Muốn bé chuyển từ chơi sang ăn, tắm hay ngủ mà không khóc, người trông báo trước vài phút bằng lời ngắn và động tác, cho bé một lựa chọn nhỏ trong việc sắp làm, để bé mang theo một thứ từ trò đang chơi, và giữ đúng thứ tự quen thuộc mỗi ngày. Trẻ nhỏ khóc khi chuyển việc không phải vì hư mà vì não bé chưa dừng một việc hấp dẫn nhanh được; người lớn làm phần "phanh" thay bé bằng những bước báo trước đều đặn.
Người trông trẻ tại nhà nào cũng biết cảnh này: bé đang xếp tháp, gọi đi ăn thì ném khối gỗ, gọi đi tắm thì nằm lăn ra sàn. Một ngày có hàng chục lần chuyển như vậy, và mỗi lần là một trận giằng co nếu không có cách. Bài này nói về khoảnh khắc chuyển việc của một bé ở nhà, góc người làm nghề: vì sao khó, làm gì trước, trong và khi bé vẫn khóc.
Vì sao chuyển việc là lúc trẻ nhỏ hay khóc nhất
Với người lớn, dừng xem điện thoại để đi nấu cơm cũng không dễ. Với trẻ hai, ba tuổi, phần não giúp dừng một việc đang thích, chịu chờ và chuyển sự chú ý còn đang phát triển trong nhiều năm. Bé đang chìm vào trò chơi, chưa có khái niệm thời gian, không biết "lát nữa" là bao lâu và không chắc sẽ được chơi lại. Một lời gọi đột ngột "đi ăn thôi" giống như ai đó tắt phim giữa chừng.
Ngoài ra, nhiều việc người lớn chuyển bé sang lại không hấp dẫn bằng: tắm thì phải cởi đồ, nước có thể lạnh; ngủ thì phải nằm im; ăn thì phải ngồi một chỗ. Bé không phản đối người trông mà phản đối việc mất trò chơi và sự khó chịu của việc sắp tới.
Hiểu như vậy giúp người trông bớt bực. Việc của người lớn không phải là bắt bé ngoan ngay, mà là làm cho khoảnh khắc chuyển đó dễ đoán hơn và đỡ mất mát hơn với bé. Những cách dưới đây không làm bé hết khóc ngay ngày đầu, nhưng sau vài tuần, số lần giằng co thường giảm hẳn.
Năm bước cho một lần chuyển việc êm
Áp dụng cho bất kỳ lần chuyển nào trong ngày: từ chơi sang ăn, từ chơi sang tắm, từ trong nhà ra ngoài, từ ngoài vào nhà, từ chơi sang ngủ:
- Báo trước: đến gần, ngồi xuống ngang tầm mắt bé, chạm nhẹ vai, nói ngắn "còn một chút nữa là mình đi tắm nhé". Với bé hai tuổi trở lên, báo trước khoảng năm phút; bé nhỏ hơn thì báo khi sắp chuyển.
- Đếm cho bé thấy: "con xếp thêm ba khối nữa rồi mình đi", hoặc "khi bài hát này hết mình đi tắm". Trẻ nhỏ không hiểu phút, nhưng hiểu số lượng và âm thanh.
- Báo lần hai ngay trước khi chuyển: "xong rồi, giờ mình đi tắm". Giọng bình thản, chắc chắn, không hỏi "con đi tắm nhé?" vì bé sẽ trả lời "không".
- Cho một lựa chọn nhỏ trong việc sắp làm, không phải lựa chọn có làm hay không: "con muốn đi bộ vào nhà tắm hay cô bế?", "con mang con vịt hay con cá vào bồn?".
- Khép trò chơi lại: cùng bé để tháp đang xếp sang một góc "để dành", hoặc nói "chào các khối gỗ, ăn xong mình chơi tiếp". Bé biết trò chơi không mất đi sẽ dễ buông hơn.
Bước khép trò chơi hay bị bỏ qua nhất nhưng hiệu quả nhất với bé ba, bốn tuổi. Nếu có thể, giữ đúng lời hứa: ăn xong thì quay lại tháp đang để dành. Một lần hứa mà không giữ, lần sau bé sẽ không tin lời báo trước nữa.
Những công cụ nhỏ giúp chuyển việc dễ hơn
Bài hát chuyển việc. Một câu hát ngắn chỉ dùng cho một việc, ví dụ bài rửa tay trước khi ăn, bài dọn đồ chơi. Sau vài tuần, nghe bài hát là bé biết việc gì sắp đến. Người trông có thể tự đặt lời theo một giai điệu quen.
Vật chuyển tiếp. Cho bé mang theo một món từ trò đang chơi sang việc tiếp theo: chiếc xe đồ chơi theo vào bàn ăn ngồi cạnh đĩa, con vịt nhựa theo vào nhà tắm. Hỏi ba mẹ trước nếu nhà có luật không mang đồ chơi lên bàn ăn.
