Quy tắc chạm, tắm, thay đồ cho trẻ của người làm nghề trông trẻ gói trong vài điều: báo cho trẻ trước khi chạm, chỉ chạm vùng riêng tư khi cần vệ sinh và làm nhanh, nhẹ nhàng; để trẻ tự làm phần trẻ làm được; thay đồ ở chỗ kín với người ngoài nhưng trong tầm thấy hoặc tầm nghe của người lớn khác, cửa mở hé; và không bao giờ chụp ảnh, quay phim trẻ khi trẻ không mặc đồ.
Những quy tắc này có hai mục đích cùng lúc. Một là bảo vệ trẻ: trẻ học được rằng cơ thể mình được tôn trọng, rằng có những vùng riêng tư, và người lớn tử tế luôn hỏi trước. Hai là bảo vệ người làm: khi mọi việc chăm sóc cơ thể đều theo một quy trình rõ ràng, minh bạch, người trông khó bị nghi oan. Bài viết cho bảo mẫu tại nhà, cô nuôi và chủ nhóm trẻ muốn đưa các quy tắc này vào nội quy.
Vì sao cần quy tắc cho những việc rất đời thường
Thay tã, tắm, lau người, thay quần áo là việc người trông trẻ làm nhiều lần mỗi ngày, đến mức thành phản xạ. Chính vì đời thường mà dễ bị coi nhẹ. Nhưng đây cũng là những lúc trẻ dễ tổn thương nhất: không mặc đồ, phụ thuộc hoàn toàn vào người lớn, và thường ở chỗ khuất.
Nhiều chương trình phòng ngừa xâm hại trẻ em trên thế giới đều nhấn mạnh rằng nơi chăm sóc trẻ an toàn là nơi có quy tắc rõ ràng cho những lúc này, ai cũng biết và ai cũng làm theo. Quy tắc không ngầm cho rằng người làm là người xấu; nó tạo ra môi trường mà ở đó người xấu khó hành động, và người tốt không bị nghi oan.
Với trẻ, những quy tắc này cũng là bài học đầu tiên về quyền với cơ thể mình. Một trẻ quen được hỏi "Cô thay đồ cho con nhé" sẽ dần hiểu rằng cơ thể mình không phải ai muốn chạm cũng được. Đó là nền móng quan trọng để trẻ nhận ra và nói ra khi có ai đó vượt ranh giới.
Những điều làm mỗi lần chạm vào trẻ
Các nguyên tắc dưới đây áp dụng cho mọi người trông trẻ, nam hay nữ, mới vào nghề hay lâu năm, ở nhà khách hay ở nhóm trẻ:
- Báo trước. "Cô lau mông cho con nhé", "Cô cởi áo ướt ra nhé". Kể cả với trẻ sơ sinh chưa hiểu lời, việc nói trước tạo thói quen tôn trọng cho người lớn.
- Để trẻ tự làm phần làm được. Trẻ lớn hơn có thể tự kéo quần, tự lau, tự kỳ người khi tắm; người lớn chỉ hỗ trợ và kiểm tra.
- Chạm vùng riêng tư chỉ để vệ sinh. Làm nhanh, nhẹ, đúng cách, dùng khăn hoặc găng khi cần; không trêu đùa, không bình luận về bộ phận cơ thể trẻ.
- Tôn trọng khi trẻ từ chối. Với những cử chỉ âu yếm như ôm, hôn, bế lên đùi, nếu trẻ không muốn thì dừng. Với việc vệ sinh bắt buộc, giải thích và làm nhẹ nhàng nhất có thể.
- Không hôn môi, không hôn vùng kín, không cắn yêu. Những cử chỉ này dù nhiều gia đình coi là thương yêu nhưng người làm nghề nên tránh.
- Gọi đúng tên bộ phận cơ thể. Dùng từ đúng và bình thường khi nói về cơ thể giúp trẻ có từ ngữ để kể lại nếu có chuyện.
