Cho trẻ bú bình đúng tư thế là bế trẻ hơi dựng trong vòng tay, đầu cao hơn bụng, giữ bình gần như nằm ngang chỉ đủ cho sữa ngập núm ti, để trẻ tự mút kéo sữa ra và có những quãng nghỉ ngắn trong cữ bú. Người trông nhìn trẻ suốt cữ, đọc dấu hiệu no để dừng chứ không cố cho hết bình, vỗ ợ hơi giữa và sau cữ, và không bao giờ chống bình cho trẻ tự bú một mình.
Cách cho bú này thường được gọi là bú bình theo nhịp (paced bottle feeding), được nhiều chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ và nhân viên y tế hướng dẫn, nhất là cho trẻ đang bú mẹ xen bú bình. Nó giúp trẻ bú chậm hơn, ít nuốt hơi, ít sặc và ít bị cho ăn quá no. Bài này viết theo góc người trông trẻ: chuẩn bị, tư thế, nhịp, dấu hiệu, xử lý sặc trớ, và ghi chép bàn giao. Việc pha sữa công thức và lượng sữa mỗi cữ do ba mẹ và nhân viên y tế quyết định.
Chuẩn bị trước cữ bú
Một cữ bú suôn sẻ bắt đầu từ vài phút chuẩn bị. Khi trẻ đã khóc dữ vì đói, trẻ khó ngậm núm, nuốt nhiều hơi hơn. Vì vậy người trông nên để ý dấu hiệu đói sớm (xem mục sau) và chuẩn bị khi trẻ còn bình tĩnh:
- Rửa tay. Lấy bình đã tiệt trùng, kiểm núm ti không rách, đúng loại ba mẹ dặn.
- Sữa mẹ vắt: kiểm tên và ngày vắt nếu có ghi, rã đông và hâm theo hướng dẫn của mẹ (ngâm bình vào nước ấm hoặc máy hâm), không dùng lò vi sóng. Sữa công thức: pha đúng theo hướng dẫn trên hộp và lời dặn của ba mẹ.
- Thử nhiệt độ: nhỏ vài giọt lên mặt trong cổ tay — ấm vừa hoặc mát, không nóng.
- Chuẩn bị khăn xô để lau và lót vai khi vỗ ợ.
- Chọn chỗ ngồi có tựa lưng, kê gối dưới khuỷu tay nếu cữ bú lâu; tắt tivi, giảm tiếng ồn cho trẻ dễ tập trung.
- Thay tã trước cữ nếu tã ướt, để giữa cữ không phải gián đoạn.
Tư thế và nhịp bú từng bước
Các bước dưới đây mô tả cách cho bú theo nhịp; ba mẹ có thể đã được hướng dẫn biến thể riêng, khi đó làm theo hướng dẫn ấy.
- Bế trẻ hơi dựng trong khuỷu tay, đầu và cổ thẳng hàng với thân, đầu cao hơn bụng. Không để trẻ nằm ngửa phẳng khi bú.
- Chạm nhẹ núm ti vào môi trên của trẻ, chờ trẻ há miệng rồi để trẻ tự ngậm vào, thay vì nhét núm vào miệng.
- Giữ bình gần như nằm ngang, chỉ nghiêng đủ để sữa ngập phần núm ti. Trẻ phải mút thì sữa mới chảy, giống cách bú mẹ.
- Sau vài lần mút nuốt liên tục, hạ đáy bình xuống một chút cho sữa rút khỏi núm (núm vẫn trong miệng) để trẻ nghỉ vài giây, rồi nâng lại khi trẻ mút tiếp.
- Giữa cữ, đổi tay bế sang bên kia — vừa đỡ mỏi cho bạn, vừa giúp trẻ nhìn từ cả hai phía như khi bú mẹ.
- Theo dõi dấu hiệu no; khi trẻ có dấu hiệu, dừng lại, cho ợ hơi, rồi mới mời thêm. Trẻ không muốn nữa thì kết thúc dù bình chưa hết.