Tranh trình tự. Với bé ba tuổi trở lên, vài tấm hình vẽ đơn giản dán ngang tầm mắt: hình chơi, hình rửa tay, hình ăn, hình ngủ. Người trông chỉ vào hình khi báo trước. Hình không cần chữ, bé nhìn hình là đủ.
Vai trò cho bé. Giao cho bé một việc gắn với lần chuyển: "con là người tắt đèn phòng chơi", "con mang khăn vào nhà tắm cho cô". Bé đang làm một việc có ý nghĩa thì ít chống đối hơn.
Trò chơi trên đường đi. Biến quãng đường từ phòng chơi tới nhà tắm thành trò: đi như chú voi, nhảy như con thỏ, bay như máy bay. Quãng đường vui thì điểm đến bớt đáng sợ.
Những lần chuyển khó nhất trong ngày và mẹo riêng cho từng lần
Không phải lần chuyển nào cũng khó như nhau. Bảng dưới gom những lần mà người trông hay gặp khó và vài điều chỉnh riêng:
| Lần chuyển | Vì sao khó | Điều chỉnh gợi ý |
|---|---|---|
| Chơi sang ăn | Đang vui, chưa thấy đói | Cho bé phụ dọn bàn, bày thìa; không để đồ chơi hấp dẫn trong tầm nhìn bàn ăn |
| Chơi sang tắm | Cởi đồ, nước lạnh, sợ gội đầu | Chuẩn bị nước ấm sẵn, phòng tắm kín gió, mang đồ chơi nước theo; gội đầu nhanh và báo trước |
| Chơi sang ngủ trưa | Còn năng lượng, sợ bỏ lỡ | Hạ nhịp 15 phút trước: bớt đèn, đọc truyện, nằm cạnh; giữ đúng trình tự ba mẹ dùng |
| Ngoài trời vào nhà | Ngoài vui hơn trong nhà | Báo trước từ xa; vào nhà là có ngay một việc thích như uống nước mát, đọc truyện |
| Ngủ dậy sang chơi | Còn ngái ngủ, cáu | Cho vài phút ôm, uống nước, chưa bắt làm gì; không bật đèn sáng chói ngay |
| Người trông sang ba mẹ | Mệt cuối ngày, vui quá hoặc mệt quá | Báo trước "sắp đến giờ mẹ về", cùng bé dọn đồ, kể ba mẹ nghe trước mặt bé những điều vui trong ngày |
Lần chuyển cuối ngày, khi ba mẹ về đón, đôi khi bé khóc hoặc ăn vạ với chính ba mẹ. Đây là chuyện thường: bé đã giữ sức cả ngày và thả lỏng khi gặp người thân nhất. Người trông bàn giao ngắn gọn, bình tĩnh, không tỏ ra "ở với cô bé ngoan lắm" theo kiểu khiến ba mẹ chạnh lòng.
Chuyển việc với bé dưới hai tuổi: ít lời, nhiều động tác
Với bé chưa tới hai tuổi, những câu báo trước dài như "năm phút nữa mình đi tắm nhé" gần như không có tác dụng vì bé chưa hiểu thời gian và chưa giữ được câu dài trong đầu. Bé nhỏ hiểu qua động tác, đồ vật và thứ tự lặp lại. Người trông có thể cầm chiếc khăn tắm cho bé xem rồi nói "tắm", hoặc mang chiếc yếm ra rồi nói "ăn". Sau một thời gian, chỉ cần nhìn thấy chiếc yếm là bé biết sắp tới bữa.
Bé dưới hai tuổi cũng dễ bị đánh lạc hướng hơn bé lớn. Khi bé không chịu rời đồ chơi, người trông có thể đưa cho bé một món khác thú vị ngay trên đường đi, chỉ cho bé xem một thứ ngoài cửa sổ, hoặc hát một câu quen thuộc. Cách này dùng được với bé nhỏ, nhưng không nên lạm dụng với bé ba, bốn tuổi, vì bé lớn cần học dần cách chịu đựng việc dừng lại.
Một điểm hay bị quên: bé nhỏ cần thời gian để chuyển đổi cơ thể. Bé vừa bò nhanh trên sàn thì cần một chút để bình tĩnh trước khi đặt vào ghế ăn; bé vừa thức dậy cần được bế một lúc trước khi chơi. Người trông không vội, để bé có vài phút ở giữa. Nhịp ngày của bé dưới hai tuổi nên chậm hơn và ít lần chuyển hơn so với bé lớn.
Khi bé vẫn khóc: giữ việc phải làm, đỡ cảm xúc của bé
Có những lần dù báo trước cẩn thận, bé vẫn khóc. Người trông không nhượng bộ việc phải làm như ăn, tắm, ngủ theo giờ ba mẹ dặn, nhưng chấp nhận cảm xúc của bé. Gọi tên cảm xúc bằng câu ngắn: "con đang tiếc tháp xếp", "con chưa muốn đi tắm". Không nói "có gì đâu mà khóc", không doạ "không đi là cô gọi ông kẹ".
