Ép ăn và ép ngủ trở thành bạo hành khi người trông dùng sức hoặc nỗi sợ để bắt cơ thể trẻ làm theo: bóp má, bịt mũi để trẻ há miệng nuốt, đút liên tục khi trẻ đã ngậm đầy, doạ nạt cho ăn hết; trùm chăn kín đầu, đè lên người, quấn chặt, bắt nằm sấp, hoặc cho uống thuốc để trẻ ngủ. Những cách này không chỉ làm trẻ sợ mà còn có thể gây sặc thức ăn vào đường thở, ngạt thở và ngộ độc thuốc.
Ăn và ngủ là hai việc chiếm nhiều thời gian nhất ở nhóm trẻ, và cũng là lúc người trông chịu áp lực lớn nhất: phụ huynh muốn con ăn hết suất, chủ nhóm muốn cả phòng ngủ đúng giờ để dọn dẹp. Bài này đi vào chỗ ranh giới: cách làm nào đã vượt qua chăm sóc thành gây hại, vì sao nguy hiểm, và quy trình giờ ăn, giờ ngủ giúp người trông không phải dùng tới sức ép. Cách dỗ một bé biếng ăn hay khó ngủ cụ thể được bàn ở danh mục hành vi của trẻ.
Những cách làm đã vượt ranh giới
Danh sách dưới đây gồm những việc từng được kể lại ở nhiều nơi trông trẻ, đôi khi được người làm coi là "mẹo". Mỗi việc đều kèm lý do vì sao người làm nghề phải bỏ hẳn.
| Cách làm | Vì sao gây hại |
|---|---|
| Bóp má, bóp hàm cho trẻ há miệng rồi đút | Trẻ bị đau, sợ, dễ sặc vì thức ăn vào khi trẻ đang chống lại |
| Bịt mũi để trẻ phải há miệng nuốt | Trẻ phải thở bằng miệng đúng lúc nuốt, nguy cơ sặc thức ăn vào phổi rất cao |
| Đút thìa mới khi miệng trẻ còn đầy, ngậm chưa nuốt | Thức ăn dồn lại trong miệng, dễ hóc khi trẻ khóc hay cười |
| Cho ăn khi trẻ đang khóc, đang nằm | Trẻ hít vào mạnh khi khóc, thức ăn dễ vào đường thở |
| Doạ nạt, bắt ngồi đến khi ăn hết, đổ cơm thừa lên đầu | Biến bữa ăn thành nỗi sợ, trẻ dễ nôn và ghét ăn lâu dài |
| Trùm chăn kín đầu cho tối để trẻ ngủ | Trẻ hít lại khí đã thở ra, nóng, có thể ngạt |
| Nằm đè, dùng chân kẹp, quấn chặt tay chân trẻ biết lật | Hạn chế thở, trẻ hoảng sợ, có thể chấn thương |
| Đặt trẻ nằm sấp và giữ lưng cho ngủ | Tăng nguy cơ ngạt ở trẻ nhỏ, nhất là dưới một tuổi |
| Cho uống thuốc cảm, thuốc chống dị ứng, siro "cho dễ ngủ" | Có thể gây ngộ độc, ức chế hô hấp; là dùng thuốc sai mục đích không có chỉ định |
Có một nguyên tắc chung để tự kiểm: nếu một cách làm chỉ hiệu quả vì trẻ không chống lại được hoặc vì trẻ sợ, đó không phải chăm sóc. Chăm sóc là tạo điều kiện để trẻ tự ăn, tự ngủ theo nhu cầu của cơ thể trẻ.
Vì sao ép ăn nguy hiểm hơn người ta nghĩ
Nuốt là một động tác phối hợp tinh vi: lưỡi đẩy thức ăn vào họng, nắp thanh quản đậy đường thở lại trong tích tắc. Trẻ nhỏ đang học phối hợp này. Khi trẻ khóc, la, giãy, hoặc phải thở bằng miệng vì bị bịt mũi, nhịp phối hợp bị rối, thức ăn dễ trượt vào khí quản. Hậu quả có thể là hóc ngay tại chỗ, hoặc sặc một lượng nhỏ vào phổi gây viêm về sau mà người lớn không nhận ra là do bữa ăn.