- Sau cữ, giữ trẻ dựng một lúc, vỗ ợ hơi, lau miệng.
Một cữ bú theo nhịp thường kéo dài lâu hơn so với để trẻ bú liền một hơi. Nếu trẻ bú hết bình rất nhanh, sữa chảy ròng ròng ở khoé miệng, có thể núm quá nhanh so với trẻ — kể cho ba mẹ.
Dấu hiệu đói và no: đọc trẻ thay vì đọc vạch bình
Trẻ nhỏ nói bằng cơ thể. Người trông nhận ra sớm dấu hiệu sẽ cho bú lúc trẻ còn bình tĩnh, và dừng đúng lúc trẻ đủ.
| Đói sớm | Đói muộn | Dấu hiệu no |
|---|---|---|
| Cựa quậy, mở miệng, quay đầu tìm | Quấy, vung tay chân | Mút chậm lại, ngừng mút lâu |
| Đưa tay lên miệng, mút tay | Khóc to, đỏ mặt | Nhả núm, quay mặt đi |
| Chép miệng, thè lưỡi | Khóc dữ, khó dỗ | Tay buông lỏng, người thả lỏng, có khi thiu thiu ngủ |
Ba mẹ thường dặn một lượng sữa cho mỗi cữ. Lượng đó là mốc tham khảo, không phải chỉ tiêu bắt buộc phải đạt. Người trông không lắc bình, không xoay núm trong miệng, không ép trẻ "cố nốt chút nữa" khi trẻ đã quay đi. Nếu trẻ thường xuyên bú ít hơn nhiều so với ba mẹ dặn, hoặc đòi bú liên tục khác thường, ghi lại và báo ba mẹ để hỏi nhân viên y tế.
Vỗ ợ hơi: lúc nào và cách nào
Trẻ bú bình nuốt hơi nhiều hơn bú mẹ, nhất là khi bú nhanh hoặc khóc trước cữ. Hơi trong dạ dày làm trẻ khó chịu, ọe trớ, quấy sau bú. Người trông thường cho trẻ ợ hơi giữa cữ (khi trẻ tự ngừng hoặc sau khoảng một nửa lượng) và sau cữ. Không phải lần nào trẻ cũng ợ ra tiếng; vỗ một lúc mà không ợ, trẻ vẫn thoải mái thì có thể tiếp tục.
Ba tư thế dùng nhiều: bế vác vai, cằm trẻ tựa trên vai có lót khăn, một tay đỡ mông, tay kia xoa hoặc vỗ nhẹ lưng; ngồi trên đùi người trông, một tay đỡ ngực và cằm trẻ (đỡ cằm, không bóp cổ), tay kia vỗ lưng; nằm sấp trên đùi, đầu cao hơn ngực, mặt quay ngang. Vỗ bằng lòng bàn tay khum, nhẹ, nhịp đều từ dưới lên; xoa vòng tròn cũng được.
Sau bú, giữ trẻ ở tư thế dựng một lúc trước khi đặt xuống nằm ngửa. Không cho trẻ vừa bú no xong đã chơi nhún nhảy, tung lên, hay nằm sấp đè lên bụng.
Trớ, sặc trong khi bú: phân biệt và xử lý
Trớ một ít sữa sau bú, nhất là khi ợ hơi, là chuyện thường gặp ở trẻ nhỏ. Người trông lau sạch, giữ trẻ dựng, không cho bú bù ngay vì sợ trẻ đói. Điều cần báo ba mẹ là khi trẻ nôn vọt mạnh, nôn nhiều lần, nôn ra dịch xanh hoặc có máu, trớ kèm bỏ bú, sụt cân, li bì, hoặc quấy khóc dữ mỗi lần bú.