Nếu bé nằm lăn ra sàn, người trông ngồi xuống cạnh, giữ an toàn, chờ một chút cho cơn khóc dịu. Không lôi kéo mạnh, không bế xốc bé khi bé đang vùng vẫy dữ dội vì dễ làm cả hai bị đau. Khi bé bớt khóc, nhắc lại lựa chọn nhỏ: "con muốn cô bế hay con tự đi?". Phần lớn các cơn khóc khi chuyển việc qua đi trong vài phút nếu người lớn bình tĩnh.
Tuyệt đối không phạt, không doạ bỏ bé lại, không nhốt bé, không đánh. Những cách đó có thể làm bé im lúc đó nhưng khiến lần chuyển sau còn khó hơn, và là hành vi vi phạm quyền của trẻ. Nếu chính người trông thấy mình đang nóng lên, đặt bé ở chỗ an toàn, lùi lại vài bước, thở sâu vài lần rồi mới tiếp tục.
Giữ nếp giống ba mẹ: chuyển việc êm cần sự nhất quán
Bé chuyển việc dễ nhất khi thứ tự trong ngày giống nhau ở cả hai người chăm. Nếu ở nhà với mẹ, trước khi ngủ trưa bé luôn được đọc một quyển truyện rồi tắt đèn, mà với người trông thì bé được xem điện thoại cho đến khi ngủ, bé sẽ phản đối một trong hai cách. Hỏi ba mẹ trình tự trước ăn, trước tắm, trước ngủ của bé gồm những gì, và theo đúng trình tự đó.
Ngược lại, nếu người trông tìm được một cách hiệu quả như một bài hát dọn đồ hay một vật chuyển tiếp, hãy kể cho ba mẹ để ba mẹ dùng cùng vào buổi tối và cuối tuần. Sự nhất quán giữa hai bên quan trọng hơn chuyện cách nào là đúng nhất.
Một tờ giấy nhỏ ghi trình tự của bé, dán trong bếp hoặc trong sổ bàn giao, giúp mọi người chăm bé dùng chung một cách, kể cả ông bà hay người trông thay ca những hôm người trông chính nghỉ. Ví dụ: trước ngủ trưa là đi vệ sinh, rửa mặt, một quyển truyện, kéo rèm, bật quạt nhỏ, vỗ lưng. Bé gặp đúng trình tự đó thì ai đưa đi ngủ cũng dễ hơn.
Khi người trông và ba mẹ có cách khác nhau mà không thống nhất được, người trông theo cách của ba mẹ trong phạm vi an toàn, và nói chuyện thẳng thắn vào lúc bé không có mặt. Không nói với bé những câu như "ở với cô thì được, về nhà mẹ không cho", vì nó làm bé lẫn lộn và làm mất lòng tin giữa hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Báo trước bao lâu là vừa cho trẻ?
Với bé hai đến năm tuổi, báo trước khoảng năm phút rồi nhắc lần hai ngay trước khi chuyển là phổ biến. Báo quá sớm thì bé quên, báo quá muộn thì không kịp chuẩn bị. Bé dưới hai tuổi chỉ cần báo ngay trước khi chuyển, kèm động tác như chỉ vào nhà tắm.
Có nên dùng đồng hồ hẹn giờ để báo hết giờ chơi không?
Có thể, với bé ba tuổi trở lên. Tiếng chuông của đồng hồ hẹn giờ là "người nói" trung lập, bé ít cãi với nó hơn cãi với người lớn. Đặt đồng hồ trước mặt bé, cho bé nghe thử tiếng chuông, giải thích chuông kêu là đi tắm.
Cho trẻ chọn có làm trẻ đòi hỏi hơn không?
Không, nếu lựa chọn nằm trong khuôn khổ người lớn đã định. Hỏi "con muốn tắm với con vịt hay con cá" thay vì "con có muốn tắm không". Giới hạn hai lựa chọn, đều chấp nhận được. Bé có cảm giác được tự quyết, người lớn vẫn giữ việc phải làm.
Trẻ khóc mỗi lần đi ngủ trưa thì sao?
Xem lại giờ: bé có thể chưa đủ mệt hoặc đã quá mệt. Giữ đúng trình tự trước khi ngủ mà ba mẹ dùng, hạ nhịp khoảng mười lăm phút trước, phòng tối và yên. Nếu bé khóc lâu kéo dài nhiều ngày, bàn với ba mẹ về giờ ngủ hoặc việc bé đang bỏ dần giấc trưa.
Có nên thưởng kẹo để trẻ chịu chuyển việc không?
Không nên dùng đồ ăn làm phần thưởng thường xuyên, và cần hỏi ba mẹ về chuyện bánh kẹo. Thưởng kẹo dễ thành điều kiện, bé chỉ chịu đi tắm khi có kẹo. Những phần thưởng tự nhiên tốt hơn: được mang đồ chơi theo, được chọn khăn tắm, được nghe thêm một bài hát.