Không có một con số duy nhất cho mọi hoàn cảnh: số trẻ một người trông an toàn phụ thuộc tuổi của trẻ, độ chênh tuổi trong nhóm, cách bố trí nhà, giờ trong ngày và sức của chính người trông. Nguyên tắc cốt lõi là một người chỉ nhận số trẻ mà mình có thể cùng lúc nhìn thấy, đáp ứng nhu cầu cơ bản và đưa ra khỏi nhà an toàn khi có sự cố. Trẻ càng nhỏ, con số đó càng nhỏ.
Với nhóm trẻ độc lập, quy định về số trẻ mỗi nhóm và số người chăm sóc tương ứng do cơ quan quản lý giáo dục ban hành và có thể được cập nhật; người mở nhóm nên hỏi UBND xã, phường nơi đặt nhóm hoặc Sở Giáo dục và Đào tạo để biết quy định hiện hành. Bài này không thay cho quy định đó, mà giúp người làm nghề tự đánh giá sức mình, nhận ra lúc đã quá tải, và từ chối nhận thêm trẻ mà không mất lòng phụ huynh.
Vì sao số trẻ là chuyện phòng ngừa bạo hành
Người ta thường nghĩ giới hạn số trẻ là chuyện an toàn thể chất: đủ người để trông trẻ khỏi ngã, khỏi đuối nước. Điều đó đúng, nhưng còn một lý do ít được nói: quá tải là nền đất mà bạo hành mọc lên. Một người phải lo ăn, ngủ, thay tã, vệ sinh cho quá nhiều trẻ cùng lúc sẽ tìm cách làm nhanh: đút vội, trùm chăn cho ngủ, quát cho im, cột trẻ vào ghế để rảnh tay. Không ai bắt đầu bằng ý định làm hại; họ bắt đầu bằng việc không còn cách nào khác.
Quá tải cũng làm người trông kiệt sức. Kiệt sức kéo dài làm con người dễ cáu, ít kiên nhẫn, phản ứng chậm. Khi đó những tình huống bình thường như một bé khóc dai, hai bé giành đồ chơi trở thành giọt nước tràn ly.
Vì vậy, tự đặt giới hạn số trẻ không phải là làm khó mình hay làm khó phụ huynh. Đó là biện pháp phòng ngừa bạo hành cơ bản nhất, có hiệu quả trước khi mọi kỹ thuật kiềm chế cảm xúc phải dùng tới. Nhiều bộ hướng dẫn chăm sóc trẻ ở nước ngoài chỉ để một người lớn phụ trách vài trẻ dưới hai tuổi, và số đó chỉ tăng dần khi trẻ lớn hơn; tinh thần chung là trẻ càng cần chăm sóc sát, càng cần nhiều người lớn.
Những yếu tố làm con số thay đổi
Cùng một người trông, cùng một căn nhà, nhưng thay đổi một yếu tố là sức chứa an toàn đã khác. Bảng sau giúp người làm nghề hình dung vì sao không thể chỉ đếm đầu trẻ.
| Yếu tố | Làm giảm số trẻ an toàn khi | Làm tăng khả năng trông khi |
|---|---|---|
| Tuổi trẻ | Có trẻ dưới một tuổi, trẻ mới biết đi | Trẻ đã tự ăn, tự đi vệ sinh, hiểu lời dặn |
| Độ chênh tuổi | Vừa có trẻ sơ sinh vừa có trẻ năm tuổi chạy nhảy | Các trẻ gần tuổi, nhịp sinh hoạt giống nhau |
| Nhu cầu riêng | Có trẻ đang ốm, trẻ có nhu cầu hỗ trợ đặc biệt, trẻ mới đến đang khóc | Trẻ đã quen nơi, quen người |
| Nhà cửa | Nhiều tầng, nhiều phòng khuất, cầu thang, ban công, gần đường | Một mặt bằng rộng, nhìn thấy mọi góc, lối ra gần |
| Giờ trong ngày | Giờ ăn, giờ đón trả, giờ tắm, giờ ngủ dậy | Giờ chơi tự do có tổ chức, giờ ngủ trưa ổn định |
| Người trông | Mệt, ốm, mới vào nghề, phải kiêm nấu ăn, dọn dẹp | Khoẻ, có kinh nghiệm, có người phụ việc nhà |
Một cách làm đơn giản là tính sức chứa theo thời điểm khó nhất trong ngày chứ không theo lúc dễ nhất. Một nhóm trông ổn lúc cả phòng đang chơi chưa chắc ổn lúc năm bé cùng đòi ăn và hai bé cần thay tã.
Các phép thử tự đánh giá sức mình
Trước khi nhận thêm một trẻ, người trông và chủ nhóm có thể tự làm vài phép thử. Nếu câu trả lời cho bất kỳ câu nào là không, số trẻ hiện tại có lẽ đã chạm trần:
- Phép thử nhìn: Đứng ở vị trí thường đứng, mình có nhìn thấy tất cả trẻ cùng lúc không, kể cả khi đang thay tã cho một bé?