Ép ăn còn phá vỡ khả năng tự điều chỉnh của trẻ. Trẻ nhỏ khoẻ mạnh thường biết mình no hay đói; lượng ăn dao động theo ngày, theo hoạt động, theo lúc mọc răng hay vừa ốm dậy. Khi người lớn quyết định thay trẻ phải ăn bao nhiêu, trẻ học cách bỏ qua tín hiệu của chính mình, hoặc phản ứng bằng cách ngậm, nôn, khóc mỗi khi thấy thìa.
Ở nhóm trẻ, một bé bị ép ăn còn làm cả bàn căng thẳng. Các bé khác nhìn thấy, sợ, ăn chậm lại, và người trông lại càng phải đút nhanh hơn. Một bữa ăn bình thản, người lớn ngồi cùng, cho trẻ tự xúc và chấp nhận vương vãi, thường giúp cả nhóm ăn tốt hơn một bữa người lớn đi vòng quanh đút từng thìa.
Vì sao ép ngủ và thuốc ngủ là ranh giới đỏ
Trẻ ngủ trong một không gian bị trùm kín sẽ hít lại hơi thở của chính mình, thân nhiệt tăng và lượng khí sạch giảm. Trẻ nhỏ, nhất là dưới một tuổi, chưa đủ sức gạt chăn ra hay quay mặt tránh. Đó là lý do các hướng dẫn ngủ an toàn đều nhắc đặt trẻ nằm ngửa, chỗ ngủ trống, không gối chăn rời, không trùm đầu. Người trông nào dùng chăn trùm để "cho tối, cho nhanh ngủ" đang đi ngược với tất cả những nguyên tắc đó.
Đè, kẹp, quấn chặt một trẻ đang giãy không làm trẻ buồn ngủ hơn; trẻ chỉ ngừng giãy vì kiệt sức hoặc vì sợ. Giấc ngủ đến sau sự sợ hãi thường chập chờn, và trẻ có thể bắt đầu sợ cả giờ ngủ, sợ phòng ngủ, sợ người trông.
Riêng việc cho uống thuốc để trẻ ngủ là điều tuyệt đối không được làm. Nhiều loại thuốc cảm, thuốc chống dị ứng có tác dụng phụ gây buồn ngủ nhưng không dành cho mục đích đó, và liều dùng ở trẻ nhỏ cần bác sĩ chỉ định. Người trông chỉ cho trẻ uống thuốc khi có giấy ghi của phụ huynh, đúng loại, đúng liều, đúng giờ, ghi vào sổ thuốc. Không bao giờ tự ý cho thuốc, và không bao giờ cho thuốc để người lớn dễ làm việc.
Quy trình giờ ăn không cần ép
Một quy trình rõ ràng giúp người trông không phải dùng tới sức ép, kể cả khi trông nhiều trẻ. Có thể áp dụng cho nhóm trẻ và cả khi trông một bé tại nhà:
- Ăn đúng giờ, ngồi đúng chỗ. Trẻ ngồi ghế có lưng tựa hoặc ghế ăn có đai, chân chạm sàn hoặc gác chân, không ăn khi đang chạy, đang nằm, đang xem điện thoại.
- Chia phần nhỏ. Múc ít trước, trẻ ăn hết thì múc thêm. Một bát đầy ngay từ đầu dễ làm trẻ nản và làm người lớn sốt ruột.
- Cho trẻ tự xúc. Người lớn ngồi cùng bàn, hỗ trợ khi cần, chấp nhận vương vãi.
- Chờ trẻ nuốt hết mới đưa thìa tiếp. Nhìn cổ họng trẻ chuyển động, miệng trống rồi mới mời thêm.
- Dừng khi trẻ từ chối rõ. Quay mặt đi, mím môi, đẩy thìa, nhè ra: ghi nhận, mời lại một lần, rồi dừng.
- Giới hạn thời gian bữa ăn. Khoảng nửa giờ là đủ; kéo dài hơn không giúp trẻ ăn thêm mà chỉ thêm căng thẳng.
