Khi anh chị em tranh giành hay đánh nhau lúc bảo mẫu đang trông, người trông dừng việc làm đau trước, tách các bé nếu cần, chăm đứa bị đau trước, rồi mô tả điều đang xảy ra mà không phán ai đúng ai sai, và giúp các bé tự tìm cách giải quyết. Không bắt đứa lớn nhường mãi “vì con lớn”, không đứng về phía đứa hay khóc, không so sánh hai đứa. Những điều đó nên thống nhất với ba mẹ từ trước, kèm vài quy tắc nhà rõ ràng về đồ riêng, đồ chung và quyền của người trông.
Tranh giành giữa anh chị em là chuyện thường ở mọi gia đình. Với bảo mẫu, nó khó hơn vì bạn đứng giữa con của người khác: một lời phân xử lệch là đứa trẻ về kể với ba mẹ, và ba mẹ nào cũng nhạy cảm khi nghĩ con mình bị đối xử không công bằng. Bài này viết cho người trông hai ba trẻ cùng nhà; giành đồ giữa các bé không cùng gia đình trong nhóm trẻ thuộc một đề tài khác.
Vì sao anh chị em tranh giành nhiều hơn khi có người trông
Anh chị em tranh nhau đồ chơi, chỗ ngồi, lượt đi trước, và trên hết là sự chú ý của người lớn. Khi ba mẹ đi làm, người lớn duy nhất trong nhà là bảo mẫu, nên sự chú ý của bạn trở thành thứ quý nhất để tranh. Đứa lớn có thể cảm thấy bạn dành nhiều thời gian cho em bé vì em cần bế, cần thay tã. Đứa nhỏ muốn làm mọi thứ anh chị làm.
Chênh lệch tuổi cũng quyết định kiểu xung đột. Hai trẻ cách nhau một hai tuổi thường giành cùng một món đồ, cùng một trò. Trẻ lớn hơn nhiều tuổi hay bực vì em phá đồ, xé sách, làm đổ tháp đang xếp. Em bé mới sinh thường kéo theo giai đoạn đứa lớn thoái lui: đòi bú bình lại, đòi bế, tè dầm, hoặc làm đau em khi người lớn không để ý.
Người trông cũng cần biết những thay đổi trong nhà: ba mẹ vừa có em bé, vừa chuyển nhà, đứa lớn vừa vào lớp mới. Những giai đoạn đó, tranh giành thường tăng. Đây không phải dấu hiệu trẻ hư hay bạn trông không giỏi, mà là cách trẻ đi qua sự thay đổi. Biết trước điều đó, người trông sắp xếp ngày làm việc nhẹ hơn, dành thêm thời gian cho những lúc chuyển hoạt động, và ít kỳ vọng hai anh em sẽ chơi hoà thuận suốt cả buổi.
Thống nhất với ba mẹ trước khi có chuyện
Phần lớn bối rối của bảo mẫu khi anh chị em đánh nhau đến từ việc không biết ba mẹ muốn xử lý thế nào. Những điều nên hỏi và ghi lại ngay tuần đầu:
- Đồ nào là của riêng, đồ nào là của chung. Đồ riêng không bắt chia; đồ chung thì chia lượt.
- Ba mẹ có muốn đứa lớn nhường em không, và nhường đến mức nào. Nhiều gia đình Việt quen dạy “lớn phải nhường nhỏ”; người trông nên biết để không làm ngược, đồng thời có thể chia sẻ cách nhìn khác.
- Ở nhà ba mẹ làm gì khi hai đứa đánh nhau. Tách ra, cho ngồi riêng, cất đồ chơi gây tranh cãi.
- Quyền của người trông. Người trông được cất đồ, đổi hoạt động, tắt tivi khi tranh giành không dừng không.
- Đứa lớn có được giao trông em không. Người trông không nên giao việc trông em cho trẻ, kể cả trẻ đã lớn, khi mình đang là người chịu trách nhiệm.
- Kể lại với ba mẹ thế nào. Ba mẹ muốn nghe mọi xô xát nhỏ, hay chỉ những chuyện có thương tích, hay tổng kết cuối ngày.
Khi đã thống nhất, nói những quy tắc này với trẻ bằng lời đơn giản vào lúc bình thường, không phải giữa trận giành đồ. Ba mẹ nói cùng một lần với người trông càng tốt, để trẻ thấy người lớn đứng cùng một phía.
Khi xô xát đã xảy ra: thứ tự xử lý
Khi hai đứa trẻ đã xô đẩy, đánh nhau, việc đầu tiên không phải là tìm xem ai bắt đầu. Thứ tự gợi ý:
- Dừng làm đau. Đứng giữa, tách hai trẻ ra bằng tay nếu cần, nhẹ nhàng mà chắc. Nói ngắn: “Cô không để ai bị đau.”
