Trông trẻ cả ngày, người trông không cần một kho trò chơi mà cần một khung ngày: các khối chơi ngắn xen kẽ giữa động và tĩnh, xếp quanh những mốc cố định là ăn, ngủ, tắm và đi vệ sinh. Trẻ một đến hai tuổi chơi mỗi việc vài phút rồi đổi; trẻ ba đến bốn tuổi giữ được một trò lâu hơn; trẻ năm, sáu tuổi chơi được trò có luật và tự bày trò. Phần lớn thời gian là trẻ tự chơi dưới mắt người lớn, xen vài lần người lớn dẫn một hoạt động, cộng một lần ra ngoài trời khi thời tiết cho phép.
Câu hỏi "cho bé chơi gì cả ngày" thường đến từ người mới làm nghề, khi nhận một bé ở nhà khách từ bảy giờ sáng tới năm giờ chiều và nhận ra đồ chơi trong nhà chỉ giữ được bé mười lăm phút. Bài này đi theo góc người làm nghề: dựng một khung ngày, chia việc theo tuổi, chọn đồ sẵn có trong nhà, và biết lúc nào nên để yên cho trẻ tự chơi. Khung chỉ là khung, luôn xếp theo nếp ăn ngủ mà ba mẹ đã dặn.
Vì sao một khung ngày giữ trẻ yên hơn một danh sách trò chơi
Người mới vào nghề hay chuẩn bị một danh sách thật dài: xếp hình, tô màu, nặn đất, chơi bóng, đọc truyện. Đến mười giờ sáng thì danh sách hết, bé bắt đầu quấy, và người trông bật tivi. Vấn đề không nằm ở số trò mà ở nhịp. Trẻ nhỏ quấy nhiều nhất ở ba lúc: khi đói, khi buồn ngủ và khi phải chuyển từ việc này sang việc khác mà không được báo trước. Một khung ngày đặt các bữa ăn, giấc ngủ và giờ ra ngoài vào chỗ cố định, nên phần còn lại chỉ là những khoảng chơi ngắn ở giữa, dễ lấp hơn nhiều.
Khung ngày cũng giúp trẻ đoán được chuyện gì sắp đến. Bé hai tuổi chưa xem được đồng hồ, nhưng sau vài ngày bé biết rằng ăn sáng xong thì ra ban công tưới cây, tưới cây xong thì vào chơi xếp hình. Sự đoán được đó làm bé bớt chống đối khi đổi việc, và người trông bớt phải dỗ.
Một lợi ích khác ít được nói tới: khung ngày ghi ra giấy là thứ để bàn với ba mẹ. Khi ba mẹ hỏi "hôm nay con làm gì", người trông có câu trả lời cụ thể thay vì "bé chơi ngoan". Nhiều gia đình đã có nếp riêng từ trước; khung của người trông phải khớp vào nếp đó, không đè lên nó.
Khung một ngày mẫu cho một trẻ ở nhà khách
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một ngày trông từ khoảng bảy giờ sáng tới năm giờ chiều, với bé khoảng hai đến ba tuổi còn ngủ một giấc trưa. Giờ giấc chỉ để hình dung thứ tự; giờ thật lấy theo nếp ăn, ngủ ba mẹ dặn:
| Khoảng giờ | Việc | Kiểu chơi | Ghi chú cho người trông |
|---|---|---|---|
| 7:00–8:00 | Nhận bé, ăn sáng, rửa tay | Tĩnh | Nghe ba mẹ dặn đêm qua bé ngủ thế nào |
| 8:00–9:00 | Chơi tự do với đồ chơi trong rổ | Tự chọn | Người trông ngồi gần, làm việc nhẹ, quan sát |
| 9:00–10:00 | Ra ngoài: sân, hành lang, công viên gần | Động | Tránh giữa trưa; mang nước, mũ |
| 10:00–10:30 | Uống nước, ăn nhẹ, đọc truyện | Tĩnh | Thời điểm bé dễ ngồi yên nghe |
| 10:30–11:15 | Việc nhà góp tay, chơi nước, nặn bột | Vừa | Chuẩn bị bữa trưa, cho bé phụ việc an toàn |
| 11:15–12:00 | Ăn trưa, vệ sinh | Tĩnh | Không ép ăn, ghi lại lượng ăn để bàn giao |
| 12:00–14:30 | Ngủ trưa | — | Người trông nghỉ, dọn, ghi sổ |
| 14:30–15:30 | Ăn xế, chơi vận động trong nhà | Động | Bé vừa dậy, cần vài phút tỉnh hẳn |
| 15:30–16:30 | Tô vẽ, xếp hình, chơi đóng vai | Tĩnh–vừa | Có thể chơi cùng bé một trò |
| 16:30–17:00 | Dọn đồ chơi cùng bé, tắm hoặc lau người | Tĩnh | Chuẩn bị bàn giao, kể ba mẹ nghe trong ngày |
Điểm cần thấy trong bảng không phải giờ mà là thứ tự: sau mỗi khối động là một khối tĩnh, sau mỗi lần ngồi lâu là một lần đứng dậy. Ngày trẻ quấy nhiều thường là ngày hai khối động đi liền nhau rồi tới bữa ăn, hoặc ngồi một chỗ suốt buổi sáng.