Những điều này nghe có vẻ nhỏ, nhưng làm đều đặn mỗi ngày sẽ thành văn hoá của nơi trông trẻ. Người mới vào làm nhìn người cũ mà học theo.
Thay đồ, tắm rửa: ở đâu và có ai
Nguyên tắc là kín với người ngoài nhưng không kín với người lớn khác trong nhóm. Bảng dưới gợi ý cách áp dụng cho các hoàn cảnh thường gặp.
| Hoàn cảnh | Nơi thay đồ, tắm | Người lớn khác ở đâu |
|---|---|---|
| Nhóm trẻ có nhiều người làm | Góc thay đồ có vách thấp trong phòng chung, nhà tắm cửa mở hé | Trong phòng, nghe và nhìn thấy người đang thay đồ cho trẻ |
| Nhóm trẻ chỉ một người | Góc thay đồ trong tầm nhìn của cả nhóm, không vào phòng đóng kín | Camera ở phòng chung thấy được người lớn, không quay trực diện trẻ |
| Bảo mẫu tại nhà khách | Phòng tắm của trẻ theo thói quen gia đình, cửa không khoá | Ba mẹ hoặc người nhà nếu có mặt; nếu không thì cửa mở hé |
| Đi ra ngoài, đi bơi | Phòng thay đồ dành cho trẻ hoặc gia đình, không thay ở chỗ đông người nhìn thấy | Nếu đi cùng người lớn khác, cả hai biết trẻ đang thay đồ ở đâu |
| Trẻ tè dầm, ị đùn giữa giờ | Đưa trẻ đến góc thay đồ, không thay giữa phòng trước các bạn | Báo người lớn khác mình đang đưa trẻ đi thay |
Khách đến nhóm trẻ như thợ sửa chữa, người giao hàng, người thân của người làm không được vào khu thay đồ, khu ngủ của trẻ. Phụ huynh đón con cũng chỉ ở khu đón trả, không đi lại tự do trong nhóm khi các trẻ khác đang thay đồ hay ngủ.
Ảnh, video và mạng xã hội
Không bao giờ chụp ảnh hay quay phim trẻ khi trẻ không mặc đồ hoặc đang thay đồ, tắm rửa, đi vệ sinh, kể cả với ý định gửi cho ba mẹ xem con tắm vui thế nào. Những hình ảnh như vậy, một khi rời khỏi điện thoại, có thể bị lưu lại, lan truyền và bị dùng sai mục đích, và trẻ không có cách nào lấy lại.
Với ảnh bình thường của trẻ khi chơi, ăn, ngủ, người trông chỉ chụp khi ba mẹ đồng ý và chỉ gửi cho ba mẹ. Không đăng ảnh trẻ lên trang cá nhân của mình, kể cả ảnh rất dễ thương, nếu không có sự đồng ý rõ ràng của ba mẹ. Ở nhóm trẻ, nếu gửi ảnh vào nhóm phụ huynh chung, chú ý không để lộ ảnh trẻ khác mà phụ huynh không đồng ý.
Điện thoại cá nhân của người làm nên để ở chỗ cố định trong giờ thay đồ, tắm rửa cho trẻ, không mang vào nhà tắm. Đây vừa là quy tắc an toàn cho trẻ vừa là cách tự bảo vệ: không ai có thể nghi ngờ người làm đã chụp gì khi điện thoại không ở trong tay.
Dạy trẻ về cơ thể trong những việc hằng ngày
Người trông trẻ không thay ba mẹ dạy giới tính, nhưng có thể góp phần nhỏ qua những việc hằng ngày, thống nhất với ba mẹ trước. Khi thay đồ, gọi đúng tên các bộ phận. Khi tắm, nói nhẹ nhàng: "Chỗ này là vùng riêng của con, chỉ ba mẹ và cô khi giúp con vệ sinh mới được chạm."
