Người trông trẻ giúp trẻ tập ngồi bô hiệu quả nhất khi làm đúng kế hoạch ba mẹ đã chọn — cùng từ ngữ, cùng giờ nhắc, cùng cách khen — quan sát và báo lại dấu hiệu sẵn sàng, và xử lý mọi lần "sự cố" bằng giọng bình thản, không la mắng, không chê cười, không phạt. Thời điểm bắt đầu, có dùng quần tập hay không, ban đêm còn mặc bỉm không là quyết định của ba mẹ.
Không có tuổi chuẩn cho mọi trẻ. Nhiều tài liệu nhi khoa ghi nhận phần lớn trẻ bắt đầu có dấu hiệu sẵn sàng vào khoảng giữa năm thứ hai và năm thứ ba, và việc khô ráo ban đêm thường đến muộn hơn ban ngày. Người trông ở cạnh trẻ nhiều giờ mỗi ngày, nên thường là người thấy dấu hiệu đầu tiên và cũng là người làm phần lớn việc nhắc nhở. Bài này viết theo góc đó: quan sát, thống nhất, thao tác, vệ sinh, và giữ tinh thần cho cả trẻ lẫn người trông.
Dấu hiệu sẵn sàng: người trông thấy gì thì kể ba mẹ
Bắt đầu khi trẻ chưa sẵn sàng thường kéo dài cuộc tập và làm cả nhà mệt. Người trông không cần quyết định, chỉ cần quan sát và kể lại cụ thể. Những dấu hiệu nhiều tài liệu nhắc tới:
- Tã khô được trong khoảng thời gian dài hơn trước, chẳng hạn sau giấc ngủ trưa.
- Trẻ biểu lộ khi đang đi tiểu, đi ngoài: dừng chơi, đứng im, nấp vào góc, đỏ mặt rặn, kéo tã.
- Trẻ khó chịu khi tã ướt hoặc bẩn, đòi thay.
- Trẻ hiểu và làm theo được lời hướng dẫn đơn giản hai bước ("con lấy dép rồi đi ra cửa").
- Trẻ tự kéo quần lên xuống được, hoặc đang tập.
- Trẻ tò mò khi người lớn, anh chị đi vệ sinh, bắt chước ngồi bô đồ chơi.
Ghi lại vài ngày liền, ví dụ giả định: "Thứ Hai đến thứ Tư, bé khô tã sau ngủ trưa ba lần; hai lần bé đứng nấp sau rèm khi đi ngoài." Thông tin cụ thể như vậy giúp ba mẹ quyết định hơn là câu "chắc bé bỏ bỉm được rồi".
Thống nhất với ba mẹ trước khi bắt đầu
Trẻ nhỏ học bằng sự lặp lại. Nếu ở nhà mẹ gọi là "đi tè", bảo mẫu gọi "đi đái", ông bà gọi "xi", trẻ sẽ bối rối. Trước khi bắt đầu, người trông và ba mẹ nên ngồi lại thống nhất vài điều: từ ngữ gọi việc đi tiểu, đi ngoài và gọi bô; dùng bô riêng hay bệ thu nhỏ đặt trên bồn cầu; mặc quần lót, quần tập hay vẫn mặc bỉm lúc ra ngoài và lúc ngủ; giờ nhắc trong ngày; cách khen (lời khen, vỗ tay — nhiều chuyên gia khuyên tránh thưởng kẹo bánh); và cách xử lý khi trẻ tè dầm.
Hỏi thêm: trẻ có táo bón không, bác sĩ có dặn gì, trong nhà sắp có thay đổi lớn nào không (sắp có em bé, chuyển nhà, sắp đi nhà trẻ). Những thay đổi lớn hay làm trẻ thụt lùi; nhiều ba mẹ chọn chờ qua giai đoạn đó.
