Rửa và tiệt trùng bình sữa đúng cách gồm bốn bước: tháo rời và tráng ngay sau cữ bú, rửa từng bộ phận bằng nước nóng, nước rửa bình và cọ riêng, tiệt trùng theo cách gia đình chọn (đun sôi, hấp hơi, máy tiệt trùng), rồi để khô tự nhiên và cất ở nơi sạch, có nắp. Người trông rửa tay trước khi chạm vào bình đã tiệt trùng, và không lau khô bình bằng khăn dùng chung.
Theo hướng dẫn của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), dụng cụ cho bú nên được tiệt trùng ít nhất mỗi ngày một lần với trẻ dưới ba tháng, trẻ sinh non, hoặc trẻ có sức đề kháng yếu; với trẻ lớn hơn và khoẻ, rửa kỹ sau mỗi cữ có thể đủ nếu gia đình không tiệt trùng hằng ngày. Ở Việt Nam, nhiều gia đình tiệt trùng sau mỗi cữ. Người trông làm theo nếp của gia đình, nhưng nắm rõ từng bước để không bỏ sót chỗ vi khuẩn hay trú — vòng ren, lỗ thông khí, khe núm ti.
Vì sao bình sữa cần quy trình riêng
Sữa, dù là sữa mẹ vắt ra hay sữa công thức, là môi trường giàu dinh dưỡng cho vi khuẩn. Một lớp sữa mỏng khô lại trong khe vòng ren, trong lỗ thông khí của núm ti, chỉ sau vài giờ ở nhiệt độ phòng mùa nóng đã thành chỗ vi khuẩn sinh sôi. Hệ miễn dịch của trẻ nhỏ, nhất là trẻ sơ sinh, chưa đủ để chống đỡ như người lớn, nên bệnh tiêu hoá do dụng cụ bẩn gây ra ở trẻ có thể diễn biến nhanh.
Bình sữa cũng là dụng cụ có nhiều bộ phận nhỏ: thân bình, núm ti, vòng ren, nắp, có loại thêm van thông khí, ống chống sặc hơi. Rửa qua loa cả cụm mà không tháo rời là lỗi rất thường gặp. Thêm nữa, tiệt trùng chỉ có tác dụng khi bình đã được rửa sạch trước — hơi nóng không thể "nấu chín" lớp cặn sữa bám dày để biến nó thành sạch.
Pha sữa công thức đúng cách là một chủ đề riêng; bài này chỉ nói phần dụng cụ trước và sau cữ bú, phần người trông chịu trách nhiệm trọn vẹn mỗi ngày.
Rửa bình sau mỗi cữ bú
Làm càng sớm sau cữ càng tốt. Nếu chưa rửa ngay được, ít nhất tráng nước để sữa không khô lại.
- Rửa tay người trông bằng xà phòng.
- Đổ bỏ sữa còn thừa trong bình. Sữa trẻ đã bú dở không giữ lại cho cữ sau.
- Tháo rời hết: núm ti, vòng ren, nắp, van, ống thông khí.
- Tráng từng bộ phận dưới vòi nước sạch để trôi sữa còn bám.
- Cho các bộ phận vào một chậu riêng chỉ dùng cho đồ của trẻ, không rửa thẳng trong bồn rửa chung với bát đĩa, nồi niêu của cả nhà.
- Rửa bằng nước ấm nóng và nước rửa bình (loại gia đình chọn). Dùng cọ bình cho thân bình, cọ nhỏ cho núm ti và khe vòng ren. Bóp nhẹ núm ti cho nước chảy qua lỗ để thông lỗ.
- Xả lại thật sạch dưới vòi nước để không còn bọt.
- Úp lên giá phơi sạch, thoáng, để khô tự nhiên; hoặc chuyển sang bước tiệt trùng.
- Rửa chậu và cọ sau khi dùng, để khô. Cọ bình chỉ dùng cho bình, không dùng cọ việc khác.
Ba cách tiệt trùng thường gặp
Gia đình chọn cách nào là quyết định của ba mẹ; người trông cần biết làm đúng cách đó và đọc kỹ hướng dẫn của nhà sản xuất bình và máy, vì một số loại núm ti, bình nhựa không chịu được nhiệt lâu.
| Cách | Làm thế nào | Điểm cần để ý |
|---|---|---|
| Đun sôi | Cho các bộ phận đã rửa vào nồi riêng, đổ nước ngập, không còn bọt khí trong bình; đun sôi trong vài phút theo hướng dẫn (CDC nêu khoảng 5 phút; một số hướng dẫn khác nêu lâu hơn) | Không để nồi cạn nước; vớt bằng kẹp sạch; núm ti silicon đun quá lâu hoặc quá thường có thể nhanh hỏng |
| Hấp hơi nước (máy hoặc nồi hấp) | Xếp bộ phận theo hướng dẫn, miệng bình úp xuống để hơi vào được; chạy đủ chu trình | Tẩy cặn vôi định kỳ cho máy theo hướng dẫn; không mở nắp giữa chừng |
| Máy tiệt trùng có sấy khô | Như hấp hơi, thêm bước sấy | Máy phải sạch bên trong; bình sau sấy vẫn cần cất đúng cách |
Dù cách nào, cẩn thận bỏng: hơi nước và nước sôi là nguyên nhân bỏng hay gặp trong bếp. Không làm tiệt trùng khi đang bế trẻ, và để trẻ ngoài khu bếp lúc nồi đang sôi.