Một cách dễ nhớ mà nhiều chương trình giáo dục dùng là quy tắc đồ bơi: những vùng được đồ bơi che lại là vùng riêng tư, không ai được nhìn hay chạm vào, trừ khi cần vệ sinh hoặc khám bệnh có ba mẹ biết. Có thể kết hợp với việc phân biệt bí mật vui như món quà bất ngờ, và bí mật không vui mà trẻ được dạy là luôn kể với ba mẹ.
Khi trẻ có hành vi tự khám phá cơ thể, điều thường gặp ở trẻ nhỏ, người trông phản ứng bình thản, không la mắng hay làm trẻ xấu hổ. Chuyển hướng trẻ sang hoạt động khác và nhắc nhẹ về chỗ riêng tư. Nếu hành vi đó khác thường so với tuổi, lặp lại nhiều, hoặc đi kèm những dấu hiệu khác, ghi lại và trao đổi với ba mẹ.
Người làm nam trong nghề trông trẻ
Ngày càng có nam giới làm trợ giảng, người phụ ở nhóm trẻ hay trông trẻ theo giờ. Quy tắc chạm, tắm, thay đồ áp dụng giống hệt với người làm nữ, không hơn không kém. Nguy cơ xâm hại không phụ thuộc vào giới của người làm, và quy tắc tốt bảo vệ trẻ khỏi bất kỳ ai.
Trong thực tế, một số phụ huynh thấy yên tâm hơn khi việc tắm rửa, thay đồ cho con gái do người làm nữ đảm nhận. Chủ nhóm có thể tôn trọng mong muốn này khi sắp xếp công việc, và người làm nam nên hiểu đó không phải là sự xúc phạm cá nhân. Điều quan trọng là thống nhất từ đầu, ghi vào thoả thuận, không thay đổi tuỳ tiện.
Người làm nam cũng nên chủ động áp dụng các quy tắc minh bạch: luôn thay đồ cho trẻ trong tầm nhìn người lớn khác, không ở một mình với một trẻ trong phòng đóng cửa, không nhận làm việc riêng với trẻ ngoài giờ nếu nhóm không biết. Sự minh bạch giúp người làm được tin tưởng và giúp cả nghề có hình ảnh tốt hơn.
Tập cho trẻ tự lập trong vệ sinh cá nhân
Một cách phòng ngừa ít được nhắc tới là giúp trẻ tự làm được càng nhiều việc vệ sinh càng tốt, theo đúng tuổi. Trẻ càng tự lập trong việc mặc quần, đi vệ sinh, rửa tay, lau người, càng ít phải có người lớn chạm vào vùng riêng tư, và càng có cảm giác cơ thể là của mình.
Với trẻ hai, ba tuổi, có thể bắt đầu từ việc tự kéo quần lên xuống khi đi bô, tự rửa tay, tự cởi áo đơn giản. Với trẻ bốn, năm tuổi, trẻ có thể tự lau sau khi đi vệ sinh với sự hướng dẫn, tự tắm phần lớn người khi có người lớn đứng cạnh nhắc và kiểm tra. Người trông hướng dẫn bằng lời và làm mẫu trên búp bê hoặc trên chính quần áo của trẻ, không cầm tay làm thay mãi.
Thống nhất với ba mẹ về mức độ tự lập của trẻ ở nhà để không làm trẻ bối rối: ở nhà được ba mẹ làm hết nhưng ở nhóm phải tự làm, hoặc ngược lại. Khen nỗ lực của trẻ, chấp nhận chậm và chưa sạch lúc đầu. Sự tự lập đến từng bước, và mỗi bước là một lần trẻ học rằng mình làm chủ cơ thể mình.