- Phép thử thoát hiểm: Nếu có cháy hay sự cố, một mình có đưa tất cả trẻ ra khỏi nhà trong vòng vài phút không, kể cả những bé chưa biết đi?
- Phép thử giờ ăn: Mình có ngồi cạnh và để mắt tới miệng từng bé đang ăn để phát hiện hóc không?
- Phép thử giờ ngủ: Mình có kiểm tra được hơi thở, tư thế của từng bé trong giờ ngủ trưa theo lịch đều đặn không?
- Phép thử sự cố: Nếu một bé ngã chảy máu, mình có sơ cứu bé đó mà các bé khác vẫn an toàn không?
- Phép thử cuối ngày: Hết ca, mình có còn đủ bình tĩnh để bàn giao từng bé với phụ huynh, hay chỉ muốn mọi người về cho nhanh?
Những phép thử này không cần đúng tuyệt đối mới gọi là đạt, nhưng chúng giúp người làm nghề nhìn công việc một cách thật thà. Nhiều chủ nhóm trẻ chỉ nhận ra mình quá tải sau một sự cố; tự thử trước giúp tránh phải học bài học đó.
Nói không với trẻ gửi thêm mà vẫn giữ lòng phụ huynh
Khó nhất không phải là biết giới hạn mà là giữ nó khi phụ huynh quen nhờ: "Chị gửi thêm cháu họ vài hôm thôi", "Cho bé em vào cùng anh cho tiện". Thu nhập thêm hấp dẫn, ngại từ chối người quen, sợ phụ huynh chuyển sang chỗ khác. Kết quả là nhóm trẻ phình dần từng em một cho tới khi người trông kiệt sức.
Cách từ chối tốt là nói về an toàn của chính con họ, không nói về sự mệt mỏi của mình. Ví dụ: "Em đang trông số bé mà em chăm được kỹ từng bé. Nhận thêm thì em không để mắt kịp giờ ăn, giờ ngủ của các bé, trong đó có cả bé nhà chị, nên em không nhận được." Có thể đề nghị ghi tên vào danh sách chờ khi có chỗ trống, hoặc giới thiệu nơi khác mình biết là đáng tin.
Với các yêu cầu gửi tạm vài ngày, người trông nên coi như nhận trẻ mới: cần thông tin sức khoẻ, dị ứng, người đón, và vẫn phải trong giới hạn sức mình. Một trẻ lạ đến vài hôm, chưa quen nơi, hay khóc, thường đòi hỏi nhiều sức hơn một trẻ quen. Giữ giới hạn bằng một câu trả lời rõ ràng, lịch sự và nhất quán với mọi phụ huynh sẽ giúp lâu dần mọi người hiểu và tôn trọng.
Khi nào cần người phụ và sắp xếp người phụ thế nào
Có những thời điểm mà ngay cả một nhóm vừa sức cũng cần thêm người: giờ đón trả khi phụ huynh đến cùng lúc, giờ ăn trưa, giờ tắm rửa chiều, những ngày có trẻ ốm cần tách riêng, những hôm có trẻ mới đến. Chủ nhóm có thể sắp xếp một người phụ chỉ vào các khung giờ đó thay vì cả ngày, vừa hợp chi phí vừa giải quyết đúng chỗ căng.
Người phụ cần được hướng dẫn những quy tắc của nhóm như người làm chính: không ép ăn, không trùm chăn, không đánh mắng trẻ, quy tắc thay đồ và vệ sinh, cách gọi cấp cứu. Một người phụ thiếu hướng dẫn có thể vô tình làm điều mà người chính đã cố tránh. Ghi những quy tắc này lên giấy và cho người phụ đọc trước buổi đầu.
Khi chưa có người phụ, người trông vẫn có thể giảm tải bằng cách sắp xếp lại: nấu sẵn từ trước giờ trẻ đến, dọn dẹp lúc trẻ ngủ, không nhận trẻ mới vào ngày có trẻ ốm, nhờ phụ huynh đón trả rải đều giờ. Nhưng nếu đã sắp xếp hết cách mà vẫn quá tải, điều cần làm là giảm số trẻ hoặc thuê người phụ, không phải cố gắng thêm.
Bảo mẫu tại nhà: giới hạn cũng tính cả việc nhà
Với bảo mẫu làm tại nhà khách, quá tải ít khi đến từ số trẻ mà đến từ việc được giao thêm. Ban đầu thoả thuận là trông một bé, sau đó thêm nấu cơm cả nhà, giặt đồ người lớn, dọn nhà, đi chợ, rồi đến trông giúp con của người thân sang chơi. Mỗi việc thêm vào đều lấy đi một phần sự chú ý dành cho trẻ.
Không phải cứ có việc nhà là sai; nhiều gia đình thuê người vừa trông trẻ vừa làm việc nhà nhẹ và hai bên đều thấy hợp lý. Vấn đề nằm ở chỗ những việc đó có làm được khi trẻ đang thức mà vẫn an toàn không. Nấu ăn khi một bé mới biết đi lẫm chẫm quanh bếp, phơi đồ trên sân thượng khi bé đang chơi một mình dưới nhà là những tình huống rủi ro có thật.
