Lắc trẻ nhỏ, dù chỉ vài giây và dù không có ý làm đau, có thể gây chảy máu trong sọ, tổn thương não, mù, co giật, chậm phát triển suốt đời hoặc tử vong. Vì vậy quy tắc của nghề trông trẻ rất ngắn: không bao giờ lắc trẻ, trong bất cứ hoàn cảnh nào. Khi tiếng khóc làm mình mất bình tĩnh, đặt trẻ nằm ngửa vào cũi trống rồi lùi ra; khi nghi trẻ đã bị lắc, gọi 115 ngay chứ không chờ xem.
Hội chứng em bé bị lắc là cách gọi quen thuộc của một dạng chấn thương đầu do bạo hành ở trẻ nhỏ. Bài này giải thích cho bảo mẫu, cô nuôi vì sao trẻ dưới một tuổi đặc biệt dễ tổn thương, những tình huống hay đẩy người lớn tới hành động đó, những trò chơi tưởng vô hại cũng nên bỏ, dấu hiệu cần đưa trẻ đi cấp cứu, và việc phải làm khi nghi trẻ được giao cho mình đã bị lắc ở đâu đó trước khi đến.
Vì sao đầu của trẻ nhỏ không chịu nổi một cú lắc
Trẻ dưới một tuổi có cái đầu to và nặng so với thân người, trong khi cơ cổ còn yếu, chưa giữ đầu chắc được. Khi bị lắc mạnh, đầu trẻ văng tới văng lui như quả lắc. Não trẻ mềm, nhiều nước, nằm trong hộp sọ chưa cứng hẳn, nên nó va vào thành sọ và bị kéo giãn theo từng nhịp. Các mạch máu nhỏ nối giữa não và màng bọc bị đứt, máu chảy ra bên trong mà bên ngoài có thể không thấy vết gì.
Mắt trẻ cũng chịu chung lực đó: võng mạc có thể bị chảy máu, để lại hậu quả về thị lực. Một số trẻ bị gãy xương sườn do bị bóp chặt ngực trong lúc lắc. Điều đáng sợ nhất là tất cả những tổn thương này có thể xảy ra chỉ trong vài giây, với một người lớn không hề định đánh trẻ mà chỉ "lắc cho nó nín".
Tổn thương do lắc thường gặp nhất ở trẻ dưới một tuổi, nhất là những tháng đầu đời, nhưng trẻ lớn hơn vẫn có thể bị. Người làm nghề không cần nhớ chi tiết y khoa, chỉ cần nhớ một điều: với trẻ nhỏ, không có cách lắc nào là "nhẹ" và an toàn khi người lắc đang bực bội. Ranh giới giữa đung đưa dỗ dành và lắc nằm ở tốc độ, lực và cảm xúc của người lớn lúc đó.
Tiếng khóc dai và khoảnh khắc nguy hiểm nhất
Phần lớn các trường hợp trẻ bị lắc xảy ra khi người lớn đang cố làm trẻ ngừng khóc. Nhiều tài liệu nhi khoa mô tả trẻ sơ sinh khoẻ mạnh có một giai đoạn khóc nhiều, thường tăng dần từ vài tuần tuổi, nặng nhất vào khoảng tháng thứ hai rồi giảm dần đến tháng thứ ba, thứ tư. Trong giai đoạn đó, trẻ có thể khóc hàng giờ, khó dỗ, nhất là vào chiều tối, dù đã được ăn no, thay tã, bế ẵm.
Bảo mẫu nhận trông trẻ sơ sinh cần biết trước điều này để không nghĩ rằng mình kém, rằng trẻ ghét mình, hay rằng trẻ "cố tình hành". Tiếng khóc kéo dài làm người lớn mệt mỏi thật sự, nhất là khi đang thiếu ngủ, đói, hoặc bị ba mẹ trẻ hỏi dồn qua điện thoại vì sao con chưa nín. Đó là lúc tay dễ mạnh hơn mức cần thiết.