Nếu bé đã bỏ giấc trưa, khung buổi chiều cần thêm một khoảng nghỉ yên, nằm nghe kể chuyện hay nghe nhạc nhẹ khoảng nửa giờ, để bé không quá mệt trước giờ ba mẹ đón.
Chơi gì theo từng tuổi: trẻ làm được gì để chọn cho đúng
Dưới 12 tháng. Chơi chủ yếu là nhìn, nghe, cầm nắm và vận động trên sàn: nằm sấp trên thảm khi thức, với lấy đồ, lắc lục lạc, nhìn mặt người lớn và nghe nói chuyện. Người trông là "đồ chơi" chính của bé tuổi này. Không cần nhiều đồ, cần nhiều lần trò chuyện, gọi tên đồ vật và đáp lại tiếng bập bẹ.
Từ 1 đến 2 tuổi. Bé thích bỏ vào lấy ra, đẩy kéo, leo trèo thấp, bắt chước người lớn quét nhà, lau bàn. Mỗi trò thường chỉ giữ được vài phút, nên chuẩn bị nhiều trò ngắn hơn là một trò dài. Một rổ đồ gia dụng an toàn như hộp nhựa có nắp, thìa gỗ, khăn vải có thể thay cả tủ đồ chơi.
Từ 2 đến 3 tuổi. Bắt đầu chơi đóng vai đơn giản: nấu ăn cho búp bê, cho thú bông đi ngủ. Thích chơi nước, chơi cát, nặn bột, xếp hình to, vẽ nguệch ngoạc bằng bút sáp to. Hay đòi "con tự làm", nên trò nào bé tự làm được thì cứ để bé làm dù chậm.
Từ 3 đến 4 tuổi. Chơi đóng vai dài hơn, có câu chuyện: bán hàng, khám bệnh, lái xe buýt. Giữ được một trò lâu hơn nếu trò đó có ý nghĩa với bé. Thích nghe truyện có tình tiết, thích trò vận động có luật đơn giản như "đèn xanh đèn đỏ", ném bóng vào rổ.
Từ 5 đến 6 tuổi. Chơi được trò có luật, có lượt, chịu được chờ. Thích tự làm một thứ từ đầu đến cuối như một ngôi nhà bằng hộp giấy, một bức tranh dán. Tự bày trò với anh chị em hoặc bạn hàng xóm. Người trông chuyển dần từ dẫn trò sang đứng sau, chỉ giúp khi được nhờ.
Đồ chơi không cần nhiều: dùng những gì có trong nhà khách
Đi trông ở nhà khách, người làm nghề không tự mua đồ chơi và không nên mang đồ của mình tới mà chưa hỏi ba mẹ. Tin tốt là phần lớn trò chơi cho trẻ dưới sáu tuổi cần rất ít đồ. Một nồi nhôm và chiếc muôi gỗ là bộ trống. Một chậu nước nhỏ với vài chiếc cốc nhựa là cả buổi chơi đong đổ. Một tấm ga cũ phủ qua hai chiếc ghế thành cái lều để bé chui vào đọc truyện.
