Khi thấy đồng nghiệp đang làm trẻ đau hoặc sợ, việc đầu tiên là bảo vệ trẻ ngay tại chỗ: bước tới, nói bình tĩnh "để em bế bé", đưa trẻ ra khỏi tình huống. Sau đó ghi lại sự việc càng sớm càng tốt, nói chuyện riêng với đồng nghiệp nếu là lỗi nhẹ, báo chủ nhóm nếu nghiêm trọng hoặc lặp lại, và gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 khi hành vi gây tổn hại rõ ràng hoặc khi báo trong nhóm không được xử lý.
Đây là một trong những tình huống khó nhất của nghề: người làm cùng có thể là bạn, là người quen, là người giới thiệu mình vào làm, thậm chí là chủ nhóm. Ngại va chạm, sợ mất việc, sợ bị nói là phản bội là cảm giác rất thật. Bài này đi qua từng bước, phân biệt các mức độ, và nói rõ những việc không nên làm, để người làm nghề có thể đứng về phía trẻ mà vẫn hành xử đúng mực.
Phân biệt các mức độ để chọn cách phản ứng
Không phải mọi cách làm sai đều cần phản ứng giống nhau. Phân biệt mức độ giúp phản ứng tương xứng, không bỏ qua chuyện nghiêm trọng mà cũng không biến một lần lỡ lời thành cuộc khủng hoảng.
| Mức độ | Ví dụ | Phản ứng phù hợp |
|---|---|---|
| Lỡ một lần, không gây đau | Lớn tiếng với trẻ khi đang hoảng, nói một câu thiếu kiên nhẫn | Đỡ tay tại chỗ, sau đó nói chuyện riêng, nhẹ nhàng |
| Thói quen sai, chưa gây tổn hại thể chất | Thường xuyên doạ nạt, chế giễu trẻ, bắt ngồi riêng lâu, đút vội | Nói chuyện riêng, ghi lại, báo chủ nhóm nếu không thay đổi |
| Hành vi gây đau, gây sợ | Véo, phát mạnh, giật tay, bóp miệng ép ăn, trùm chăn đè trẻ | Can thiệp ngay, ghi lại, báo chủ nhóm trong ngày |
| Hành vi gây tổn hại nghiêm trọng | Đánh để lại vết, lắc trẻ, nhốt, bịt miệng, xâm hại | Bảo vệ trẻ, báo chủ nhóm và phụ huynh, gọi 111 hoặc 113 |
Khi không chắc một hành vi thuộc mức nào, nghiêng về phía an toàn cho trẻ. Một cuộc nói chuyện thẳng thắn hay một cuộc gọi tư vấn tới 111 có cái giá nhỏ hơn rất nhiều so với việc để trẻ tiếp tục bị tổn hại.
Can thiệp tại chỗ mà không làm tình hình căng thêm
Mục tiêu khi can thiệp là đưa trẻ ra khỏi tình huống, không phải là thắng một cuộc cãi vã trước mặt trẻ. Bước tới gần, giọng bình thường, nói một câu đỡ tay: "Chị để em bế bé này nhé", "Để em cho bé ăn, chị nghỉ một chút". Câu nói như vậy cho người kia một lối ra mà không mất mặt, và thường đủ để dừng hành vi.
Nếu đồng nghiệp không buông, hoặc hành vi đang gây đau rõ ràng, nói thẳng hơn nhưng vẫn ngắn: "Chị dừng tay lại, bé đang đau." Đứng giữa trẻ và người đang làm hại nếu cần. Tránh lời lẽ xúc phạm, tránh giằng co trẻ giữa hai người lớn, vì trẻ có thể bị thương thêm.