Làm khô và cất bình sạch
Sau tiệt trùng, rửa tay rồi mới chạm vào bình. Để các bộ phận khô tự nhiên trên giá sạch, hoặc trong máy có chức năng sấy. Không lau bằng khăn bếp dùng chung — khăn ẩm là chỗ chứa vi khuẩn. Nếu cần lau, dùng khăn giấy sạch hoặc khăn riêng chỉ dành cho bình, giặt và phơi khô mỗi ngày.
Khi đã khô hẳn, lắp lại bình (vặn vòng ren có núm ti, đậy nắp) để bên trong khỏi bị bụi, côn trùng. Cất trong hộp sạch có nắp hoặc tủ riêng. Bình đã tiệt trùng mà để ngỏ cả ngày trên bàn bếp gần bồn rửa thì gần như mất tác dụng. Nhiều hướng dẫn coi bình đã tiệt trùng và lắp kín là có thể dùng trong một khoảng thời gian nhất định; nếu gia đình có máy, xem thời gian máy hướng dẫn.
Giá phơi bình, hộp cất bình cũng cần được rửa định kỳ. Đây là món người ta hay quên nhất: giá phơi dưới đáy đọng nước, lâu ngày có nhớt và mốc đen ở khe.
Kiểm núm ti và bình: khi nào báo ba mẹ thay
Người trông cầm bình mỗi ngày nên thấy sớm nhất khi dụng cụ xuống cấp. Kiểm mỗi lần rửa:
- Núm ti dính, nhớt, đổi màu, phồng, nứt, rách hoặc lỗ to ra làm sữa chảy thành dòng — báo thay ngay; núm ti rách có thể gây hóc mảnh.
- Bình nhựa bị xước sâu bên trong, mờ đục, có mùi không rửa hết — xước là chỗ cặn sữa bám.
- Vòng ren nứt, khó vặn, rò sữa khi lắc.
- Cọ bình xơ, mòn lông — cọ cũ không làm sạch được.
- Cỡ núm ti không còn hợp: trẻ bú phải hút rất mạnh, hay ngược lại sặc liên tục — kể cho ba mẹ, ba mẹ quyết định đổi.
Không nên tự mua núm ti, bình mới khác loại khi chưa hỏi ba mẹ, vì có trẻ chỉ chịu một loại núm, và ba mẹ cần biết con đang dùng gì.
Những lỗi hay gặp và cách tránh
Rửa cả cụm không tháo rời. Sữa đọng dưới vòng ren và trong van. Cách tránh: tháo rời là bước số một, không có ngoại lệ.
Ngâm bình qua đêm trong chậu nước rồi sáng mới rửa. Ngâm lâu không thay rửa; nước ngâm có sữa là nước ấm bẩn. Tráng ngay, rửa sớm.
Dùng chung miếng rửa bát của cả nhà. Mỡ, vụn thức ăn và vi khuẩn từ miếng rửa chuyển sang bình. Dùng cọ, chậu riêng.
Tiệt trùng xong để ngỏ, vài giờ sau lại dùng tay vừa thái thịt sống để lắp núm ti. Rửa tay mỗi lần chạm vào dụng cụ sạch.
Mang bình đi chơi, về để nguyên trong túi đến tối. Ra ngoài thì mang theo túi kín đựng bình bẩn và tráng nước ngay khi có thể, về nhà rửa liền.
Với bình đựng sữa mẹ vắt, ngoài các bước trên, người trông làm theo hướng dẫn của mẹ về cách rã đông và hâm. Không hâm sữa trong lò vi sóng, vì sữa nóng không đều, có điểm nóng làm bỏng miệng trẻ dù bình cầm thấy ấm; các tổ chức y tế đều khuyên tránh cách này. Hâm bằng cách ngâm bình vào nước ấm hoặc máy hâm của gia đình, nhỏ vài giọt lên cổ tay thử trước khi cho bú.
Ghi chú vệ sinh vào sổ bàn giao
Ghi chú ngắn cuối ca không chỉ ghi trẻ bú bao nhiêu, mà cả những việc về dụng cụ: hôm nay đã tiệt trùng mấy lượt, núm ti nào đã có dấu hiệu nứt, nước rửa bình sắp hết, máy tiệt trùng báo cặn vôi. Ba mẹ đi làm cả ngày thường không để ý những món này cho tới khi đã thiếu.
