Ngày phải ở trong nhà cả ngày, người trông cần ít nhất hai đến ba khối vận động trong nhà, mỗi khối khoảng mười lăm đến ba mươi phút, đặt vào đúng giờ mà ngày thường bé được ra ngoài. Trước khi chơi, dọn một khoảng sàn trống, kê mép bàn, ghim cửa; chọn trò dùng toàn thân như bò chui, nhảy qua gối, đi theo vạch băng dính, ném bóng mềm; sau mỗi khối động là một khối tĩnh để bé hạ nhiệt.
Mùa mưa ở miền Nam, những tuần mưa dầm ở miền Trung, các đợt rét đậm hoặc nồm ẩm ở miền Bắc, ngày nắng nóng gay gắt hay đường ngập: đều là những ngày bé ở trong nhà từ sáng tới chiều. Trẻ không được chạy nhảy thường quấy vào buổi chiều, ngủ trưa khó và đòi xem tivi nhiều hơn. Bài này đi theo cách người trông dựng lại cả ngày khi không có giờ ra ngoài, trong một căn nhà phố hẹp hay căn hộ chung cư.
Vì sao ngày không ra ngoài thường kết thúc bằng một buổi chiều quấy khóc
Trẻ dưới năm tuổi cần vận động nhiều hơn người lớn hình dung. Tổ chức Y tế Thế giới, trong hướng dẫn năm 2019 về vận động, thời gian ngồi yên và giấc ngủ cho trẻ dưới năm tuổi, khuyến nghị trẻ từ một đến bốn tuổi có ít nhất khoảng 180 phút hoạt động thể chất các loại rải trong ngày, và không nên bị giữ một chỗ (xe đẩy, ghế ăn, địu) quá một giờ liền. Ngày đẹp trời, giờ ra sân, chạy theo bóng, leo cầu trượt lấp phần lớn con số đó mà không ai phải tính.
Ngày mưa thì khác. Nếu không có kế hoạch, bé ngồi xem tivi, chơi đồ ở một góc, đi quanh quẩn theo người lớn. Năng lượng không được xả hết dồn lại thành quấy, chạy lung tung trong nhà, leo lên bàn ghế không an toàn. Người trông mệt vì phải liên tục ngăn cản, và giấc trưa của bé thường ngắn hoặc khó vào.
Cách tiếp cận đúng là coi vận động trong nhà như một việc có trong lịch, đặt vào đúng giờ ra ngoài ngày thường, chuẩn bị chỗ trước, chứ không chỉ cho bé chạy khi bé đã bắt đầu quấy.
Người trông nên biết trước dự báo thời tiết của ngày hôm sau, nhất là vào mùa mưa bão. Tối hôm trước nghĩ sẵn hai, ba trò vận động, xem nhà khách có thảm, gối, thùng giấy, băng dính giấy không; nếu thiếu, hỏi ba mẹ có thể chuẩn bị giúp. Sáng hôm đó, khi nhận bé, nói luôn với ba mẹ là hôm nay mưa nên bé sẽ chơi vận động trong nhà ở khu nào, để ba mẹ biết và đồng ý việc kê lại bàn ghế.
Dọn chỗ trước khi cho trẻ chạy nhảy trong nhà
Nhà phố Việt Nam thường hẹp và dài, căn hộ chung cư có phòng khách nhỏ. Mười phút dọn chỗ quyết định buổi vận động có an toàn không:
- Chọn một khoảng sàn trống nhất, thường là phòng khách sau khi kéo bàn trà sát tường, hoặc hành lang tầng trệt. Tránh khu bếp, cầu thang, ban công.
- Dẹp vật dễ vỡ và vật nặng có thể đổ: bình hoa, khung ảnh để bàn, quạt cây. Quạt cây đặt vào góc hoặc tắt hẳn khi bé chạy.