- Chăm đứa bị đau trước. Xem vết thương, ôm, dỗ. Đứa vừa đánh nhận ít chú ý hơn ở thời điểm đó, điều này tự nó là một thông điệp.
- Tạm cất món đồ gây tranh cãi. “Cái xe này cô cất lên kệ, khi các con bình tĩnh mình tính.”
- Mô tả điều xảy ra, không phán xét. “Hai con đều muốn cái xe đỏ. Chỉ có một cái.” Không hỏi “ai giành trước”, vì câu trả lời luôn là “nó”.
- Mời các con nghĩ cách. Với trẻ từ ba bốn tuổi: “Các con nghĩ làm sao để cả hai được chơi?” Trẻ thường nghĩ ra cách chia lượt, đổi đồ, chơi chung. Người trông giúp chọn cách hợp lý.
- Sửa chữa. Đứa làm đau có thể lấy khăn ướt cho em, xoa chỗ đau, hoặc nói một câu. Không ép xin lỗi máy móc ngay khi trẻ còn ấm ức.
Với trẻ dưới ba tuổi, chưa đủ khả năng thương lượng, người trông chủ động đổi hướng: đưa một món đồ khác hấp dẫn tương đương, đưa một bé sang hoạt động khác, hoặc cho hai bé chơi ở hai góc. Không cần giải thích dài.
Đừng làm trọng tài, đừng thiên vị
Đứa khóc to không phải luôn là đứa bị oan. Đứa nhỏ hơn có khi đã chọc anh chị trước rồi khóc to khi bị đẩy. Người trông không thấy đầu đuôi thì đừng phán; xử lý điều đang xảy ra trước mắt.
Không bắt đứa lớn nhường mãi. Câu “con lớn rồi, nhường em đi” lặp lại mỗi ngày làm đứa lớn thấy mình luôn thiệt, và thường làm nó trút giận lên em khi người lớn không thấy. Đồ riêng của đứa lớn được bảo vệ; đồ chung thì chia lượt công bằng.
Không so sánh. “Chị con ngoan, con thì hư”, “em ăn giỏi hơn con”. Lời so sánh, kể cả lời khen, nuôi thêm sự cạnh tranh giữa anh chị em.
Không gắn vai cho trẻ. Gọi đứa này là “đứa phá”, đứa kia là “đứa hiền” khiến trẻ dần sống đúng vai đó.
Khen cụ thể khi trẻ hợp tác. “Hai con chia nhau bộ xếp hình, mỗi đứa xây một nửa. Cô thấy cả hai đều vui.” Chú ý vào những lúc anh chị em chơi được với nhau.
Phòng trước: bớt những lý do để tranh giành
Cách tổ chức ngày và không gian có thể làm giảm đáng kể số lần anh chị em phải tranh nhau:
- Đồ đặc biệt của từng đứa cất ở chỗ riêng, đứa kia muốn chơi phải hỏi. Món đồ “quý nhất” không mang ra khu chơi chung.
- Với đồ chung hay gây tranh cãi, dùng lượt có thời gian rõ: đồng hồ cát, hết một bài hát, đếm đến năm mươi. Trẻ nhỏ chấp nhận lượt dễ hơn khi thấy được lúc nào đến phiên mình.
- Hoạt động song song: mỗi đứa một khay bột nặn, một tờ giấy vẽ, một chậu nước nghịch. Trẻ chơi cạnh nhau ít va chạm hơn chơi chung một món.
- Giữ nhịp ăn ngủ đều; cuối buổi chiều trước khi ba mẹ về thường là lúc dễ đánh nhau nhất vì cả hai đều mệt, đói.
- Dành thời gian riêng cho từng đứa, dù chỉ mười phút: đọc truyện với đứa lớn khi em ngủ trưa, chơi riêng với em khi anh học. Trẻ được chú ý riêng ít phải giành sự chú ý.
- Cho đứa lớn một vai giúp đỡ có giới hạn và có thể từ chối, như chọn bài hát cho em, đưa khăn. Không giao trách nhiệm trông em.
Khi em bé mới sinh và đứa lớn thoái lui
Một tình huống hay gặp với bảo mẫu là nhận việc đúng lúc gia đình có em bé mới, thường để mẹ nghỉ ngơi sau sinh hoặc chuẩn bị đi làm lại. Đứa lớn, có khi mới hai ba tuổi, bỗng đòi bú bình, đòi bế, nói giọng em bé, tè dầm dù đã bỏ bỉm, hoặc quấy khóc mỗi lần người lớn bế em. Đây là phản ứng thường gặp khi trẻ thấy vị trí của mình trong nhà thay đổi, và thường qua dần nếu được người lớn đón nhận bình thản.