Nếu trẻ có dấu hiệu bất thường về tiêu hoá — nôn nhiều, tiêu chảy, quấy khóc sau bú — người trông kể lại cả những gì liên quan đến cữ bú hôm đó: sữa pha lúc mấy giờ, cho bú lúc mấy giờ, có cữ nào để lâu, bình đã rửa ra sao. Đó là thông tin giúp ba mẹ và bác sĩ tìm nguyên nhân, không phải để đổ lỗi. Người làm nghề ghi trung thực, kể cả khi mình có sơ suất, sẽ được tin dài lâu hơn người không bao giờ nhận sai.
Sắp xếp góc bình sữa trong bếp nhà khách
Một góc riêng cho đồ của trẻ giúp người trông làm nhanh và không lẫn với đồ của cả nhà. Ngày đầu nhận việc, đề nghị với ba mẹ bố trí như sau, tuỳ diện tích bếp:
- Một khoảng mặt bàn xa bếp nấu và xa bồn rửa bát chung, lau sạch mỗi sáng, chỉ để đồ pha và đồ sạch của trẻ.
- Chậu rửa, cọ bình, cọ núm ti, nước rửa bình để trong một khay riêng, không trộn với miếng rửa bát và nước rửa chén của nhà.
- Giá phơi đặt nơi thoáng, không ngay dưới kệ gia vị hay chỗ treo khăn lau tay; giá có khay hứng nước dễ đổ.
- Hộp có nắp hoặc ngăn tủ riêng để cất bình đã khô và lắp kín.
- Nồi hoặc máy tiệt trùng đặt ở chỗ trẻ không với được dây điện, không kéo đổ được.
- Một tờ ghi chú nhỏ dán trong cánh tủ (do ba mẹ viết) ghi loại nước rửa, cách tiệt trùng gia đình dùng, để người thay ca làm giống nhau.
Góc gọn gàng cũng là cách cho ba mẹ thấy chuyên môn của người trông mà không cần nói nhiều: mở tủ ra là biết bình nào sạch, bình nào chờ rửa.
Khi trông hai trẻ hoặc làm ở nhóm trẻ
Trông cặp sinh đôi, hai anh em cách nhau ít tuổi, hay làm cô nuôi ở nhóm trẻ có vài trẻ còn bú bình, nguy cơ lớn nhất là nhầm bình. Mỗi trẻ một bộ bình riêng, đánh dấu tên bằng băng dính hay dây chun màu do ba mẹ chọn, không dùng chung núm ti kể cả khi cùng loại. Rửa và tiệt trùng có thể làm chung một mẻ, nhưng khi lắp lại và cất, giữ riêng từng bộ.
Ở nhóm trẻ, sữa mẹ vắt của từng trẻ được ba mẹ mang đến trong bình hoặc túi có ghi tên và ngày vắt; cô nuôi cất riêng trong ngăn mát, kiểm tên hai lần trước khi hâm. Đưa nhầm sữa mẹ của trẻ này cho trẻ khác là sự cố cần báo ngay cho cả hai gia đình, không giấu. Thứ tự rửa cũng nên cố định: xong một trẻ, tráng tay và đổi sang trẻ khác, tránh vừa cầm bình của trẻ này vừa lắp núm cho trẻ kia.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ trên 1 tuổi còn cần tiệt trùng bình mỗi ngày không?
Nhiều hướng dẫn cho rằng với trẻ lớn và khoẻ mạnh, rửa kỹ bằng nước nóng và nước rửa bình sau mỗi lần dùng là đủ, tiệt trùng định kỳ hoặc khi trẻ ốm. Tuy vậy đây là quyết định của ba mẹ; người trông làm theo nếp của gia đình và hỏi lại khi không rõ.
Có thể rửa bình sữa bằng máy rửa bát không?
Một số bình ghi rõ dùng được với máy rửa bát, thường đặt ở giá trên và dùng chế độ nước nóng. Núm ti và các chi tiết nhỏ nên cho vào giỏ riêng để không rơi. Người trông đọc hướng dẫn của bình và hỏi ba mẹ trước khi dùng cách này lần đầu.
Núm ti sau một thời gian bị đổi màu vàng có sao không?
Đổi màu nhẹ có thể do tiệt trùng nhiều lần, nhưng núm ti dính, nhớt, nứt, phồng hay rách thì cần thay. Người trông không tự quyết đổi loại núm; báo ba mẹ kèm mô tả, ba mẹ sẽ chọn núm thay thế phù hợp.
Nước dùng để rửa và tiệt trùng có cần là nước đun sôi không?
Nước máy sạch thường được dùng để rửa và tiệt trùng vì bước đun sôi hoặc hấp đã xử lý vi khuẩn. Nơi nguồn nước không chắc chắn, gia đình có thể dùng nước đã đun sôi để nguội cho lần tráng cuối. Pha sữa thì làm theo hướng dẫn riêng của ba mẹ và nhân viên y tế.
Người trông nên làm gì khi thấy bình sữa có cặn mốc đen ở khe?
Không dùng bình đó cho trẻ. Báo ba mẹ ngay và đề nghị thay bộ phận có mốc. Kiểm lại cả giá phơi, hộp cất và máy tiệt trùng vì mốc thường từ đó lan sang. Rửa kỹ và tiệt trùng lại các bình khác trước cữ tiếp theo.