Sặc trong khi bú — trẻ ho, đỏ mặt, sữa trào ra mũi — thường do sữa chảy nhanh hơn sức nuốt. Rút núm ra ngay, cho trẻ ngồi dựng hơi nghiêng ra trước, để trẻ tự ho. Đa số trẻ tự ho ra và thở lại bình thường sau vài giây. Khi trẻ đã ổn, tiếp tục với nhịp chậm hơn, bình nằm ngang hơn.
Trẻ không ho được, không khóc được, không thở được, tím tái là tình huống tắc nghẽn đường thở — cần sơ cứu hóc dị vật cho trẻ nhỏ theo đúng kỹ thuật đã học và gọi 115. Đây là lý do người trông trẻ dưới 1 tuổi nên học lớp sơ cấp cứu nhi có thực hành; đọc mô tả không đủ để làm đúng khi run tay.
Những việc không làm khi cho bú bình
Không chống bình — kê bình vào gối, khăn cuộn để trẻ tự bú trong khi người trông đi làm việc khác. Trẻ không đẩy được bình ra khi sữa chảy nhanh nên dễ sặc, và người trông không ở đó để thấy. Các tổ chức nhi khoa còn lưu ý chống bình liên quan tới viêm tai và sâu răng.
Không cho trẻ ngậm bình đi ngủ. Sữa đọng trong miệng suốt giấc ngủ là điều kiện để sâu răng khi trẻ đã mọc răng, và trẻ nằm ngửa bú dễ sặc. Nếu trẻ quen ngủ khi đang bú, kết thúc cữ khi trẻ lơ mơ, lau miệng, rồi đặt xuống.
Không pha thêm bột, ngũ cốc, mật ong, đường vào bình trừ khi có chỉ định của bác sĩ và ba mẹ dặn bằng lời rõ ràng. Mật ong không dùng cho trẻ dưới 1 tuổi theo khuyến cáo của các tổ chức y tế. Không khoét rộng lỗ núm ti để sữa chảy nhanh hơn.
Không giữ sữa thừa cho cữ sau. Sữa trẻ đã bú dở có nước bọt của trẻ và để ngoài lâu sẽ nhiễm khuẩn; đổ bỏ sau cữ.
Bú mẹ xen bú bình: người trông giúp mẹ giữ sữa
Nhiều trẻ được mẹ cho bú trực tiếp buổi sáng, buổi tối và bú bình sữa mẹ vắt ban ngày khi mẹ đi làm. Bú theo nhịp giúp trẻ không quen với dòng sữa chảy nhanh của bình rồi chê bú mẹ. Người trông cũng có thể giúp bằng cách không cho trẻ bú bình quá sát giờ mẹ về — hỏi mẹ muốn cữ cuối ngày thế nào để mẹ về là cho con bú được.
Ghi rõ từng cữ: giờ, lượng sữa đã hâm, lượng trẻ bú, lượng đổ bỏ. Mẹ cần số này để tính lượng sữa vắt cho những ngày sau, và để biết con có đang bú ít đi không. Nếu trẻ từ chối bình hoàn toàn trong những ngày đầu, đừng ép; thử vào lúc trẻ chưa đói lắm, thử tư thế khác, và trao đổi với mẹ về cách mẹ đã được nhân viên y tế hướng dẫn. Một số trẻ chịu bình dễ hơn khi người cho bú không phải mẹ và mẹ không có mặt trong phòng, vì trẻ ngửi thấy mùi mẹ thì chỉ đòi bú mẹ; người trông có thể đề nghị mẹ ra khỏi phòng trong vài cữ tập đầu. Khi trẻ đã quen bình, giữ đều cách bú theo nhịp để trẻ không chuyển sang ưa bình hơn bú mẹ.
Tuần đầu nhận một trẻ bú bình: hỏi ba mẹ những gì
Mỗi trẻ bú bình theo một nếp đã hình thành trước khi người trông đến. Hỏi kỹ trong buổi bàn giao đầu tiên giúp bạn khỏi đoán, và cho ba mẹ thấy bạn làm việc có quy trình. Danh sách nên hỏi:
- Trẻ bú sữa mẹ vắt, sữa công thức hay cả hai; nếu sữa công thức thì ai pha, pha theo tỉ lệ nào, nước gì, ba mẹ muốn người trông pha hay để sẵn.
