Muốn không nóng giận với trẻ khi trông nhiều bé, người làm nghề cần chặn cơn giận từ trước khi nó đến chứ không chỉ cố nén lúc đã bùng: ăn uống và ngủ đủ trước ca, giữ số trẻ trong sức mình, chuẩn bị sẵn những giờ dễ vỡ (giờ ăn, giờ ngủ trưa, giờ đón trả), và học nhận ra cơ thể mình đang căng lên. Cơn giận với trẻ hiếm khi do một đứa trẻ "hư" gây ra; nó thường là tổng của mệt, đói, ồn, việc dồn và cảm giác không ai đỡ cho mình.
Bài này dành cho bảo mẫu, cô nuôi và chủ nhóm trẻ: vì sao người tử tế cũng có lúc mất kiểm soát, những điều kiện khiến cơn giận dễ bùng, các tín hiệu báo trước, và cách sắp xếp ngày làm để giảm hẳn những lần sắp quát. Phần "đang giận thì dừng lại thế nào" được viết riêng trong một bài khác của danh mục này. Một điều cần nói rõ ngay: nóng giận là cảm xúc của người, nhưng đánh, quát, doạ, lắc, nhốt trẻ là hành vi, và hành vi thì người làm nghề phải chịu trách nhiệm.
Vì sao người tử tế cũng có lúc nổi nóng với trẻ
Hầu hết người vào nghề trông trẻ đều thương trẻ. Vậy mà rất nhiều người kể lại có những buổi chiều họ quát một đứa bé rồi tự thấy sợ chính mình. Điều đó không có nghĩa họ là người xấu; nó cho thấy sức chịu đựng của con người có giới hạn và giới hạn đó tụt xuống rất nhanh khi cơ thể bị vắt kiệt. Tâm lý học gọi trạng thái này bằng nhiều tên, nhưng người trong nghề hiểu đơn giản: khi mệt và đói, mình nghe tiếng khóc thứ mười to hơn tiếng khóc thứ nhất gấp nhiều lần.
Trông trẻ là việc chú ý liên tục. Người làm văn phòng có thể lơ đãng vài phút; người trông năm đứa trẻ hai tuổi thì không. Mắt phải đếm đầu trẻ, tai phải nghe tiếng động lạ, tay đang lau cho đứa này thì miệng nhắc đứa kia. Sự chú ý kéo dài nhiều giờ không nghỉ làm cạn dần khả năng kiềm chế. Đến giờ cao điểm cuối ngày, khi ba mẹ đón muộn và trẻ cũng mệt, người trông ở mức thấp nhất của mình đúng lúc trẻ ở mức khó nhất của chúng.
Còn một lớp nữa ít ai nói: áp lực từ người lớn. Một tin nhắn trách móc của phụ huynh, chủ nhóm giao thêm trẻ mà không thêm người, chuyện tiền nong trong nhà, giấc ngủ đứt quãng vì con mình ốm. Những thứ này không liên quan đến đứa trẻ trước mặt nhưng chúng ngồi sẵn trong người, chờ một cái cớ nhỏ. Hiểu điều đó giúp người trông bớt tự trách, và quan trọng hơn, biết phải sửa ở đâu: phần lớn là sửa điều kiện làm việc, không phải chỉ cố "hiền hơn".
Những điều kiện làm cơn giận dễ bùng
Mỗi người có điểm yếu riêng, nhưng các điều kiện dưới đây lặp lại ở rất nhiều câu chuyện người trong nghề kể. Đánh dấu những dòng đúng với mình để biết nên sửa chỗ nào trước.