- Kiểm tra sàn: lau khô nếu nền gạch bị nồm đọng hơi nước, nhặt đồ chơi nhỏ, vỏ bánh. Sàn gạch ướt là nguyên nhân ngã hay gặp nhất trong những ngày ẩm.
- Đóng và chặn cửa dẫn ra cầu thang, ban công, nhà vệ sinh. Cửa ra đường đóng và khoá.
- Cho bé mặc đồ gọn, đi chân trần hoặc tất có đế chống trơn. Tất trơn trên sàn gạch dễ trượt hơn chân trần.
- Đặt một chỗ "nghỉ" gần đó: tấm thảm, vài chiếc gối, cốc nước, để sau khi chơi bé có chỗ nằm hạ nhiệt.
Dọn chỗ xong, người trông đứng ở chỗ nhìn được toàn bộ khoảng chơi. Không chơi trò vận động khi người lớn phải quay vào bếp; nếu cần nấu ăn, chuyển sang một trò tĩnh trước rồi mới đi.
Các trò vận động hợp với không gian hẹp
Đường đi bằng băng dính giấy. Dán băng dính giấy thành một đường thẳng, đường ngoằn ngoèo hoặc vài hình tròn trên sàn. Bé đi theo vạch, nhảy từ vòng này sang vòng kia, đi như chú gấu, nhón chân như chú mèo. Gỡ ra không để lại vết trên gạch, nhưng nên hỏi ba mẹ trước nếu sàn gỗ.
Đường hầm và cầu gối. Một tấm chăn phủ qua hai chiếc ghế thành hầm cho bé bò chui. Gối và đệm sofa xếp thành "đá" để bước qua suối. Gối đặt sát nhau, trên sàn không trơn, không xếp chồng cao.
Ném bóng mềm vào rổ hoặc thùng. Bóng vải, bóng nhựa rỗng hoặc tất cuộn tròn. Bé nhỏ thả bóng vào thùng từ gần; bé lớn lùi xa dần. Không dùng bóng cứng trong nhà có kính.
Làm theo người dẫn. Người trông làm động tác, bé làm theo: giơ tay cao, ngồi xổm, xoay vòng, nhảy hai chân, đứng một chân. Thêm bài hát cho có nhịp. Trò này không cần đồ và dừng được bất cứ lúc nào.
Đóng băng. Mở nhạc, bé nhảy múa tự do; nhạc tắt thì đứng im như tượng. Bé ba tuổi trở lên rất thích; bé nhỏ hơn chỉ cần nhảy theo nhạc là đủ.
Đẩy, kéo, khuân vác. Bé hai, ba tuổi thích đẩy thùng giấy đựng vài món đồ chơi từ phòng này sang phòng kia, khiêng gối, kéo xe đồ chơi có dây ngắn. Những việc dùng sức này giúp bé bình tĩnh lại khá nhanh.
Xếp lại một ngày không có giờ ra ngoài
Ví dụ giả định cho ngày trông một bé khoảng ba tuổi, mưa từ sáng tới chiều. Điểm chính là chèn vận động vào chỗ của giờ ra ngoài, và xen kẽ động – tĩnh:
| Thời điểm | Ngày bình thường | Ngày mưa |
|---|---|---|
| Sau ăn sáng | Chơi tự do | Chơi tự do |
| Giữa buổi sáng | Ra sân, công viên khoảng một giờ | Khối vận động 1: đường băng dính, hầm chăn (20–30 phút) |
| Trước bữa trưa | Đọc truyện, việc nhà góp tay | Ngắm mưa ở cửa kính, kể chuyện về mưa, việc nhà góp tay |
| Sau ngủ trưa | Chơi trong nhà | Khối vận động 2: đóng băng, làm theo người dẫn (15–20 phút) |
| Giữa chiều | Tô vẽ, xếp hình | Chơi nước trong chậu ở nhà tắm hoặc trên khay, nặn bột |
| Cuối chiều | Đi dạo ngắn | Khối vận động 3: khuân đồ, dọn phòng như trò chơi, rồi tắm |
Ba khối ngắn thường hiệu quả hơn một khối dài, vì bé nhỏ mệt nhanh và mất hứng nhanh. Khi bé bắt đầu đỏ mặt, thở nhanh, cười to quá mức hay va vấp nhiều, đó là lúc dừng và chuyển sang chỗ nghỉ.