Thống nhất xong, người trông ghi vào sổ bàn giao để người thay ca và ông bà cũng làm giống. Nếu sau vài tuần cách đang làm không hợp với trẻ — trẻ sợ bô, khóc mỗi lần nhắc — người trông kể lại để ba mẹ cân nhắc tạm dừng rồi thử lại sau. Tạm dừng không phải thất bại. Trẻ được thử lại sau vài tuần, khi đã sẵn sàng hơn, thường tập nhanh và nhẹ nhàng hơn so với cố kéo dài một đợt tập đầy nước mắt.
Một ngày tập bô ở nhà khách
Lịch dưới đây là khung tham khảo; giờ cụ thể do ba mẹ và người trông điều chỉnh theo nhịp sinh hoạt của trẻ.
- Sáng ngủ dậy: mời trẻ ngồi bô trước khi thay đồ. Nói ngắn, giọng bình thường: "Mình ngồi bô một chút nhé."
- Sau mỗi bữa ăn, bữa phụ và sau khi uống nhiều nước: mời ngồi bô. Nhiều trẻ đi ngoài sau bữa ăn một lúc.
- Trước và sau giấc ngủ trưa; trước khi ra ngoài đi dạo; trước khi tắm.
- Giữa các mốc đó, nhắc theo khoảng cách ba mẹ và người trông đã thống nhất, đồng thời để ý dấu hiệu trẻ cần đi.
- Mỗi lần ngồi chỉ vài phút; không giữ trẻ ngồi lâu, không buộc trẻ vào bô. Có thể đọc một cuốn sách tranh ngắn hay hát một bài.
- Trẻ đi được vào bô: khen cụ thể, nhẹ nhàng ("Con đi tè vào bô rồi"). Trẻ không đi: vẫn bình thường ("Không sao, lúc khác mình thử lại").
- Sau mỗi lần: giúp trẻ lau (bé gái lau từ trước ra sau), kéo quần, rửa tay bằng xà phòng cho trẻ và cho người trông.
- Cuối ngày: ghi số lần đi được vào bô, số lần tè dầm, lần đi ngoài, để bàn giao.
Khi trẻ tè dầm: cách phản ứng quyết định cả quá trình
Tè dầm là một phần tất yếu của việc tập, không phải lỗi của trẻ. Cách người lớn phản ứng ảnh hưởng tới việc trẻ có tiếp tục hợp tác hay bắt đầu sợ, giấu, nhịn. Người trông giữ giọng bình thản, nói sự việc ("Quần con ướt rồi, mình đi thay nhé"), cho trẻ cùng làm một phần việc vừa sức như tự lấy quần sạch, bỏ quần ướt vào chậu.
Tuyệt đối không la mắng, không chê "lớn rồi mà còn tè dầm", không kể với người khác trước mặt trẻ cho vui, không bắt mặc quần ướt "cho nhớ", không doạ, không đánh, không bắt ngồi bô thật lâu như hình phạt. Những cách này có thể khiến trẻ nhịn tiểu, nhịn đi ngoài, dẫn tới táo bón và kéo dài cả quá trình — chưa kể chúng làm tổn thương trẻ.
Nếu chính bạn đang mệt, sàn nhà vừa lau xong lại ướt, hãy hít một hơi trước khi nói. Người làm nghề lâu năm thường chuẩn bị sẵn khăn, quần thay, nước lau sàn ở gần chỗ trẻ chơi, để mỗi lần sự cố chỉ mất một phút xử lý, không thành chuyện lớn. Một mẹo khác: thay vì hỏi "con có muốn đi tè không" — câu mà trẻ đang mải chơi gần như luôn trả lời "không" — hãy nói "đến giờ ngồi bô rồi, con mang gấu theo nhé", biến việc đi bô thành một bước trong nếp sinh hoạt thay vì một câu hỏi để trẻ từ chối.