| Điều kiện | Vì sao nguy hiểm | Sửa từ gốc |
|---|---|---|
| Đói, khát, bỏ bữa | Đường huyết thấp làm người dễ cáu, phản ứng nhanh hơn suy nghĩ | Ăn trước khi nhận trẻ, để sẵn đồ ăn nhẹ và bình nước ở chỗ với tay |
| Ngủ thiếu nhiều đêm | Khả năng kiềm chế và chịu ồn giảm rõ | Nói với chủ nhà hoặc người phụ về lịch ca; bảo mẫu ở lại cần giờ ngủ không bị gọi |
| Quá nhiều trẻ so với sức | Không kịp đáp ứng, đứa nào cũng thấy bị bỏ rơi nên càng khóc | Đặt trần số trẻ, không nhận thêm khi chưa có người phụ |
| Giờ cao điểm dồn việc | Nấu, cho ăn, dọn, dỗ ngủ chồng lên nhau trong vài chục phút | Chuẩn bị trước từ sáng, chia việc, xếp giờ lệch cho từng nhóm tuổi |
| Ồn liên tục | Tiếng khóc, tiếng đồ chơi điện tử làm thần kinh căng dần | Bớt đồ chơi phát tiếng, có góc yên tĩnh, giờ đọc truyện nhỏ giọng |
| Việc riêng chưa giải quyết | Bực bội mang theo vào ca, trút lên người yếu nhất | Ghi việc riêng ra giấy để giải quyết sau ca, không đọc tin nhắn cá nhân lúc trông trẻ |
| Không có ai đỡ | Cảm giác bị mắc kẹt, không thể bước ra khỏi phòng | Có một người có thể gọi tới trông giúp vài phút, thoả thuận trước |
Bảng này cho thấy một điều: nhiều cơn giận được "đặt trước" từ sáng, khi người trông bỏ bữa hay nhận thêm trẻ quá sức. Sửa được hai ba dòng trong bảng thường giảm số lần nổi nóng nhiều hơn mọi lời tự nhủ "phải bình tĩnh".
Nhận tín hiệu sớm: cơ thể báo trước khi miệng quát
Hàm nghiến, vai cứng. Rất nhiều người kể rằng trước khi quát, họ thấy quai hàm siết lại, vai nhô lên gần tai. Tập để ý hai chỗ này vài lần mỗi ca; thấy căng thì thả vai xuống, mở miệng thở ra dài.
Giọng nói to và nhanh dần. Nghe thấy mình nhắc trẻ lần thứ ba bằng giọng to hơn hai lần trước là tín hiệu. Lần nhắc sau nên nhỏ giọng hơn và đi lại gần trẻ, không đứng xa gọi to.
Tay bắt đầu mạnh hơn. Kéo tay trẻ mạnh hơn mức cần, đặt trẻ xuống ghế hơi dằn, giật đồ chơi khỏi tay trẻ. Đây là ranh giới rất gần với làm đau trẻ. Thấy tay mình như vậy, buông ra và lùi một bước.
Trong đầu bắt đầu gán nhãn. Những câu như "đứa này cố tình chọc mình", "nó hư lắm" là dấu hiệu đầu óc đã vào thế đối đầu. Trẻ nhỏ hầu như không có ý chọc tức người lớn; chúng mệt, đói, sợ hoặc chưa biết cách khác.
Muốn trẻ im ngay lập tức. Mong muốn "im ngay" là mong muốn của người đã quá tải. Lúc đó mục tiêu cần đổi lại: không phải làm trẻ im, mà là giữ trẻ an toàn và giữ mình không làm điều sẽ hối hận.
Sắp xếp ngày làm để giờ dễ vỡ bớt dễ vỡ
Ở nhóm trẻ và cả khi trông một trẻ tại nhà khách, có vài khung giờ mà phần lớn những lần nổi nóng rơi vào. Chuẩn bị riêng cho những khung giờ này là cách phòng ngừa có hiệu quả nhất.
- Giờ ăn: nấu và chia khẩu phần trước khi gọi trẻ vào bàn; để sẵn khăn lau, bát dự phòng; chấp nhận trẻ ăn bẩn. Giờ ăn không phải giờ dạy trẻ ngồi ngay ngắn bằng mọi giá.
- Trước giờ ngủ trưa: giảm hoạt động mạnh từ mười lăm phút trước, kéo rèm, trải chiếu sẵn. Đứa nào chưa buồn ngủ cho nằm yên với một quyển sách vải, không ép nhắm mắt.
