Khi nhận ra mình sắp quát hoặc sắp mạnh tay với trẻ, người trông cần làm ba việc theo đúng thứ tự: buông tay khỏi trẻ, đặt trẻ vào một chỗ an toàn (cũi, chiếu giữa phòng, ghế có đai) và lùi ra xa vài bước để thở chậm cho đến khi tim bớt đập nhanh. Trẻ khóc thêm vài phút trong chỗ an toàn không nguy hiểm; một người lớn đang giận mà vẫn ôm, kéo hay lay trẻ mới nguy hiểm.
Bài này là các bước cụ thể cho những khoảnh khắc đó: dấu hiệu "phải dừng ngay", cách dừng khi trông một trẻ sơ sinh, khi trông một trẻ biết đi, khi đang ở nhóm trẻ đông, những câu ngắn để tự nói với mình, khi nào được phép rời phòng và khi nào tuyệt đối không, và quay lại với trẻ thế nào. Nên đọc lúc bình tĩnh và tập trước, vì lúc đang giận, đầu óc chỉ làm được những gì đã thành thói quen.
Dấu hiệu "phải dừng ngay", không chờ thêm
Có những lúc chỉ cần nhận ra là đủ để tự hạ nhiệt, nhưng có những dấu hiệu cho thấy người trông đã ở rất gần ranh giới làm hại trẻ. Gặp bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây thì thực hiện ngay các bước dừng lại ở phần sau, không cố "xử lý cho xong".
- Tay đang nắm người trẻ chặt hơn bình thường, hoặc muốn lay, lắc, giật trẻ.
- Muốn bịt miệng trẻ cho im, hoặc muốn đặt trẻ xuống thật mạnh.
- Giọng mình đã thành hét, hoặc bắt đầu nói những câu doạ dẫm, chê bai trẻ.
- Trong đầu thoáng nghĩ đến việc phát vào người trẻ "cho nó sợ".
- Cảm thấy nóng mặt, tim đập nhanh, tay run, nghe tiếng khóc như xuyên vào tai.
- Đã thử dỗ nhiều cách mà không được và thấy mình bất lực, tuyệt vọng.
Những dấu hiệu này không có nghĩa người trông là người xấu. Chúng là tín hiệu của hệ thần kinh đang ở trạng thái báo động. Ở trạng thái đó, phần não giúp con người cân nhắc gần như tạm ngừng làm việc; điều duy nhất nên làm là tạo khoảng cách để cơ thể kịp hạ nhịp.
Một phút đầu: các bước theo đúng thứ tự
Các bước dưới đây được sắp theo thứ tự ưu tiên an toàn. Tập đọc to vài lần lúc bình thường để khi cần, tay chân tự làm.
- Buông tay. Thả tay khỏi người trẻ. Nếu đang bế, cúi người đặt trẻ xuống chỗ an toàn gần nhất bằng động tác chậm, không thả rơi.
- Chọn chỗ an toàn cho trẻ. Trẻ sơ sinh: đặt nằm ngửa trong cũi hoặc nôi trống. Trẻ biết bò, biết đi: chiếu hoặc thảm giữa phòng, xa cầu thang, bếp, cửa sổ, ổ điện; hoặc trong quây chơi nếu có.
- Lùi ra hai ba bước. Vẫn trong phòng hoặc ở cửa, nhìn thấy trẻ nhưng không chạm vào trẻ.
- Thở chậm. Hít vào bằng mũi đếm đến bốn, thở ra bằng miệng đếm đến sáu, làm năm đến mười lần. Thở ra dài hơn hít vào giúp nhịp tim chậm lại.
- Thả lỏng thân người. Hạ vai, mở bàn tay đang nắm, thả lỏng quai hàm. Có thể uống vài ngụm nước, rửa mặt nếu bồn rửa ngay cạnh và vẫn thấy trẻ.
- Nói câu tự nhắc. Một câu ngắn đã chọn trước, ví dụ "Con đang an toàn. Mình không cần làm gì ngay." Nói thầm hoặc nói ra thành tiếng đều được.