Sau khi chạy nhảy: khối tĩnh để trẻ hạ nhiệt
Phần nhiều người trông bỏ sót là cách kết thúc một khối vận động. Bé vừa chạy nhảy hai mươi phút đang hưng phấn, tim đập nhanh, khó chuyển ngay sang ngồi ăn hay đi ngủ. Nếu nhảy thẳng từ trò đóng băng sang bữa trưa, bé dễ ăn vạ, đùa nghịch trên ghế ăn hoặc chạy khỏi bàn. Cần năm đến mười phút ở giữa để cơ thể và tâm trạng bé chậm lại.
Một vài cách hạ nhiệt đơn giản: tắt nhạc, nói nhỏ giọng hơn, mời bé nằm ngửa trên thảm "làm con mèo ngủ" và thở chậm theo nhịp tay người lớn vỗ nhẹ lên bụng; cho bé uống vài ngụm nước; đọc một quyển truyện ngắn có giọng kể đều; hay cùng bé thu gom gối, bóng về chỗ cũ thật chậm như "rùa dọn nhà". Ánh sáng cũng có tác dụng: kéo bớt rèm, tắt bớt đèn trong vài phút.
Khối tĩnh không phải là phạt và không phải "ngồi im". Bé vẫn được cử động nhẹ, nói chuyện, cầm một món đồ mềm. Người trông chỉ dẫn dắt nhịp chậm dần. Sau vài lần, nhiều bé tự nhận ra trình tự "chơi mạnh, rồi nằm nghỉ, rồi ăn", và chuyển hoạt động dễ dàng hơn hẳn. Với bé lớn, có thể giao một việc tĩnh có ý nghĩa như xếp lại các vòng băng dính bị bong hay đếm số gối đã cất.
Nắng nóng, rét đậm, ngập nước: khác gì với ngày mưa
Ngày nắng nóng gay gắt, ở trong nhà không đồng nghĩa với an toàn nếu phòng bí. Mở cửa sổ ở phía mát, dùng quạt hoặc điều hoà ở nhiệt độ vừa phải, cho bé uống nước thường xuyên hơn, chọn trò vận động nhẹ hơn như làm theo người dẫn chậm, ném bóng, chơi nước mát. Dấu hiệu bé quá nóng như mặt đỏ, người nóng, mệt lả, lừ đừ thì cho bé nghỉ ở chỗ mát, lau người và báo ba mẹ; nếu bé li bì, nôn, khó thở thì gọi cấp cứu 115 và báo ba mẹ ngay.
Những ngày rét đậm ở miền Bắc, bé mặc nhiều lớp nên vận động khó hơn; khi chơi vận động có thể cởi bớt một lớp, chơi xong mặc lại ngay để không bị lạnh khi mồ hôi khô. Không dùng lò sưởi đốt than trong phòng kín.
Ngày ngập nước, việc đầu tiên là an toàn điện: không cho bé chơi gần chỗ nước ngập, không để bé lội nước dù nhìn có vẻ nông, ổ điện thấp phải được che. Nếu nhà khách có nguy cơ ngập vào trong, báo ba mẹ sớm để thống nhất có nên đưa bé lên tầng trên hay đón bé về sớm.
Giữ yên lặng cho hàng xóm và cho chính người trông
Nhà phố liền vách và chung cư có hàng xóm ở ngay dưới sàn. Trò chạy nhảy, đập bóng có thể gây phiền, nhất là giờ trưa. Chọn trò ít tiếng như bò chui, đi theo vạch, ném bóng vải vào thùng; trải thảm xốp dưới khu chơi để giảm tiếng; tránh các khối vận động mạnh trong khoảng giờ nghỉ trưa của mọi người.