- Cuối chiều: đây là giờ cả người lớn và trẻ đều cạn. Chọn hoạt động nhẹ, quen thuộc (xếp khối, tô màu, nghe kể chuyện), không bày trò mới cần nhiều hướng dẫn.
- Giờ đón trả: chuẩn bị đồ của từng trẻ trước khi ba mẹ tới, để không vừa tìm dép vừa trả lời phụ huynh vừa trông đứa còn lại.
- Ngày có trẻ mới: không nhận trẻ mới vào cùng ngày người phụ nghỉ; tuần đầu xếp ít việc khác.
- Ngày bản thân không khoẻ: báo sớm cho phụ huynh hoặc chủ nhóm để giảm số trẻ hoặc có người thay, thay vì cố gắng rồi trút mệt lên trẻ.
Những việc trên nghe nhỏ, nhưng chúng cắt bớt các khoảnh khắc người trông bị dồn vào thế phải làm ba việc một lúc. Chính các khoảnh khắc đó, chứ không phải bản tính, sinh ra phần lớn tiếng quát.
Chăm cho chính mình là một phần của việc an toàn cho trẻ
Trong nghề này, lời khuyên "chăm sóc bản thân" thường bị coi là xa xỉ. Thực tế nó là biện pháp an toàn cho trẻ, cũng như rửa tay hay khoá cửa ban công. Người trông được nghỉ đủ, ăn đủ, có người chia sẻ, thì ít làm tổn thương trẻ hơn. Vì vậy những điều sau đây đáng được coi là một phần công việc chứ không phải chuyện riêng.
Thứ nhất là giờ nghỉ thật. Ở nhóm trẻ có hai người, nên thay phiên để mỗi người có ít nhất một khoảng ngắn trong ngày rời khỏi phòng trẻ, ngồi uống nước, không bị gọi. Bảo mẫu ở lại nhà khách cần thoả thuận rõ giờ nghỉ và ngày nghỉ trong tuần; làm liên tục nhiều tuần không nghỉ là con đường ngắn nhất dẫn tới cáu bẳn. Thứ hai là có người để kể. Một đồng nghiệp, một người bạn cùng nghề, thậm chí một nhóm nhỏ những người trông trẻ trong khu phố có thể nghe mình than mà không phán xét. Nói ra được giúp áp lực không dồn lại.
Thứ ba là biết giới hạn của mình và nói ra. Nếu nhận thấy mình nổi nóng nhiều lần trong một tuần, đó là tín hiệu cần thay đổi điều gì đó: giảm số trẻ, đổi giờ làm, nghỉ vài ngày, hoặc nói chuyện thẳng với chủ nhà về khối lượng việc. Người trông dám nói "việc này đang vượt sức tôi" thì không phải là yếu, mà là người có trách nhiệm. Còn nếu cảm giác buồn chán, mất ngủ, dễ khóc kéo dài nhiều tuần, nên đi khám để được hỗ trợ; sức khoẻ tinh thần của người trông trẻ cũng là sức khoẻ.
Sau một lần đã lỡ quát: sửa thế nào cho đúng
Dù cố gắng đến đâu, phần lớn người trông trẻ lâu năm đều có vài lần lỡ lớn tiếng. Điều quyết định là làm gì sau đó. Việc đầu tiên là kiểm tra trẻ có an toàn không, có bị đau không. Nếu lần lỡ đó có động chạm mạnh vào người trẻ, như kéo giật, đẩy, phát vào người, thì đó không còn là chuyện "quát" và cần được báo cho ba mẹ, ghi lại trung thực.
Việc thứ hai là sửa với trẻ khi cả hai đã dịu. Ngồi xuống ngang tầm mắt trẻ, nói ngắn: "Lúc nãy cô nói to quá, làm con sợ. Cô xin lỗi. Cô không muốn nói với con như vậy." Câu xin lỗi của người lớn không làm mất uy tín; nó dạy trẻ rằng người lớn cũng biết sai và biết sửa, và giúp trẻ yên tâm rằng mối quan hệ với người trông vẫn an toàn. Không cần giải thích dài về lý do mình mệt, vì trẻ nhỏ không cần gánh cảm xúc của người lớn.