- Đánh giá lại. Khi tim đã đập chậm hơn, hỏi mình: đã quay lại với trẻ được chưa, hay cần gọi người thay?
Cả quá trình thường mất từ một đến vài phút. Tiếng khóc của trẻ trong lúc đó khó nghe, nhưng trẻ được đặt ở chỗ an toàn thì không bị hại gì; chính người lớn đang giận mà tiếp tục ôm trẻ mới là mối nguy.
Dừng lại thế nào theo từng hoàn cảnh
Cách tạo khoảng cách khác nhau tuỳ tuổi trẻ và số trẻ đang trông. Bảng dưới đây gợi ý cho các tình huống thường gặp của người làm nghề.
| Hoàn cảnh | Chỗ an toàn cho trẻ | Người trông làm gì | Điều không được làm |
|---|---|---|---|
| Trông một trẻ sơ sinh khóc không dứt | Nằm ngửa trong cũi, nôi trống, không gối chăn rời | Ra cửa phòng, thở, có thể rời phòng vài phút nếu trẻ ở trong cũi | Lắc, tung, vỗ mạnh vào lưng, bịt miệng |
| Trông một trẻ biết đi đang ăn vạ | Thảm giữa phòng, đã dẹp đồ cứng xung quanh | Ngồi xuống cách vài bước, im lặng, chờ | Kéo lê, giật tay, nhốt vào phòng tối |
| Nhóm trẻ đông, có người phụ | Trẻ ở nguyên chỗ, người phụ trông cả nhóm | Báo người phụ "cho em ra ngoài hai phút" rồi ra hành lang | Rời đi không báo ai |
| Nhóm trẻ đông, chỉ có một mình | Gom trẻ vào một khu đã quây, cho một hoạt động quen | Đứng ở góc phòng, quay lưng một lúc để thở, vẫn nghe được | Ra khỏi phòng, để trẻ một mình |
| Đang ngoài đường, ở chợ | Giữ tay hoặc giữ trên xe đẩy có đai | Đứng yên chỗ vắng, không nói gì, thở | Kéo giật trẻ đi, quát giữa đông người |
Quy tắc chung: khoảng cách phải đủ để tay mình không chạm được vào trẻ, nhưng không bao giờ để trẻ rơi vào chỗ nguy hiểm vì mình bỏ đi. Với nhóm trẻ, người trông duy nhất không được rời phòng; khi đó "rời đi" có nghĩa là quay lưng vài bước trong phòng.
Khi nào được rời phòng, khi nào tuyệt đối không
Rời phòng vài phút là cách các tổ chức nhi khoa thường khuyên cho ba mẹ khi trẻ sơ sinh khóc dai làm họ quá căng: đặt trẻ nằm ngửa trong cũi an toàn rồi ra khỏi phòng một lúc, quay lại kiểm tra sau ít phút. Người trông trẻ chuyên nghiệp cũng áp dụng được, nhưng chỉ khi trẻ ở trong một chỗ thật sự an toàn: cũi có thành chắc, không có gối, chăn rời, thú bông, dây treo hay vật nhỏ trong tầm với.
Không được rời phòng khi trẻ đang ở chỗ có thể ngã, có nước, có đồ ăn trong miệng, khi trẻ đang sốt cao hay vừa bị thương, và khi đang trông nhiều trẻ mà không có người lớn khác. Cũng không rời trẻ ở ban công, trong nhà tắm, trong xe, cạnh bếp đang nấu. Trong các trường hợp đó, người trông giữ khoảng cách trong cùng không gian, quay lưng, nhìn ra cửa sổ, thở, và vẫn để tai nghe trẻ.
Thời gian rời phòng nên ngắn, vài phút là đủ để nhịp tim chậm lại. Quay lại khi đã cảm thấy mình đủ bình tĩnh để chạm vào trẻ nhẹ nhàng. Nếu sau vài lần rời đi quay lại vẫn thấy mình không ổn, đó là lúc cần gọi người khác đến hỗ trợ: ba mẹ trẻ, chủ nhóm, người phụ, một người thân đã được ba mẹ đồng ý từ trước. Gọi người thay không phải là thất bại; đó là quyết định đúng nhất trong tình huống đó.