Người trông không chê đứa lớn “lớn rồi còn đòi bú bình”, không nói “có em rồi, phải ngoan”. Cho phép đứa lớn được làm em bé một chút trong giới hạn an toàn, như được bế một lúc, được quấn khăn chơi trò em bé, rồi nhẹ nhàng nhắc đến những điều chỉ “anh chị lớn” mới làm được: tự chọn áo, đi công viên, ăn món giòn. Khi bế em, có thể mời đứa lớn ngồi sát bên, nói chuyện với đứa lớn trong lúc cho em bú bình.
Bảo mẫu chăm cả em bé lẫn đứa lớn cần đặc biệt để ý những lúc em bé ngủ: đó là thời gian quý để dành riêng cho đứa lớn, thay vì tranh thủ làm việc nhà. Mười lăm phút đọc truyện hay chơi xếp hình riêng mỗi ngày giúp đứa lớn bớt phải giành sự chú ý bằng những cách khó chịu. Không để đứa lớn bế em hay ở riêng với em khi không có người lớn ngay bên cạnh.
Kể lại với ba mẹ công bằng, và khi nào cần báo ngay
Cuối ngày, kể với ba mẹ theo cách mô tả: “Chiều nay hai bé giành nhau xe đỏ hai lần. Lần thứ hai bé Bin đẩy em ngã, em bị đỏ đầu gối. Em đã tách hai bé, cất xe, sau đó hai bé chia lượt được.” Tránh kể như mách tội một đứa, nhất là trước mặt các con. Nếu cả hai đều có phần, nói cả hai. Ba mẹ tin người trông kể đủ hai phía.
Những chuyện nên báo ngay trong ngày, không đợi tối: có thương tích như chảy máu, sưng, va đầu; một đứa liên tục bị bắt nạt, sợ hãi anh chị, tránh ở một mình với anh chị; đứa lớn làm đau em có chủ đích và lặp lại, như bịt mũi, đè lên người, ném vật nặng. Với va đập đầu ở trẻ nhỏ, theo dõi sát và báo ba mẹ; nếu trẻ nôn nhiều lần, li bì, co giật hoặc bất tỉnh, gọi cấp cứu 115.
Nếu thấy giữa các trẻ có những hành vi về cơ thể, tình dục không phù hợp với lứa tuổi, hoặc trẻ kể những điều khiến bạn lo lắng, đừng tự hỏi dồn hay xử lý một mình. Ghi lại nguyên văn điều thấy và điều trẻ nói, báo ba mẹ, và gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn cách làm đúng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để anh chị em tự giải quyết tranh giành không?
Với cãi vã nhỏ không có làm đau, người trông có thể quan sát một lúc để trẻ tự thương lượng, nhất là trẻ từ bốn năm tuổi. Khi có xô đẩy, đánh, hoặc một đứa luôn bị lép vế, người trông phải can thiệp. Trẻ dưới ba tuổi thường cần người lớn giúp ngay.
Ba mẹ muốn đứa lớn luôn nhường em thì người trông làm thế nào?
Tôn trọng nếp nhà, nhưng có thể chia sẻ cách giữ công bằng: đồ riêng của đứa lớn được bảo vệ, đồ chung thì chia lượt. Kể với ba mẹ những lần đứa lớn tự nhường để ghi nhận. Bắt nhường mãi thường làm đứa lớn ấm ức và trút lên em khi vắng người lớn.
Đứa lớn ghen, làm đau em bé khi người trông quay đi thì sao?
Không để hai trẻ ở một mình với nhau khi em còn quá nhỏ. Khi cần làm việc khác, mang em theo hoặc để em trong cũi. Dành thời gian riêng cho đứa lớn, gọi tên cảm xúc ghen tị mà không mắng. Kể với ba mẹ để cả nhà cùng chú ý đến đứa lớn.
Hai đứa cùng kể mỗi đứa một kiểu, người trông nên tin ai?
Không cần tìm ra sự thật tuyệt đối khi không chứng kiến. Mô tả điều thấy được, như “hai con đều muốn cái xe”, xử lý điều đang xảy ra, rồi hướng các con tìm cách giải quyết. Phân xử theo lời kể dễ thành thiên vị đứa nói giỏi hơn.
Có nên phạt cả hai đứa khi không biết ai bắt đầu?
Phạt chung dễ làm đứa không có lỗi thấy bất công. Thay vì phạt, áp dụng hậu quả chung hợp lý như cất món đồ gây tranh cãi một lúc, hoặc cho hai trẻ chơi ở hai góc. Đây là giới hạn chứ không phải hình phạt, và nên nói với giọng bình thường.
Người trông có được giao đứa lớn trông em một lúc để đi chợ không?
Không nên. Khi đang là người chịu trách nhiệm, người trông không giao việc trông trẻ nhỏ cho một trẻ khác, kể cả trẻ đã lớn. Nếu cần ra ngoài, mang các trẻ theo khi an toàn, hoặc thống nhất với ba mẹ thời gian khác.