Việc thứ ba là nhìn lại vì sao. Ghi một dòng vào sổ: lúc mấy giờ, đang làm gì, mình đã đói hay mệt không, mấy trẻ cùng lúc. Sau vài tuần, những dòng này thường chỉ ra một khung giờ hay một tình huống lặp lại, và đó là chỗ cần sắp xếp lại. Lỡ quát một lần là tín hiệu; lặp lại thường xuyên mà không đổi gì là vấn đề, và người trông nên chủ động tìm hỗ trợ trước khi có chuyện nghiêm trọng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nổi nóng với trẻ có phải là dấu hiệu mình không hợp nghề trông trẻ không?
Không hẳn. Cảm giác bực bội xuất hiện ở hầu hết người trông trẻ, kể cả người rất giỏi nghề. Điều cần xem là mình có giữ được hành vi trong ranh giới không: không đánh, không doạ, không lắc trẻ. Nếu cơn giận ngày càng thường xuyên và khó kiểm soát dù đã thay đổi điều kiện làm việc, đó là lúc nên nghỉ ngơi, tìm hỗ trợ hoặc cân nhắc lại công việc.
Ba mẹ trẻ cứ nhắn tin trách móc làm mình bực, phải làm sao để không trút lên trẻ?
Không đọc và trả lời tin nhắn cá nhân khi đang trông trẻ, trừ việc khẩn cấp. Hẹn một khung giờ trong ngày để đọc và trả lời, khi trẻ đã ngủ hoặc đã có người thay. Nếu tin nhắn làm mình khó chịu, ghi lại ý chính và nói chuyện trực tiếp với ba mẹ vào lúc đón trả, giọng bình tĩnh. Cảm xúc với người lớn cần được giải quyết với người lớn.
Có nên nói với ba mẹ là hôm nay mình đã lớn tiếng với con họ không?
Nên nói, ngắn gọn và trung thực, đặc biệt khi trẻ có thể kể lại hoặc có camera. Nói rõ chuyện gì đã xảy ra, mình đã xin lỗi trẻ và sẽ thay đổi gì. Phụ huynh thường tin người trông chủ động kể hơn người giấu rồi bị phát hiện. Nếu có động chạm mạnh vào người trẻ thì bắt buộc phải nói, không giảm nhẹ.
Trông nhiều trẻ mà chỉ có một mình thì làm sao có giờ nghỉ?
Thời điểm trẻ ngủ trưa là khoảng nghỉ duy nhất, nhưng người trông vẫn phải có mặt và kiểm tra trẻ ngủ. Hãy dùng khoảng đó để ăn, uống, ngồi xuống, không làm thêm việc nhà. Về lâu dài, một người trông quá nhiều trẻ không có ai thay là tình trạng không an toàn, nên giảm số trẻ hoặc có người phụ ít nhất vào giờ cao điểm.
Thở sâu có thật sự giúp bớt giận không?
Thở chậm, thở ra dài hơn hít vào là cách được nhiều chương trình quản lý căng thẳng dùng vì nó giúp cơ thể hạ nhịp. Nó không giải quyết nguyên nhân gốc như đói, mệt hay quá tải, nhưng mua được vài giây để người trông không phản ứng bằng tay hay bằng giọng. Tập khi đang bình thường thì lúc căng mới làm được.
Làm sao biết mình đã kiệt sức chứ không chỉ mệt một hôm?
Mệt một hôm thì ngủ một đêm là đỡ. Kiệt sức kéo dài nhiều tuần: sáng dậy đã sợ đi làm, dễ cáu với cả người thân, mất hứng với những việc từng thích, ngủ không ngon, hay đau đầu. Khi thấy những dấu hiệu này, nên nghỉ ngơi thật sự, nói với người nhà và chủ nhà, và đi khám nếu không cải thiện.