- Ghi lại và báo ba mẹ. Ăn được khoảng bao nhiêu, món nào ăn tốt, món nào từ chối. Nếu trẻ ăn ít nhiều ngày liền, ba mẹ cần biết để theo dõi sức khoẻ.
Quy trình giờ ngủ cũng theo tinh thần đó: phòng thoáng, tối vừa đủ, mỗi trẻ một chỗ nằm riêng, nằm ngửa với trẻ dưới một tuổi, người lớn ngồi hoặc nằm gần vỗ nhẹ, hát khẽ. Trẻ không ngủ được thì cho nằm yên nghỉ hoặc chơi yên lặng ở góc riêng, không bắt nằm im bằng mọi giá.
Tự nhận ra mình đang trượt dần sang ép
Mình bắt đầu đếm thìa. Thay vì nhìn trẻ có còn muốn ăn không, mình chỉ nghĩ tới việc bát phải hết. Khi con số trở thành mục tiêu, cách làm sẽ dần cứng tay hơn.
Mình đút nhanh hơn mọi khi. Những hôm đông trẻ hay đang vội, tốc độ đút tăng lên lúc nào không biết. Đó là lúc nguy cơ hóc cao nhất; nên dừng lại, đếm nhịp, chờ trẻ nuốt.
Mình giữ tay hay giữ đầu trẻ. Một tay giữ đầu cho trẻ khỏi quay đi là bước đầu tiên của ép. Nếu thấy tay mình làm vậy, đặt thìa xuống, cho trẻ nghỉ.
Mình dùng doạ dẫm như công cụ. Những câu "không ăn cô cất đồ chơi", "không ngủ ông kẹ đến" được dùng ngày càng thường xuyên. Doạ có thể có tác dụng tức thời nhưng làm trẻ sợ bữa ăn, sợ giờ ngủ.
Mình thấy nhẹ nhõm khi trẻ ngủ vì kiệt sức. Nếu trẻ thường chỉ ngủ sau khi khóc lả đi, cách dỗ ngủ đang có vấn đề, và cần xem lại cả lịch sinh hoạt của trẻ lẫn cách làm của mình.
Mình ngại kể với ba mẹ cách mình cho ăn, cho ngủ. Đây là dấu hiệu rõ nhất. Cách làm đúng nghề là cách mình sẵn lòng làm trước mặt ba mẹ và trước camera.
Khi phụ huynh đòi con phải ăn hết, ngủ đủ
Áp lực ép ăn thường không bắt đầu từ người trông mà từ một câu dặn của phụ huynh: "Cô cố cho cháu ăn hết nhé", "Cháu phải ngủ trưa đủ hai tiếng không tối lại quấy." Người trông muốn làm hài lòng phụ huynh, và nếu không có cách nói rõ ràng, dễ trượt vào việc dùng sức để có kết quả.
Cách xử lý tốt là nói chuyện thẳng từ đầu. Giải thích rằng mình sẽ mời trẻ ăn, tạo điều kiện để trẻ ăn tốt, nhưng không ép, vì ép có thể làm trẻ sặc và ghét ăn. Hứa sẽ ghi lại và báo mỗi ngày trẻ ăn bao nhiêu, ngủ bao lâu. Đề nghị nếu trẻ ăn ít nhiều ngày, hai bên cùng tìm nguyên nhân hoặc ba mẹ đưa trẻ đi khám dinh dưỡng.
Phần lớn phụ huynh đồng ý khi được giải thích bình tĩnh và thấy người trông theo dõi sát. Với những phụ huynh vẫn muốn ép, người trông cần giữ nguyên tắc: không dùng sức, không bịt mũi, không trùm chăn, không cho thuốc. Nếu không thể thống nhất, có lẽ đây không phải chỗ làm phù hợp, và rời đi đúng cách vẫn tốt hơn làm theo một yêu cầu gây hại cho trẻ.