Cách phòng tốt nhất là nghĩ trước về khoảnh khắc đó. Chấp nhận rằng có những lần dù làm đúng mọi thứ trẻ vẫn khóc. Kiểm tra lần lượt các nhu cầu: đói, tã, nóng lạnh, đầy hơi, buồn ngủ, sốt. Thử các cách dỗ quen của gia đình. Nếu đã thử hết mà vẫn khóc và mình bắt đầu thấy căng, mục tiêu không còn là làm trẻ nín nữa mà là giữ cho cả hai an toàn: đặt trẻ nằm ngửa trong cũi trống, lùi ra, thở, rồi quay lại. Nếu khóc đi kèm sốt, bỏ bú, nôn, khóc thét khác thường, báo ba mẹ đưa trẻ đi khám.
Những trò chơi và thói quen tưởng vô hại nên bỏ
Không chỉ cơn giận mới gây hại. Một số trò đùa và thói quen phổ biến trong gia đình cũng đặt đầu cổ trẻ nhỏ vào lực mạnh đột ngột. Người làm nghề nên tránh hẳn, kể cả khi ba mẹ hay ông bà trẻ vẫn làm:
- Tung trẻ lên cao rồi bắt, nhất là với trẻ dưới hai tuổi. Ngoài lực giật ở cổ còn có nguy cơ bắt trượt.
- Xóc mạnh trên đùi hay trên võng theo kiểu dồn dập để trẻ ngủ nhanh. Đung đưa đều và chậm thì được; rung nảy mạnh thì không.
- Quay vòng trẻ bằng hai tay hay nắm tay trẻ nhấc bổng rồi xoay. Ngoài cổ còn có nguy cơ trật khớp khuỷu tay ở trẻ nhỏ.
- Võng đưa quá cao, quá nhanh với trẻ sơ sinh, hoặc võng xếp dùng lò xo nảy mạnh.
- Lay mạnh để đánh thức trẻ đang ngủ say hoặc để "xem trẻ còn tỉnh không". Muốn gọi trẻ dậy, chạm nhẹ, gọi tên, bế lên từ từ.
- Chở trẻ nhỏ trên xe máy qua đường xóc khi trẻ ngủ gục không có gì đỡ đầu. Đây là chuyện an toàn giao thông, nhưng cũng là chuyện cổ trẻ bị giật liên tục.
Khi ba mẹ hoặc ông bà trẻ chơi những trò này, người trông không cần tranh cãi. Chỉ cần nói nhẹ nhàng rằng mình được học là không tung, không xóc trẻ nhỏ nên mình sẽ không làm khi trông bé, và nếu ba mẹ muốn, mình chia sẻ lại điều đã học. Quan trọng là chính mình giữ đúng nguyên tắc trong giờ làm.
Dấu hiệu cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay
Tổn thương do lắc có thể không để lại vết bầm, nên người trông cần chú ý những thay đổi về tỉnh táo, ăn uống và cử động. Bảng sau tóm tắt các dấu hiệu thường được nhắc tới trong tài liệu y khoa; chỉ một dấu hiệu nặng cũng đủ để gọi cấp cứu.
| Nhóm dấu hiệu | Cụ thể thường thấy | Người trông làm gì |
|---|---|---|
| Tỉnh táo | Lừ đừ, ngủ li bì khó đánh thức, không nhìn theo, không phản ứng khi gọi | Gọi 115 ngay, báo ba mẹ, không để trẻ ngủ tiếp chờ xem |
| Ăn uống | Bỏ bú đột ngột, nôn nhiều lần không rõ lý do, không sốt | Báo ba mẹ, đưa đi khám trong ngày; kèm lừ đừ thì gọi 115 |
| Thở | Thở không đều, ngừng thở từng lúc, da tím tái | Gọi 115, theo dõi thở liên tục, chuẩn bị hồi sức nếu đã học |
| Cử động | Co giật, người mềm nhũn hoặc cứng đờ, một bên tay chân yếu | Gọi 115, đặt trẻ nằm nghiêng trên mặt phẳng, không nhét gì vào miệng |
| Đầu, mắt | Thóp phồng căng, đồng tử hai bên không đều, mắt nhìn lệch bất thường | Gọi 115, giữ trẻ yên, không lay |
| Khóc | Khóc thét khác hẳn mọi khi, quấy không dỗ được kèm một dấu hiệu trên | Báo ba mẹ ngay, đưa đi khám |
Khi gọi cấp cứu, nói rõ tuổi trẻ, dấu hiệu đang thấy, thời điểm bắt đầu và mọi điều mình biết về những gì đã xảy ra trước đó. Không đoán, không giấu. Nếu chính mình đã lỡ lắc trẻ, nói thật với nhân viên y tế: thông tin đó có thể quyết định cách điều trị và cứu được trẻ.