Người trông nên nói rõ với ba mẹ ngay khi việc được giao thêm: việc nào mình làm được trong giờ trẻ ngủ, việc nào làm được khi trẻ chơi cạnh mình, việc nào không thể làm mà vẫn trông trẻ an toàn. Nếu có thêm trẻ khác đến chơi, coi đó như nhận thêm trẻ và nói rõ mình trông được hay không. Những thoả thuận này nên được ghi lại, vì chúng là một phần của điều kiện làm việc an toàn cho cả trẻ lẫn người trông.
Ghi giới hạn vào nội quy và thoả thuận
Một giới hạn chỉ nằm trong đầu người trông rất dễ bị lung lay trước lời năn nỉ. Khi được viết vào nội quy của nhóm trẻ hoặc vào thoả thuận với gia đình, nó trở thành quy tắc chung mà phụ huynh đã đọc và đồng ý từ đầu, và người trông chỉ cần nhắc lại thay vì phải tự bảo vệ quyết định của mình mỗi lần.
Nội quy của nhóm trẻ nên ghi số trẻ tối đa nhóm nhận ở từng độ tuổi theo quy định hiện hành và theo sức của nhóm, cách nhóm xử lý khi có trẻ ốm cần tách riêng, chính sách với các yêu cầu gửi tạm, và cam kết luôn có đủ người lớn vào giờ cao điểm. Với bảo mẫu tại nhà, thoả thuận nên ghi rõ số trẻ trông, những việc kèm theo, và việc nào cần bàn lại nếu phát sinh.
Viết ra cũng giúp chính người trông giữ kỷ luật với mình. Những lúc thiếu tiền hay ngại từ chối, nhìn lại điều đã viết là cách nhắc mình rằng giới hạn được đặt ra lúc tỉnh táo, vì những lý do vẫn còn nguyên giá trị. Giới hạn có thể điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi, như khi có thêm người phụ hay chuyển sang nhà rộng hơn, nhưng điều chỉnh có cân nhắc, không phải vì một lời năn nỉ.
Câu hỏi thường gặp
Pháp luật có quy định một người được trông bao nhiêu trẻ không?
Với trường mầm non, nhóm trẻ, lớp mẫu giáo độc lập, cơ quan quản lý giáo dục có quy định về số trẻ mỗi nhóm lớp theo độ tuổi và số người chăm sóc tương ứng. Quy định có thể được cập nhật nên người mở nhóm cần hỏi UBND xã, phường hoặc Sở Giáo dục và Đào tạo để biết bản hiện hành.
Bảo mẫu ở nhà trông hai trẻ anh em có phải quá sức không?
Tuỳ tuổi và nhu cầu của hai trẻ. Hai trẻ đều đã đi học mẫu giáo, chỉ trông buổi chiều thì thường vừa sức. Một trẻ sơ sinh cùng một trẻ hai tuổi đang tuổi chạy nhảy thì đòi hỏi nhiều hơn hẳn. Hãy thử các phép thử nhìn, thoát hiểm và giờ ăn để tự đánh giá.
Nhận thêm trẻ để tăng thu nhập thì có cách nào an toàn không?
Cách an toàn là tăng người cùng với tăng trẻ: thuê người phụ có hướng dẫn, chia nhóm theo tuổi, bố trí không gian để nhìn thấy mọi trẻ. Nhận thêm trẻ mà không thêm người thường đổi thu nhập lấy rủi ro cho trẻ và sức khoẻ của chính mình, về lâu dài không đáng.
Một mình trông nhóm trẻ ghép tuổi có những rủi ro gì?
Trẻ lớn có thể vô tình làm trẻ nhỏ ngã, cho trẻ nhỏ ăn đồ dễ hóc, chơi đồ chơi nhỏ trong tầm với của trẻ nhỏ. Nhịp ăn, ngủ khác nhau nên người trông luôn phải chạy theo nhiều việc. Cần chia khu chơi theo tuổi và giảm số trẻ so với nhóm cùng tuổi.
Phụ huynh năn nỉ gửi tạm một hôm thì có nên nhận không?
Chỉ nhận khi vẫn trong giới hạn sức mình và có đủ thông tin cơ bản về trẻ: sức khoẻ, dị ứng, người đón, số liên lạc. Trẻ lạ thường cần nhiều chú ý hơn trẻ quen. Nếu đã đủ số trẻ, từ chối lịch sự và nói rõ lý do an toàn là cách làm đúng.
Làm sao biết mình đang quá tải trước khi có chuyện?
Dấu hiệu thường gặp là thường xuyên phải đút vội, quát nhiều hơn trước, không kịp kiểm tra trẻ ngủ, cuối ngày kiệt sức, hay quên ghi sổ. Khi thấy những dấu hiệu này kéo dài vài tuần, hãy xem lại số trẻ, sắp xếp công việc hoặc tìm người phụ thay vì cố chịu đựng.