Vệ sinh bô và khu vực đi vệ sinh của trẻ
Sau mỗi lần trẻ đi, đổ chất thải vào bồn cầu, rửa bô bằng nước và chất tẩy rửa gia đình dùng, tráng sạch, úp khô. Khử khuẩn bô và bệ ngồi định kỳ theo cách ba mẹ chọn. Bô đặt ở chỗ trẻ dễ tới nhưng không ở bếp hay chỗ ăn. Dụng cụ rửa bô để riêng, không dùng chung với đồ rửa bát hay đồ chơi.
Rửa tay sau mỗi lần đi vệ sinh là thói quen cần tập cùng lúc với ngồi bô: người trông làm mẫu, cho trẻ đứng ghế bục vững để với tới bồn rửa, hát một bài ngắn cho đủ thời gian chà tay. Ở nhóm trẻ có nhiều trẻ cùng tập, mỗi trẻ một bô hoặc vệ sinh bô giữa các trẻ, vì nhiều bệnh tiêu hoá lây qua đường phân và tay.
Ngoài vệ sinh, cũng cần giữ riêng tư cho trẻ khi ngồi bô: không đặt bô giữa phòng khách lúc có khách, không chụp ảnh, quay video trẻ đang đi vệ sinh để gửi nhóm chat gia đình hay đăng mạng.
Trẻ thụt lùi, nhịn đi ngoài và khi nào nên báo ba mẹ
Quá trình tập hiếm khi đi thẳng một mạch. Có những tuần trẻ đang tốt bỗng tè dầm lại nhiều. Người trông ghi lại và báo ba mẹ, đặc biệt trong những trường hợp sau:
- Trẻ thụt lùi rõ sau một thay đổi: ốm, có em bé, đổi người trông, chuyển nhà — thường là tạm thời, cần thêm kiên nhẫn.
- Trẻ nhịn đi ngoài, sợ ngồi bô, rặn đau, phân cứng — có thể liên quan táo bón; ba mẹ cần hỏi bác sĩ.
- Trẻ kêu đau, buốt khi đi tiểu, đi tiểu rất nhiều lần, nước tiểu có mùi hoặc màu lạ, sốt.
- Trẻ đã khô ráo một thời gian dài rồi bỗng tè dầm nhiều, kèm thay đổi tâm trạng, sợ hãi, thu mình.
- Bất cứ dấu hiệu nào khiến người trông lo về sức khoẻ hay an toàn của trẻ.
Người trông không tự cho thuốc nhuận tràng, không tự thụt hay dùng mẹo dân gian. Khi có dấu hiệu khiến bạn lo trẻ bị tổn hại, ghi lại điều thấy và báo ba mẹ; cần hướng dẫn thêm có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Ra ngoài khi trẻ đang tập bô
Giai đoạn tập bô vẫn phải dẫn trẻ đi dạo, sang nhà ông bà, ra công viên. Người trông mang theo túi đồ: hai ba bộ quần thay, quần tập hoặc bỉm dự phòng theo cách ba mẹ chọn, khăn ướt, túi kín đựng đồ bẩn, nước rửa tay khô dùng tạm. Một số gia đình mang theo bô gấp gọn hoặc bệ lót bồn cầu cho trẻ.
Mời trẻ đi vệ sinh trước khi ra khỏi nhà và ngay khi tới nơi. Trẻ nhỏ báo cần đi thường chỉ còn rất ít thời gian, nên khi đi chơi, người trông biết trước nhà vệ sinh ở đâu. Ở nơi công cộng, người trông luôn đi cùng trẻ vào nhà vệ sinh, không để trẻ tự vào một mình; với bé trai đi cùng người trông nữ hay ngược lại, chọn nhà vệ sinh gia đình nếu có. Nếu trẻ tè dầm ngoài đường, xử lý kín đáo, nhanh gọn, không trách trẻ trước người lạ.