Khi nghi trẻ đã bị lắc trước khi được giao cho mình
Có những lần bảo mẫu nhận trẻ vào đầu ca và thấy trẻ khác thường: li bì hơn mọi ngày, bỏ bú, nôn, mắt lờ đờ, hay có vết bầm hai bên cánh tay, ngực như bị nắm chặt. Người trông không có quyền và cũng không có khả năng kết luận chuyện gì đã xảy ra. Việc của mình là lo cho sức khoẻ của trẻ trước: nếu có dấu hiệu nặng, gọi 115 và báo ba mẹ ngay.
Song song đó, ghi lại thật khách quan: giờ nhận trẻ, ai giao trẻ, tình trạng trẻ khi nhận, những gì mình nhìn thấy và nghe thấy, những gì mình đã làm. Viết đúng sự việc, không viết suy đoán. Nếu sau đó có cơ sở để lo trẻ bị tổn hại ở nơi khác, người trông có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn và để cơ quan có chức năng xem xét, thay vì tự đi hỏi han, tra vấn người nhà.
Điều ngược lại cũng cần nói: nếu trẻ được giao cho mình đang khoẻ và trong ca có chuyện, người trông phải báo trung thực ngay khi thấy trẻ bất thường. Giấu một cú ngã hay một lần mạnh tay vì sợ mất việc có thể làm trẻ chậm được cấp cứu, và hậu quả với trẻ lẫn với chính người trông đều nặng hơn rất nhiều so với việc nói thật từ đầu.
Biến nguyên tắc thành thói quen trong nghề
Người trông trẻ sơ sinh có thể tự đặt cho mình vài thói quen nhỏ. Mỗi ca, trước khi bắt đầu, nhắc lại trong đầu: "Trẻ khóc là bình thường, mình không lắc, mình có thể đặt trẻ xuống." Chọn sẵn chỗ đặt trẻ an toàn trong căn nhà đó. Lưu số của ba mẹ và một người hỗ trợ ở chỗ dễ bấm. Trao đổi với ba mẹ ngay buổi đầu về việc họ muốn mình làm gì khi trẻ khóc mãi không nín.
Ở nhóm trẻ có nhiều người làm, chủ nhóm nên nói rõ quy tắc không lắc, không tung trẻ trong buổi đầu nhận người mới, giải thích lý do chứ không chỉ cấm. Khi thấy đồng nghiệp đang căng với một bé khóc dai, đề nghị đỡ tay: "Để em bế bé một lúc." Đó không phải là xen vào việc của người khác mà là cách cả nhóm cùng giữ an toàn.
Cuối cùng, người trông nên nói điều mình biết với những người lớn khác trong nhà nếu có dịp: ông bà, người giúp việc, anh chị lớn của trẻ. Nhiều người lắc trẻ chỉ vì không biết nó nguy hiểm đến vậy. Một lời nhắc đúng lúc của người làm nghề có thể bảo vệ trẻ cả khi mình không có mặt.
Nói chuyện với ba mẹ trẻ về tiếng khóc ngay từ tuần đầu
Nhiều bảo mẫu trẻ sơ sinh kể rằng áp lực lớn nhất không đến từ tiếng khóc mà từ cảm giác bị đánh giá: ba mẹ gọi về hỏi "sao con khóc mãi", hàng xóm nhìn sang, người nhà trẻ đứng cạnh bình luận. Áp lực đó cộng với tiếng khóc là công thức của những lần mất bình tĩnh. Vì vậy nên nói chuyện với ba mẹ ngay trong tuần đầu nhận việc, lúc mọi thứ còn êm.