Sau khi trẻ đã ra khỏi tình huống, chăm trẻ trước: dỗ, kiểm tra xem có vết thương không, cho uống nước, ở cạnh trẻ cho đến khi trẻ dịu. Các trẻ khác trong phòng cũng có thể đã sợ khi chứng kiến; một vài lời nhẹ nhàng, một bài hát quen giúp cả nhóm ổn lại. Việc nói chuyện với đồng nghiệp để sau, khi trẻ đã an toàn và hai người lớn đã bình tĩnh.
Ghi lại sự việc: viết gì, viết lúc nào
Ghi chép là việc nhiều người bỏ qua vì thấy ngại, nhưng đó là căn cứ quan trọng nhất khi sự việc cần được xử lý. Nên ghi trong ngày, càng sớm càng tốt, trên sổ riêng hoặc tin nhắn tự gửi cho mình để có thời gian:
- Thời gian và nơi chốn: ngày, giờ, phòng nào, đang giờ gì trong ngày.
- Ai có mặt: người làm, trẻ liên quan, những người lớn khác chứng kiến.
- Mình nhìn thấy, nghe thấy gì: mô tả hành động cụ thể, câu nói cụ thể, không dùng từ đánh giá như "dã man", "ác".
- Tình trạng trẻ: trẻ khóc, sợ, có vết đỏ, vết bầm ở đâu, kích thước ra sao.
- Mình đã làm gì: can thiệp thế nào, đã nói gì, đã báo ai.
- Có camera ghi lại không: camera nào, khung giờ nào, để người có trách nhiệm tra lại.
Ghi đúng sự việc giúp người xử lý hiểu rõ và công bằng với tất cả mọi người, kể cả người bị báo. Không chụp ảnh hay quay phim trẻ để đăng lên mạng, kể cả với ý tốt. Nếu có hình ảnh, chỉ giao cho chủ nhóm, phụ huynh liên quan hoặc cơ quan có thẩm quyền.
Nói chuyện riêng với đồng nghiệp khi lỗi còn nhẹ
Với những lỗi ở mức nhẹ như một lần lớn tiếng, một thói quen đút vội, nói chuyện riêng thường hiệu quả hơn báo cáo ngay. Chọn lúc cả hai đều bình tĩnh, không có trẻ hay phụ huynh xung quanh. Bắt đầu bằng sự thông cảm, vì có lẽ người đó đang mệt hoặc quá tải: "Hồi trưa em thấy chị căng quá, bé Na khóc mãi đúng không?"
Sau đó nói cụ thể hành vi và lo ngại của mình, không phán xét con người: "Lúc chị bóp miệng bé cho ăn, em sợ bé sặc. Lần sau mình để bé tự xúc, ăn ít thì báo ba mẹ, chị thấy được không?" Đề nghị cách hỗ trợ cụ thể như đổi việc vào giờ căng, nhắc nhau bằng một câu ám hiệu.
Nhiều người làm nghề thay đổi sau một lần được góp ý chân thành. Nhưng nếu người đó phủ nhận, nổi giận, hoặc hành vi tiếp tục, đây không còn là chuyện giữa hai người nữa. Ghi lại cuộc nói chuyện và chuyển sang bước báo chủ nhóm. Giữ im lặng thêm để giữ hoà khí là để trẻ tiếp tục chịu rủi ro.
Báo chủ nhóm, và khi chủ nhóm không xử lý
Khi báo chủ nhóm, mang theo ghi chép, nói ngắn gọn sự việc, đề nghị chủ nhóm xem lại camera nếu có. Một chủ nhóm có trách nhiệm sẽ xem xét nghiêm túc, nói chuyện với người làm, báo phụ huynh của trẻ liên quan một cách trung thực, và điều chỉnh công việc hoặc cho người làm nghỉ tuỳ mức độ. Người báo nên được giữ kín danh tính với những người không cần biết.