Chuẩn bị trước để lúc giận làm được
Chọn sẵn chỗ an toàn trong từng nhà. Ngày đầu nhận việc ở nhà khách, nhìn quanh và xác định: nếu phải đặt trẻ xuống ngay, đặt ở đâu. Với nhóm trẻ, quây sẵn một khu chơi an toàn mà người trông có thể gom trẻ vào trong vài giây.
Chọn sẵn câu tự nhắc. Mỗi người hợp một câu khác nhau: "Con là trẻ con, mình là người lớn", "Dừng tay, thở ra", "Không có gì gấp hơn việc giữ bình tĩnh". Viết ra, đọc lúc rảnh để câu đó nằm sẵn trong đầu.
Thoả thuận người có thể gọi. Hỏi ba mẹ trẻ ngay từ đầu: khi người trông cần hỗ trợ gấp, có thể gọi ai đến. Ở nhóm trẻ, hai người làm cùng thống nhất một câu báo hiệu, ví dụ "chị trông giúp em hai phút", và người kia nhận lời không hỏi lại.
Tập thở khi đang bình thường. Năm lần thở chậm mỗi ngày lúc trẻ ngủ. Kỹ năng thở chỉ dùng được lúc căng nếu đã quen lúc không căng.
Biết những thời điểm mình dễ vỡ. Nếu thường căng vào cuối chiều, chuẩn bị trước cho khung giờ đó: hoạt động nhẹ, ăn nhẹ trước, không nhận thêm việc. Phòng ngừa luôn dễ hơn kìm lại khi đã bùng.
Quay lại với trẻ và nói gì sau đó
Khi đã đủ bình tĩnh, quay lại với trẻ bằng động tác chậm. Ngồi xuống ngang tầm, nói giọng thấp. Với trẻ sơ sinh, bế lên, ôm sát, đung đưa nhẹ nhàng, kiểm tra lại các nhu cầu cơ bản: đói, ướt tã, nóng lạnh, đầy hơi. Với trẻ lớn hơn, không cần giảng giải về việc vừa rồi ngay; trước hết giúp trẻ dịu lại, đưa nước, ôm nếu trẻ muốn.
Nếu trước đó mình đã lỡ quát hoặc đã có hành động làm trẻ sợ, khi cả hai đã dịu, nói một câu ngắn: "Lúc nãy cô to tiếng, cô xin lỗi. Cô ra ngoài để bình tĩnh lại, giờ cô quay lại với con rồi." Trẻ học được nhiều từ cách người lớn tự xử lý cảm xúc của mình hơn là từ lời dạy. Một người lớn biết dừng lại, đi ra thở, rồi quay lại nhẹ nhàng là tấm gương tốt nhất cho trẻ về cách kiềm chế.
Cuối ca, ghi lại vào sổ: lúc nào, chuyện gì, mình đã làm những bước nào, có cần nói với ba mẹ không. Nếu trẻ khóc không dứt bất thường, khóc kèm sốt, bỏ bú, nôn, lừ đừ, thì đó không còn là chuyện cảm xúc của người trông mà có thể là dấu hiệu bệnh, cần báo ba mẹ ngay để đưa trẻ đi khám. Nếu trong lúc giận đã có động chạm làm trẻ đau, phải báo ba mẹ trung thực và kiểm tra trẻ kỹ.
Khi cơn giận cứ quay lại: đọc nó như một lời báo
Dừng lại kịp một lần là việc tốt. Nhưng nếu tuần nào cũng có hai ba lần phải đặt trẻ xuống rồi lùi ra thở, người trông nên coi đó là một lời báo về hoàn cảnh làm việc chứ không chỉ là chuyện tính khí. Hãy xem lại các lần đó có điểm chung gì: cùng một khung giờ, cùng một đứa trẻ, cùng sau một cuộc gọi căng thẳng từ nhà, cùng những hôm thiếu ngủ. Ghi ba bốn dòng vào sổ mỗi lần là đủ để sau hai tuần nhìn ra quy luật.