Những điều cần thống nhất gồm: bé thường khóc vào giờ nào, ở nhà ba mẹ dỗ bằng cách gì thì hiệu quả, nếu bé khóc lâu thì ba mẹ muốn được báo sau bao lâu, có đồng ý để người trông đặt bé vào cũi vài phút khi cần lấy lại bình tĩnh không, và nếu cần người đến hỗ trợ thì gọi ai. Ghi các thoả thuận này vào sổ bàn giao để cả hai bên cùng nhớ.
Người trông cũng nên kể lại cho ba mẹ những gì mình biết về giai đoạn khóc nhiều của trẻ sơ sinh, nói bằng giọng chia sẻ chứ không lên lớp. Khi ba mẹ hiểu rằng khóc dai ở tuổi này thường là bình thường, họ bớt hỏi dồn, bớt nghi ngờ người trông, và người trông cũng bớt một nguồn áp lực. Một cuộc trò chuyện mười lăm phút đầu tuần có thể giúp tránh được một khoảnh khắc nguy hiểm về sau.
Câu hỏi thường gặp
Đung đưa trẻ khi bế ru có bị coi là lắc không?
Không. Đung đưa nhẹ, đều, chậm trong vòng tay, đầu cổ trẻ được đỡ chắc là cách dỗ bình thường. Lắc là cử động mạnh, nhanh, đột ngột khiến đầu trẻ văng tới lui. Dấu hiệu dễ nhận nhất là cảm xúc của người lớn: đang bực thì dừng đung đưa, đặt trẻ xuống.
Trẻ ngã nhẹ hay bị xóc khi đi xe có gây tổn thương giống bị lắc không?
Các va chạm sinh hoạt thường ngày thường không tạo ra kiểu lực lặp đi lặp lại như khi bị lắc mạnh. Tuy vậy, sau bất kỳ cú ngã hay va đập nào, người trông vẫn cần theo dõi trẻ và báo ba mẹ, đưa đi khám nếu trẻ lừ đừ, nôn, bỏ bú hoặc khóc khác thường.
Ba mẹ trẻ hay tung con lên cao chơi, mình có nên nói không?
Nên nói nhẹ nhàng như chia sẻ điều mình được học, không phán xét. Nếu ba mẹ vẫn giữ thói quen đó, người trông không có quyền ép, nhưng trong giờ mình trông trẻ thì không làm. Giữ nguyên tắc của mình là đủ, không cần tranh cãi.
Nếu lỡ lắc trẻ trong lúc hoảng thì phải làm gì ngay?
Đặt trẻ nằm xuống an toàn, theo dõi tỉnh táo, nhịp thở và cử động. Gọi 115 nếu thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, và báo ngay cho ba mẹ trẻ một cách trung thực. Nói thật với nhân viên y tế giúp trẻ được điều trị đúng. Giấu chuyện là điều làm hậu quả nặng thêm.
Trẻ khóc liên tục hai tiếng không nín có phải đi viện không?
Trẻ sơ sinh khoẻ mạnh có thể có những cơn khóc dài trong giai đoạn khóc nhiều. Nếu trẻ khóc kèm sốt, bỏ bú, nôn, khó thở, lừ đừ hoặc tiếng khóc khác hẳn mọi khi thì cần báo ba mẹ đưa đi khám. Nếu không có dấu hiệu đó, ưu tiên giữ bình tĩnh và an toàn cho cả hai.
Có nên nhận trông trẻ sơ sinh nếu mình dễ nóng tính?
Trẻ sơ sinh cần người trông có sức chịu đựng tiếng khóc kéo dài và giấc ngủ bị xáo trộn. Nếu biết mình dễ nổi nóng, nên tập các kỹ năng tự dừng lại trước, bắt đầu với trẻ lớn hơn, hoặc nhận trông theo giờ ngắn, có người hỗ trợ. Biết giới hạn của mình là một phần của sự chuyên nghiệp.