Có những trường hợp chủ nhóm bỏ qua, bảo "thôi chuyện nhỏ", hoặc chính chủ nhóm là người có hành vi sai. Khi đó người làm vẫn có kênh để đứng về phía trẻ. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoạt động suốt ngày đêm, miễn phí, tiếp nhận thông tin và tư vấn; người gọi có thể đề nghị giữ bí mật danh tính. Với hành vi nguy hiểm trực tiếp, có thể gọi 113 để công an can thiệp kịp thời.
Người làm cũng có thể báo phụ huynh của trẻ, nhất là khi trẻ có vết thương. Phụ huynh có quyền biết điều gì xảy ra với con mình. Báo bằng sự việc đã ghi lại, giọng bình tĩnh, không thêm bớt. Đây là quyết định khó, nhưng khi kênh trong nhóm đã không hoạt động, nó thường là quyết định đúng.
Tự bảo vệ mình khi lên tiếng
Lo bị trả đũa là lý do lớn nhất khiến người làm im lặng. Một số việc giúp giảm rủi ro: giữ ghi chép cẩn thận ở chỗ riêng, báo bằng tin nhắn hoặc văn bản để có dấu vết thời gian, không bàn tán sự việc với người ngoài, không đăng lên mạng xã hội. Bàn tán và đăng mạng có thể khiến chính người báo bị kiện vì xúc phạm, trong khi sự việc chưa được xác minh.
Nếu sau khi lên tiếng bị đối xử bất công như bị cắt giờ, bị cho nghỉ không lý do, người làm có thể tìm tư vấn về quyền lợi người lao động, và cân nhắc rời khỏi một môi trường như vậy. Một nhóm trẻ trừng phạt người bảo vệ trẻ là nơi không an toàn cho trẻ lẫn cho người làm.
Cuối cùng, cần công bằng: có những lần điều mình thấy chưa phải là toàn bộ sự việc. Ghi đúng điều mình thấy, để người có trách nhiệm xác minh, tránh kết luận vội về con người. Sự công bằng đó vừa bảo vệ đồng nghiệp khỏi bị nghi oan, vừa giúp lời báo của mình có trọng lượng khi sự việc là thật.
Những việc không nên làm, dù với ý tốt
Khi thấy trẻ bị đối xử tệ, cảm giác bức xúc là tự nhiên. Nhưng một số phản ứng làm sự việc khó xử lý hơn, có khi còn làm hại chính trẻ hay chính người báo:
- Đăng lên mạng xã hội. Hình trẻ bị lan truyền là thêm một tổn thương cho trẻ và gia đình; người đăng có thể gặp rắc rối pháp lý; sự việc bị bàn tán trước khi được xác minh.
- Đối chất ầm ĩ trước mặt trẻ và phụ huynh khác. Trẻ hoảng sợ thêm, phụ huynh hoang mang, người bị nói có thể phản ứng gay gắt.
- Hỏi dồn trẻ để lấy lời kể. Trẻ nhỏ dễ bị gợi ý bởi câu hỏi của người lớn; lời kể bị dẫn dắt khó dùng về sau và làm trẻ căng thẳng.
- Tự điều tra, tự xử lý. Lục đồ, theo dõi riêng, doạ dẫm đồng nghiệp là vượt quá vai trò và có thể làm hỏng việc xác minh.
- Kể với người ngoài cuộc. Chuyện lan ra trong xóm, trong nhóm phụ huynh khi chưa rõ ràng có thể gây oan cho người khác hoặc làm người làm sai kịp che giấu.
- Im lặng chờ thêm bằng chứng khi trẻ đang bị đau. Ghi chép quan trọng, nhưng bảo vệ trẻ phải làm ngay, không chờ đủ hồ sơ.
Ranh giới vai trò rất rõ: người làm nghề quan sát, bảo vệ trẻ trước mắt, ghi lại và báo đúng kênh. Việc xác minh và xử lý thuộc về chủ nhóm và cơ quan có thẩm quyền.