Cách giữ đồ chơi "mới" là luân phiên: chia đồ chơi trong nhà làm hai, ba rổ, mỗi ngày hoặc mỗi vài ngày chỉ bày một rổ, cất các rổ còn lại lên cao. Bé gặp lại món cũ sau vài ngày sẽ chơi như món mới. Làm việc này nên hỏi ba mẹ trước vì có nhà muốn để đồ chơi tự do.
Đồ nào trong nhà không được cho bé chơi thì phải hỏi rõ từ ngày đầu: đồ gốm sứ, đồ điện tử, sách của người lớn, đồ thờ. Đồ nào cho phép thì vẫn kiểm tra trước khi đưa: không có chi tiết nhỏ rời ra được với bé dưới ba tuổi, không có pin cúc áo, không có dây dài quấn được quanh cổ.
Chơi cùng trẻ mà không làm thay: vai của người trông trong từng khối chơi
Người trông đứng ở ba vị trí khác nhau trong ngày, và biết mình đang ở vị trí nào giúp tránh hai lỗi hay gặp: bỏ mặc bé chơi một mình quá lâu, hoặc chen vào làm hết phần của bé.
- Dẫn trò: người lớn đề ra hoạt động, chuẩn bị đồ, làm mẫu, như đọc truyện, hát vỗ tay, làm bánh bằng bột. Mỗi ngày vài lần ngắn là đủ, tuổi càng nhỏ càng ngắn.
- Chơi cùng: bé dẫn, người lớn theo. Bé đang nấu ăn cho búp bê thì người trông làm khách đến ăn, hỏi "món này là món gì", không sửa cách bé nấu.
- Đứng ngoài quan sát: bé tự chơi, người trông ở trong tầm mắt và tầm tay, làm việc nhẹ như gấp đồ, chuẩn bị bữa ăn, nhưng không quay lưng lâu và không ở phòng khác.
- Khi bé gọi: đáp lại ngay bằng ánh mắt hoặc một câu ngắn, kể cả khi đang bận. Lời đáp đều đặn khiến bé yên tâm chơi tiếp mà không bám theo người lớn.
- Khi bé bế tắc: gợi một bước nhỏ, như "thử đặt khối to ở dưới xem", thay vì làm hộ cả tháp. Bé tự làm được phần còn lại thì niềm vui là của bé.
Nhiều người trông cảm thấy có lỗi khi ngồi nhìn bé chơi mà không làm gì. Thật ra quan sát chính là làm việc: nhìn xem bé thích gì, bé chán ở đâu, bé chơi với đồ nào lâu nhất, để hôm sau xếp ngày tốt hơn và có chuyện kể với ba mẹ.
Việc nhà cũng là giờ chơi: cho trẻ góp tay an toàn
Một phần lớn ngày trông là việc nhà: nấu bữa trưa cho bé, giặt đồ bé, dọn đồ chơi. Thay vì coi đó là lúc phải "giữ bé lại một chỗ", người trông có thể cho bé tham gia. Trẻ hai, ba tuổi rất thích làm việc người lớn làm. Bé có thể nhặt rau muống bỏ vào rổ, rửa mấy quả cà chua trong chậu nước, gấp khăn nhỏ, xếp thìa vào ống, lau bàn bằng khăn ẩm, cho quần áo vào máy giặt.
Nguyên tắc là việc của bé phải an toàn trọn vẹn: không dao, không bếp đang nóng, không nước sôi, không hoá chất tẩy rửa. Bé đứng trên ghế phụ bếp thì ghế phải vững và người lớn ở ngay bên cạnh. Bé làm chậm, làm đổ, làm chưa sạch là bình thường; người trông chấp nhận làm lại một phần sau khi bé đã đi chơi việc khác, không chê trước mặt bé.
Việc nhà góp tay có hai cái lợi cho người làm nghề: bé bận rộn đúng lúc người lớn cần làm việc, và bé ăn ngon hơn bữa có rau mình nhặt. Trước khi cho bé tham gia việc bếp, hỏi ba mẹ có đồng ý không; có gia đình muốn bé tránh xa khu bếp hoàn toàn.