Ở nhóm trẻ: nhiều trẻ, nhiều nếp nhà
Cô nuôi ở nhóm trẻ gặp cùng lúc trẻ còn bỉm, trẻ đang tập, trẻ đã tự đi, mỗi gia đình một cách. Cách làm thực tế là hỏi từng phụ huynh khi nhận trẻ: con đang ở giai đoạn nào, ở nhà dùng từ gì, đi giờ nào, có mặc quần tập không. Ghi vào sổ của từng trẻ, và cố giữ gần với nếp nhà nhất có thể.
Lịch chung của nhóm — sau bữa sáng, trước giờ ngủ trưa, sau khi ngủ dậy, trước giờ ra sân — giúp trẻ tập bô nhìn bạn mà làm theo. Trẻ hay bắt chước nhau, nên đây là lợi thế của nhóm trẻ. Nhưng cô nuôi không so sánh trẻ này với trẻ kia ("bạn Na tự đi được rồi đấy"), không khen chê trước cả nhóm. Cuối ngày, kể cho từng phụ huynh: con đi bô mấy lần, có tè dầm không, có điều gì khác thường không. Quần áo bẩn của trẻ cho vào túi kín có tên, gửi về nhà, không giặt lẫn đồ các trẻ với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên bắt đầu tập ngồi bô?
Không có tuổi chung cho mọi trẻ. Nhiều trẻ có dấu hiệu sẵn sàng vào khoảng giữa năm thứ hai và năm thứ ba, có trẻ sớm hơn hoặc muộn hơn. Người trông quan sát và kể lại dấu hiệu cụ thể, còn thời điểm bắt đầu là quyết định của ba mẹ.
Dùng bô riêng hay bệ thu nhỏ trên bồn cầu thì tốt hơn?
Mỗi cách có lợi riêng. Bô thấp giúp trẻ tự ngồi, chân chạm đất dễ rặn; bệ thu nhỏ giúp trẻ quen bồn cầu nhưng cần ghế bục để trẻ trèo lên và tì chân. Gia đình chọn cách nào thì người trông dùng đúng cách đó và giữ vệ sinh dụng cụ.
Ba mẹ muốn bỏ bỉm hoàn toàn trong ba ngày, người trông nên làm sao?
Một số gia đình theo cách tập dồn trong vài ngày liền. Người trông làm theo kế hoạch, chuẩn bị nhiều quần thay, giữ giọng bình thản và ghi lại chi tiết. Nếu trẻ khóc, sợ hãi nhiều hoặc nhịn tiểu, kể cho ba mẹ để cân nhắc đi chậm lại.
Trẻ chỉ chịu đi ngoài khi mặc bỉm, người trông có nên ép ngồi bô?
Không ép. Đây là giai đoạn khá thường gặp. Có thể mời trẻ vào phòng vệ sinh khi trẻ cần đi, để trẻ đi trong bỉm cạnh bô, dần dần mới thử ngồi bô có mặc bỉm. Báo ba mẹ nếu trẻ nhịn đi ngoài nhiều ngày hoặc đi ngoài đau.
Có nên dùng sticker, kẹo để thưởng khi trẻ đi được vào bô?
Tuỳ cách ba mẹ chọn. Nhiều chuyên gia khuyên dùng lời khen cụ thể và sự chú ý tích cực hơn là kẹo bánh, để không gắn đồ ngọt với việc đi vệ sinh. Nếu ba mẹ dùng sticker, người trông làm đồng bộ, không tự thêm phần thưởng khác.
Ban đêm trẻ vẫn tè dầm dù ban ngày đã khô ráo, có cần lo?
Khô ráo ban đêm thường đến muộn hơn ban ngày, có trẻ mất thêm khá lâu. Đây thường không phải chuyện người trông cần xử lý; ba mẹ quyết định khi nào bỏ bỉm đêm. Nếu trẻ lớn đã khô ráo đêm lâu rồi bỗng tè dầm lại, ba mẹ nên hỏi bác sĩ.