Chủ nhóm: làm sao để người làm dám lên tiếng
Trong nhiều vụ việc, sau khi sự thật lộ ra mới biết có người làm cùng đã thấy từ lâu nhưng không dám nói. Lý do thường là không biết nói với ai, sợ bị coi là mách lẻo, hoặc đã từng nói mà không ai nghe. Chủ nhóm có thể thay đổi điều đó ngay từ ngày đầu nhận người.
Nói rõ trong buổi hướng dẫn người mới: nhóm không chấp nhận đánh, véo, doạ nạt, ép ăn, trùm chăn trẻ; ai thấy điều đó có trách nhiệm can thiệp và báo; người báo sẽ được giữ kín và không bị đối xử bất công. Viết điều này vào nội quy. Khi có người báo, cảm ơn họ, xử lý nghiêm túc và cho họ biết kết quả ở mức phù hợp.
Chủ nhóm cũng cần tạo cơ hội để chuyện nhỏ được nói ra trước khi thành chuyện lớn: buổi họp ngắn mỗi tuần để người làm kể về những giờ căng, những bé khó, những lúc mình suýt mất bình tĩnh. Khi nói về khó khăn là chuyện bình thường, người làm ít phải giấu, và chủ nhóm có cơ hội sửa quy trình hay thêm người trước khi có trẻ bị tổn hại.
Câu hỏi thường gặp
Thấy đồng nghiệp phát vào mông trẻ một cái có cần báo không?
Cần can thiệp và nói chuyện, vì dùng sức làm trẻ đau là cách làm không được chấp nhận trong nghề. Nếu là lần đầu và người đó nhận ra, nói chuyện riêng có thể đủ. Nếu lặp lại hoặc trẻ bị đau rõ, ghi lại và báo chủ nhóm. Đừng bỏ qua vì nghĩ chuyện nhỏ.
Gọi 111 có phải nói tên mình không?
Tổng đài 111 tiếp nhận thông tin về trẻ bị xâm hại, bạo lực hoặc có nguy cơ, và người gọi có thể đề nghị giữ bí mật danh tính. Thông tin cụ thể về sự việc, thời gian, địa điểm giúp tổng đài chuyển tới đúng nơi xử lý. Người gọi cũng có thể chỉ xin tư vấn trước.
Nếu người đánh trẻ là chủ nhóm thì báo ai?
Khi người có trách nhiệm cao nhất trong nhóm là người làm sai, kênh trong nhóm không còn tác dụng. Người làm có thể báo phụ huynh của trẻ, gọi Tổng đài 111, hoặc báo UBND xã, phường nơi nhóm hoạt động. Với hành vi nguy hiểm trực tiếp, gọi 113.
Có nên quay phim lại làm bằng chứng không?
Ưu tiên trước hết là bảo vệ trẻ, không phải quay phim. Nếu nhóm có camera, ghi lại khung giờ để người có trách nhiệm tra. Nếu có hình ảnh, chỉ giao cho chủ nhóm, phụ huynh liên quan hoặc cơ quan chức năng, tuyệt đối không đăng lên mạng xã hội.
Mình sợ mất việc nếu lên tiếng thì phải làm sao?
Cảm giác đó rất bình thường. Có thể bắt đầu bằng việc gọi 111 để được tư vấn, giữ ghi chép cẩn thận, báo bằng văn bản. Nếu bị đối xử bất công sau khi lên tiếng, tìm tư vấn về quyền lợi lao động. Về lâu dài, một nơi làm việc như vậy cũng không an toàn cho chính mình.
Đồng nghiệp xin mình đừng nói với ai thì có nên giữ kín không?
Với lỗi nhẹ một lần và người đó đã thay đổi, có thể không cần báo thêm. Với hành vi gây đau, gây sợ cho trẻ hay lặp lại nhiều lần, không nên hứa giữ kín. Hãy nói thật với đồng nghiệp rằng mình phải báo vì an toàn của trẻ, và khuyến khích người đó tự nói với chủ nhóm trước.