Chủ nhóm trẻ: đừng thưởng cho kết quả, hãy thưởng cho cách làm
Ở nhóm trẻ có nhiều người làm, cách chủ nhóm khen chê ảnh hưởng mạnh tới việc người làm có ép trẻ hay không. Nếu chủ nhóm khen "lớp cô A ăn hết sạch", "phòng cô B ngủ im phăng phắc", người làm sẽ cố đạt con số đó bằng mọi cách. Nếu chủ nhóm hỏi "giờ ăn hôm nay các bé có vui không, bé nào ăn ít, đã báo ba mẹ chưa", người làm sẽ chú ý tới đúng điều cần chú ý.
Chủ nhóm cũng nên tự ngồi vào một vài bữa ăn và giờ ngủ mỗi tuần, không phải để giám sát mà để thấy thực tế: một người có đang phải đút cho quá nhiều bé cùng lúc không, giờ ngủ có đủ chỗ nằm thoáng không, phòng có quá nóng không. Nhiều cách làm sai bắt nguồn từ chỗ thiếu người, thiếu chỗ, thiếu thời gian, và chỉ người quản lý mới sửa được những thứ đó.
Cuối cùng, nói rõ trong quy định của nhóm những việc tuyệt đối không làm ở giờ ăn và giờ ngủ, giải thích lý do cho người mới, và nhắc lại định kỳ. Một quy tắc được viết ra, được giải thích và được người đứng đầu làm gương có sức nặng hơn nhiều so với một lời dặn miệng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ngậm cơm mãi không nuốt thì có nên ép không?
Không nên. Ngậm cơm thường là dấu hiệu trẻ đã no, mệt, không thích món đó hoặc đang khó chịu trong miệng. Nhẹ nhàng nhắc trẻ nhai, nếu không được thì cho trẻ nhè ra, dừng bữa, ghi lại và báo ba mẹ. Đút thêm khi miệng còn đầy dễ gây hóc.
Có được quấn chặt trẻ sơ sinh cho dễ ngủ không?
Quấn khăn cho trẻ sơ sinh là thói quen của nhiều gia đình, nhưng cần quấn đúng cách, hông trẻ còn cử động được, không quấn quá chặt, đặt nằm ngửa, và ngừng quấn khi trẻ bắt đầu có dấu hiệu biết lật. Quấn chặt một trẻ lớn đang giãy để bắt ngủ là cách làm sai.
Phụ huynh gửi siro ho dặn cho uống buổi trưa có được không?
Được, nếu phụ huynh ghi rõ tên thuốc, liều, giờ uống, lý do và ký vào sổ gửi thuốc, và thuốc đó do bác sĩ kê hoặc phù hợp tuổi trẻ. Người trông cho uống đúng như ghi, ghi lại giờ đã cho. Nếu thấy lời dặn mang ý cho uống để trẻ ngủ, nên hỏi lại và từ chối.
Trẻ không ngủ trưa thì phải làm gì với cả nhóm đang ngủ?
Cho trẻ nằm yên nghỉ trên chỗ của mình một lúc. Nếu sau một thời gian vẫn không ngủ, cho trẻ ra một góc yên tĩnh chơi nhẹ như xem sách tranh, xếp hình, có người lớn để mắt. Không bắt trẻ nằm im bằng cách doạ nạt hay đè giữ.
Làm sao biết trẻ ăn đủ nếu không ép?
Theo dõi qua nhiều ngày thay vì một bữa: trẻ có năng lượng chơi, đi tiểu bình thường, cân nặng theo dõi ở nhà tăng đều là dấu hiệu tốt. Ghi lại lượng ăn mỗi ngày và báo phụ huynh. Nếu trẻ ăn ít kéo dài, sụt cân, mệt mỏi thì ba mẹ cần đưa trẻ đi khám.
Đồng nghiệp hay bịt mũi trẻ cho nhanh ăn thì mình làm gì?
Nhắc ngay tại chỗ một cách bình tĩnh, đề nghị đổi để mình cho bé đó ăn. Sau đó trao đổi riêng về nguy cơ sặc. Nếu việc này lặp lại, báo chủ nhóm. Đây là hành vi nguy hiểm trực tiếp cho trẻ nên không được làm ngơ vì ngại va chạm.