Khi đã thấy quy luật, xử lý ở gốc. Nếu luôn vỡ vào giờ ăn trưa của nhóm, có thể đổi thứ tự: cho nhóm nhỏ ăn trước, nhóm lớn chơi yên, thay vì cho cả nhóm ăn một lượt. Nếu luôn căng với một bé cụ thể, nói chuyện với ba mẹ bé để hiểu thêm về bé ở nhà và thống nhất cách làm. Nếu do số trẻ quá sức, đó là lúc phải nói chuyện với chủ nhóm hoặc tự giảm số trẻ nhận.
Có những lúc gốc nằm ở chính người trông: mất ngủ kéo dài, chuyện gia đình nặng nề, buồn chán không dứt. Khi đó việc đúng là nghỉ vài ngày, nhờ người thay, và tìm người để nói chuyện, có thể là người thân, có thể là nhân viên y tế. Người làm nghề chăm trẻ cũng cần được chăm, và biết lúc mình cần nghỉ là một phần của tay nghề.
Câu hỏi thường gặp
Để trẻ sơ sinh khóc một mình trong cũi vài phút có hại không?
Một trẻ khoẻ mạnh, đã được kiểm tra ăn, tã, nhiệt độ, nằm ngửa trong cũi trống thì khóc vài phút không gây hại. Nhiều tổ chức nhi khoa khuyên người lớn đang quá căng nên làm đúng như vậy thay vì tiếp tục bế khi đã mất bình tĩnh. Nguy hiểm thật sự là lắc hoặc làm mạnh tay với trẻ khi đang giận.
Đang trông năm trẻ một mình mà thấy sắp nổi nóng thì phải làm gì?
Gom trẻ vào khu chơi an toàn đã quây sẵn, cho một hoạt động quen như xếp khối hay nghe hát, rồi đứng ở góc phòng quay lưng vài bước để thở chậm. Không ra khỏi phòng. Nếu tình trạng này lặp lại nhiều lần, đó là dấu hiệu số trẻ đang vượt sức một người và cần có người phụ.
Có nên nói với trẻ là cô đang giận không?
Có thể, nếu nói ngắn và bình tĩnh: "Cô đang bực, cô cần thở một chút." Câu đó giúp trẻ hiểu người lớn có cảm xúc và biết cách xử lý. Tránh đổ lỗi kiểu "con làm cô điên lên", vì trẻ nhỏ không chịu trách nhiệm về cảm xúc của người lớn và sẽ thấy sợ hoặc tội lỗi.
Ba mẹ trẻ không đồng ý cho mình để trẻ khóc trong cũi thì sao?
Nên nói chuyện trước với ba mẹ, giải thích rằng đây chỉ là cách dùng trong vài phút khi người trông cần lấy lại bình tĩnh, vì an toàn của chính trẻ. Hỏi ba mẹ muốn mình làm gì trong tình huống đó: gọi điện, gọi ai đến giúp. Thống nhất từ đầu tốt hơn là xử lý lúc đang căng.
Làm các bước này rồi mà vẫn không bình tĩnh lại được thì sao?
Hãy gọi người khác đến: ba mẹ trẻ, chủ nhóm, người phụ hoặc người thân đã được ba mẹ đồng ý trước. Trong lúc chờ, giữ trẻ ở chỗ an toàn và giữ khoảng cách. Nếu tình trạng này xảy ra thường xuyên, người trông nên nghỉ ngơi, giảm việc và tìm hỗ trợ về sức khoẻ tinh thần.
Sau khi đã dừng lại kịp, có cần kể với ba mẹ không?
Nếu không có động chạm nào làm trẻ đau hay sợ, có thể kể ngắn như một phần báo cáo cuối ngày: trẻ khóc nhiều, mình đã đặt trẻ vào cũi vài phút để bình tĩnh. Nếu đã có động chạm mạnh, la hét làm trẻ hoảng sợ thì phải kể trung thực. Minh bạch giúp ba mẹ tin người trông hơn.