ có camera thì có cần tự soát nữa không?
Có. Camera giúp ghi lại sự việc nhưng không ngăn được thói quen xấu nếu không ai xem và không có quy trình. Tự soát định kỳ giúp tìm ra gốc rễ như thiếu người, giờ quá tải, để sửa trước khi có chuyện, thay vì chỉ dùng camera để tìm người có lỗi.