Khi phụ huynh thắc mắc về việc thay đồ, tắm rửa
Có lúc phụ huynh về nhà thấy con có vết đỏ ở vùng kín, hoặc trẻ kể một câu mơ hồ về việc thay đồ, và phụ huynh lo lắng hỏi lại. Phản ứng đầu tiên của người trông có thể là thấy bị xúc phạm. Nhưng sự lo lắng của phụ huynh là hoàn toàn chính đáng, và cách người trông đón nhận nó nói lên rất nhiều về sự chuyên nghiệp.
Lắng nghe hết, không chối ngay. Kể lại cụ thể quy trình mình đã làm trong ngày: thay tã mấy lần, ở đâu, ai có mặt, dùng gì để lau. Nếu có sổ ghi giờ thay tã, camera ở phòng chung, đưa ra để phụ huynh cùng xem. Gợi ý phụ huynh cho trẻ đi khám nếu vết đỏ không rõ nguyên nhân, vì hăm tã, nhiễm nấm, viêm nhiễm cũng gây ra triệu chứng tương tự.
Một nhóm trẻ có quy tắc chạm, tắm, thay đồ rõ ràng, có sổ ghi chép, có góc thay đồ trong tầm nhìn chung sẽ trả lời được những câu hỏi này một cách bình tĩnh. Đó chính là lý do quy tắc tồn tại: không phải vì nghi ngờ ai, mà để khi có thắc mắc, sự thật có thể được nhìn thấy rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Bé gái ba tuổi đòi cô tắm cho thì có được tắm không?
Được, nếu đây là việc ba mẹ giao. Nên khuyến khích trẻ tự làm những phần trẻ làm được, người lớn hỗ trợ và kiểm tra. Nói trước khi chạm, làm nhanh, nhẹ, cửa nhà tắm mở hé, không mang điện thoại vào. Tắm đúng cách là chăm sóc bình thường.
Có nên hôn má, ôm trẻ để thể hiện yêu thương không?
Ôm khi trẻ muốn, xoa đầu, nắm tay là cử chỉ ấm áp phù hợp. Nên hỏi hoặc để ý phản ứng của trẻ, dừng khi trẻ không muốn. Người làm nghề nên tránh hôn môi, hôn vùng kín, cắn yêu, dù nhiều gia đình coi đó là thương yêu. Tôn trọng ranh giới cũng là yêu thương.
Ba mẹ muốn bảo mẫu chụp ảnh con lúc tắm gửi xem có được không?
Nên lịch sự từ chối và giải thích rằng mình không chụp ảnh trẻ khi trẻ không mặc đồ, vì hình ảnh như vậy có thể bị lộ và dùng sai mục đích. Có thể chụp ảnh trẻ sau khi đã mặc đồ, quấn khăn, hoặc kể lại bằng lời rằng trẻ tắm vui thế nào.
Ở nhóm trẻ chỉ có một người làm thì làm sao có người lớn khác thấy?
Bố trí góc thay đồ ngay trong phòng chung, có vách thấp che trẻ với người ngoài, camera ở phòng chung thấy được người lớn đang làm gì. Không đưa trẻ vào phòng đóng kín. Cửa nhà tắm mở hé. Cách bố trí này giữ kín cho trẻ mà vẫn minh bạch.
Trẻ tự sờ vào vùng kín khi đang chơi thì người trông nên làm gì?
Đây thường là hành vi khám phá bình thường ở trẻ nhỏ. Phản ứng bình thản, không la mắng, không làm trẻ xấu hổ. Chuyển hướng sang hoạt động khác, nhắc nhẹ rằng đó là việc riêng. Nếu hành vi lặp lại nhiều, khác thường so với tuổi, ghi lại và trao đổi với ba mẹ.
Có cần ghi quy tắc này vào nội quy nhóm trẻ không?
Nên ghi. Nội quy rõ ràng giúp mọi người làm đều biết và làm theo, giúp phụ huynh hiểu cách nhóm chăm sóc con họ và yên tâm hơn. Khi có thắc mắc, nội quy là căn cứ để xem lại sự việc một cách công bằng cho cả trẻ lẫn người làm.