- Lịch bú hiện tại: cách nhau khoảng bao lâu, cữ nào dài, cữ nào hay bỏ; ba mẹ cho bú theo giờ hay theo nhu cầu.
- Lượng mỗi cữ ba mẹ dự kiến, và ba mẹ muốn người trông làm gì khi trẻ bú ít hơn hoặc đòi thêm.
- Loại bình, cỡ núm, cách hâm sữa, máy hâm dùng ra sao, sữa mẹ trữ ở ngăn nào và dùng theo thứ tự nào.
- Trẻ thích tư thế nào, có thói quen gì (cần nghe nhạc, cần nắm áo người bế, chỉ bú ở phòng tối).
- Bác sĩ có dặn gì đặc biệt: trẻ trào ngược, sinh non, dị ứng đạm sữa bò, thuốc uống kèm cữ bú — nếu có, xin ba mẹ ghi ra giấy.
Ghi câu trả lời vào sổ bàn giao, để người thay ca hay ông bà cuối tuần cũng làm giống nhau. Sau một tuần, ngồi lại với ba mẹ vài phút để chỉnh những gì chưa hợp.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bú bình nhanh hết rồi khóc đòi thêm, có nên pha thêm không?
Trẻ bú quá nhanh thường chưa kịp nhận tín hiệu no. Thử cho bú theo nhịp chậm hơn, vỗ ợ, dỗ trẻ bằng cách khác vài phút. Có pha thêm hay không là quyết định của ba mẹ; người trông ghi lại và kể để ba mẹ hỏi nhân viên y tế về lượng sữa và cỡ núm.
Có cần lắc bình cho sữa mẹ trộn đều không?
Sữa mẹ để lạnh tách lớp mỡ nổi lên là bình thường. Nhiều hướng dẫn khuyên xoay nhẹ bình cho lớp mỡ hoà lại thay vì lắc mạnh. Làm theo cách mẹ dặn; điều quan trọng hơn là hâm đúng cách và thử nhiệt độ trước khi cho bú.
Trẻ ngủ thiếp đi giữa cữ thì có nên đánh thức để bú tiếp?
Tuỳ tuổi và lời dặn của ba mẹ. Với trẻ sơ sinh mà bác sĩ dặn cần bú đủ lượng, ba mẹ có thể muốn người trông đánh thức nhẹ để bú tiếp. Với trẻ lớn khoẻ mạnh, thiếp đi thường là dấu hiệu đã đủ. Hỏi ba mẹ trước cho rõ.
Bao lâu thì nên cho trẻ bú một lần?
Mỗi trẻ một nhịp và nhịp thay đổi theo tuổi. Người trông làm theo lịch hoặc cách cho bú theo nhu cầu mà ba mẹ chọn, quan sát dấu hiệu đói sớm, và ghi lại giờ từng cữ. Nếu nhịp bú thay đổi nhiều so với thường lệ, báo ba mẹ.
Người trông có nên cho trẻ bú bình khi trẻ đang nằm trong nôi không?
Không nên. Trẻ nằm phẳng khi bú dễ sặc, sữa có thể chảy vào tai, và người trông không đọc được dấu hiệu của trẻ nếu không bế. Cữ bú là lúc bế trẻ, nhìn mặt, trò chuyện — cũng là lúc trẻ gắn bó với người chăm mình.
Trẻ cứ bú vài ngụm lại khóc, ưỡn người thì làm sao?
Dừng cữ, bế dựng, vỗ ợ, kiểm núm ti có quá nhanh hay quá chậm, kiểm nhiệt độ sữa. Ghi lại và báo ba mẹ nếu lặp lại nhiều cữ, nhất là khi kèm nôn, sụt cân hay quấy kéo dài, để ba mẹ đưa trẻ đi khám. Người trông không tự đổi sữa hay đổi núm.