Những ngày khung đổ vỡ: bé ốm nhẹ, ngủ ít, quấy cả buổi
Có ngày khung chẳng dùng được: bé ngủ đêm kém, mọc răng, vừa tiêm phòng hôm qua, hoặc đơn giản là nhớ mẹ. Ngày như vậy, giảm bớt chứ đừng cố thêm hoạt động. Bỏ giờ ra ngoài nếu bé mệt, cho bé nằm nghe truyện, ôm, chơi những trò tĩnh bé thích nhất. Một ngày yên ổn tốt hơn một ngày đủ mục mà cả hai đều mệt.
Nếu bé có dấu hiệu khác thường như sốt, li bì, bỏ ăn nhiều bữa, nôn, phát ban, khó thở, người trông không tự xử lý bằng thuốc mà báo ba mẹ ngay để ba mẹ quyết định đưa bé đi khám. Thuốc chỉ cho khi có đơn của bác sĩ và lời dặn rõ ràng của ba mẹ.
Cuối những ngày như vậy, ghi lại cho ba mẹ: bé ngủ mấy giờ, ăn được gì, quấy vào lúc nào. Những ghi chép này giúp ba mẹ thấy bức tranh cả ngày và giúp người trông nhận ra quy luật, ví dụ bé luôn quấy sau khi ăn xế muộn, để điều chỉnh khung.
Câu hỏi thường gặp
Một ngày nên cho trẻ chơi với người lớn bao nhiêu và tự chơi bao nhiêu?
Không có tỷ lệ cố định. Trẻ càng nhỏ càng cần người lớn ở gần và trò chuyện nhiều. Với trẻ hai tuổi trở lên, phần lớn thời gian có thể là bé tự chơi dưới mắt người lớn, xen vài lần người trông dẫn hoạt động ngắn như đọc truyện, hát, vận động. Quan trọng là bé được đáp lại khi gọi.
Trẻ chỉ muốn chơi một trò cả ngày thì có sao không?
Thường không sao. Trẻ nhỏ hay chơi đi chơi lại một trò trong một giai đoạn vì đang tập làm chủ nó. Người trông có thể đặt thêm đồ mới cạnh trò cũ, ví dụ thêm xe tải vào bộ xếp hình, để trò mở rộng tự nhiên. Chỉ cần đảm bảo trong ngày bé vẫn có lúc vận động và ra ngoài trời.
Có nên dạy chữ, dạy số cho trẻ trong giờ trông không?
Việc của người trông là chăm sóc và cho trẻ chơi an toàn, không phải dạy chữ số sớm. Trẻ làm quen với ngôn ngữ và con số tự nhiên qua trò chuyện, đọc truyện, đếm bậc thang, chia kẹo. Nếu ba mẹ muốn có hoạt động học cụ thể, hỏi rõ ba mẹ muốn gì và làm nhẹ nhàng như một trò chơi.
Nhà khách ít đồ chơi thì làm sao lấp cả ngày?
Dùng đồ gia dụng an toàn: nồi, muôi gỗ, hộp nhựa, khăn vải, chậu nước nhỏ, thùng giấy. Kết hợp việc nhà góp tay, giờ ra ngoài và đọc truyện. Luân phiên số đồ chơi ít ỏi theo rổ để bé gặp lại thấy mới. Trước khi dùng đồ trong nhà, hỏi ba mẹ đồ nào được phép.
Bé không chịu theo khung ngày người trông đặt ra thì sao?
Khung là để người lớn tổ chức, không phải để ép bé. Nếu bé đang chơi say sưa thì kéo dài thêm một chút; nếu bé mệt thì rút bớt hoạt động. Những mốc cố định nên giữ là ăn, ngủ, vệ sinh theo nếp ba mẹ dặn. Sau vài tuần, bé sẽ quen nhịp và ít chống đối hơn.
Người trông có nên ghi lại bé chơi gì trong ngày không?
Nên, ngắn gọn thôi: bé ăn ngủ thế nào, chơi gì lâu, có chuyện gì đáng kể. Vài dòng mỗi ngày giúp bàn giao với ba mẹ rõ ràng, giúp người trông thấy bé thích gì để xếp ngày hôm sau, và là bằng chứng công việc nếu có hiểu lầm.