Người trông cũng cần giữ sức. Một ngày mưa ở trong nhà với một bé nhiều năng lượng mệt hơn một ngày đi công viên. Đừng cố tham gia mọi trò bằng toàn thân; với trò làm theo người dẫn, người lớn có thể ngồi làm mẫu bằng tay. Tận dụng giờ ngủ trưa của bé để ngồi nghỉ thật sự, không dồn hết việc nhà vào đó.
Một mẹo ít ai nghĩ tới là chia vận động theo tầng nếu nhà có nhiều tầng và cầu thang đã có cửa chặn: tầng trệt cho trò đi theo vạch, phòng ngủ có thảm cho trò bò chui. Đổi phòng cũng là đổi không khí, bé hứng thú lại như được đi chơi chỗ mới.
Cuối ngày, ghi cho ba mẹ một vài dòng: hôm nay mưa, bé chơi những trò gì, ngủ trưa bao lâu, có quấy không. Ba mẹ biết bé đã được vận động đủ sẽ yên tâm hơn, và có thể chơi tiếp trò đó với bé vào buổi tối.
Câu hỏi thường gặp
Ngày mưa cho trẻ xem tivi nhiều hơn một chút có sao không?
Màn hình không thay được vận động. Ngày mưa, bé càng cần các khối vận động trong nhà để xả năng lượng. Nếu ba mẹ cho phép xem, giữ thời gian ngắn theo lời dặn của ba mẹ và chọn lúc bé đã được chạy nhảy, không dùng tivi để lấp cả buổi sáng.
Có nên cho trẻ chạy nhảy trên giường, sofa không?
Không nên. Giường và sofa mềm, bật, dễ làm bé mất thăng bằng và ngã xuống sàn hoặc va vào thành giường, mép bàn. Muốn có chỗ nhảy mềm, trải thảm xốp hoặc nệm mỏng trên sàn, xa đồ đạc có cạnh.
Cho trẻ chơi ngoài hiên khi mưa nhỏ được không?
Có thể, nếu ba mẹ đồng ý, hiên có mái che, nền không trơn, không có sấm sét và không có nước ngập. Mặc áo mưa hoặc đồ dễ thay, chơi ngắn rồi lau khô, thay đồ ngay. Không cho bé chơi dưới mưa khi có giông hoặc gần cột điện, dây điện.
Làm sao biết trẻ đã vận động đủ trong ngày?
Không cần đếm từng phút. Dấu hiệu bé đã chơi đủ là ăn ngon, ngủ trưa dễ, buổi chiều ít quấy và không chạy lung tung trong nhà. Nếu bé vẫn bứt rứt, leo trèo đồ đạc vào cuối ngày, có thể thêm một khối vận động ngắn trước giờ tắm.
Trẻ đã quấy rồi mới cho chơi vận động có được không?
Được nhưng khó hơn, vì bé đang khó chịu nên dễ va vấp và mất bình tĩnh. Bắt đầu bằng trò dùng sức như đẩy thùng, khiêng gối, ôm chặt thú bông, rồi mới tới trò chạy nhảy. Lần sau, đặt khối vận động sớm hơn, trước khi bé bắt đầu quấy.
Nhà quá chật không có chỗ chạy thì làm sao?
Chọn trò tại chỗ: làm theo người dẫn, nhảy hai chân trên một tấm thảm nhỏ, ném bóng vải vào thùng, đóng băng theo nhạc. Hành lang hẹp vẫn dùng được cho đường băng dính đi thẳng. Nếu chung cư có sảnh, hành lang rộng có mái che và ba mẹ đồng ý, có thể dắt bé đi bộ ở đó.