Tắm cho trẻ nhỏ an toàn dựa trên một quy tắc không có ngoại lệ: từ lúc trẻ chạm nước tới lúc trẻ được quấn khăn, một tay người trông luôn ở trên người trẻ và mắt không rời trẻ, dù chỉ một giây. Mọi thứ cần dùng phải chuẩn bị sẵn trong tầm tay trước khi cởi đồ trẻ; nước thử ấm vừa trước khi đặt trẻ vào; mực nước thấp; và nếu có việc gì phải đi — điện thoại, chuông cửa, trẻ khác khóc — thì quấn khăn bế trẻ theo.
Đuối nước ở trẻ nhỏ có thể xảy ra rất nhanh, trong lượng nước rất nông, và thường im lặng — không có tiếng khóc, tiếng quẫy như người ta tưởng. Các tổ chức an toàn trẻ em nhắc nhiều lần rằng chậu tắm, xô nước, bồn tắm trong nhà là nơi trẻ nhỏ gặp nạn. Bài này viết cho người trông trẻ: chuẩn bị, các bước tắm theo tuổi, gội đầu, nhiệt độ, an toàn phòng tắm, và những gì cần ghi lại sau tắm.
Chuẩn bị trước khi cởi đồ cho trẻ
Phần lớn sự cố khi tắm xảy ra vì người tắm quên một món và quay đi lấy. Vì vậy chuẩn bị là nửa công việc. Bày ra trước:
- Chậu tắm hoặc bồn có tấm lót chống trơn; chậu đặt trên sàn hoặc mặt phẳng chắc, thấp, không kê trên mép bàn cao.
- Nước ấm đã pha, thêm một ca nước ấm sạch để dội cuối.
- Sữa tắm, dầu gội loại ba mẹ chọn (nhiều gia đình chỉ dùng nước với trẻ sơ sinh).
- Khăn mặt, khăn tắm lớn trải sẵn, có mũ trùm nếu gia đình dùng.
- Tã và quần áo sạch xếp theo thứ tự mặc, kem bôi nếu ba mẹ dặn.
- Đóng cửa sổ, tắt quạt thổi thẳng, tắt điều hoà hoặc nâng nhiệt độ cho phòng không lạnh; mùa đông miền Bắc chuẩn bị phòng ấm trước.
- Điện thoại để chế độ im lặng hoặc để ngoài; nếu nhà có người, báo "cô đang tắm cho bé" để không ai gọi bạn giữa chừng.
Nhiệt độ nước: thử thế nào cho chắc
Nước tắm cho trẻ cần ấm vừa, gần nhiệt độ cơ thể. Nhiều hướng dẫn nhi khoa nêu khoảng 37–38 độ C; nhiệt kế đo nước giúp chắc chắn hơn, nhưng người trông vẫn thử bằng tay. Cách thử là nhúng khuỷu tay hoặc mặt trong cổ tay — vùng da nhạy hơn lòng bàn tay vốn đã quen nóng. Nước phải ấm dịu, không thấy nóng.
Pha nước theo thứ tự cho nước lạnh vào trước rồi thêm nước nóng, khuấy đều cả chậu để không còn vùng nóng cục bộ, thử lại trước khi đặt trẻ vào. Không đặt trẻ vào chậu rồi mới mở vòi nóng, không để trẻ ngồi trong bồn khi vòi đang chảy. Nhà có bình nóng lạnh, hỏi ba mẹ nhiệt độ cài; nếu nước ra rất nóng, đề nghị ba mẹ giảm nhiệt độ bình để tránh bỏng khi trẻ lớn tự vặn vòi.
Bỏng nước nóng ở trẻ nhỏ có thể sâu và nặng hơn người lớn vì da trẻ mỏng. Nếu lỡ để trẻ bị nước nóng, đưa trẻ khỏi nước, làm mát vùng bỏng bằng nước mát sạch theo những gì đã được học ở lớp sơ cứu, không bôi kem đánh răng, mỡ, nước mắm hay các thứ dân gian, và báo ba mẹ; bỏng rộng, bỏng ở mặt, bàn tay, vùng kín, phồng rộp lớn hoặc trẻ rất nhỏ thì gọi 115 hoặc đưa đi cấp cứu.
Các bước tắm cho trẻ chưa biết ngồi vững
Với trẻ sơ sinh chưa rụng rốn, ba mẹ có thể đã được nhân viên y tế hướng dẫn lau người bằng khăn ấm thay vì ngâm chậu — làm đúng theo hướng dẫn đó. Khi đã tắm chậu, các bước thường là:
- Kiểm nhiệt độ nước lần cuối. Mực nước chỉ đủ ngập phần thân dưới khi trẻ nằm nghiêng tựa.
- Cởi đồ, tháo tã, lau sạch vùng tã trước nếu có phân.
- Bế trẻ vào chậu từ từ, chân và mông xuống nước trước. Một tay đỡ sau gáy và vai, cổ tay đỡ đầu trên mặt nước; giữ tay này suốt thời gian tắm.
- Tay còn lại rửa mặt bằng khăn ẩm không xà phòng: lau mắt từ góc trong ra góc ngoài, mỗi bên một góc khăn sạch.
- Rửa cổ, nách, tay, ngực, bụng, chân; chú ý các nếp gấp ở cổ, nách, bẹn nơi sữa và mồ hôi đọng.
- Nghiêng trẻ về phía tay đỡ để rửa lưng, hoặc chuyển trẻ úp lên cẳng tay (mặt quay ngang khỏi nước) nếu đã thành thạo.
- Rửa vùng kín sau cùng, theo nguyên tắc từ trước ra sau.
- Dội ca nước sạch cuối, bế trẻ ra, quấn ngay vào khăn trải sẵn.
Thời gian tắm cho trẻ nhỏ thường ngắn, vài phút là đủ; tắm lâu làm trẻ mất nhiệt và da khô.
Gội đầu cho trẻ mà không làm trẻ sợ
Nhiều trẻ sợ gội đầu vì nước chảy vào mắt, mũi. Với trẻ nhỏ, người trông thường gội riêng trước hoặc sau khi tắm thân: bế trẻ ngửa trong tư thế bế kẹp nách, đầu trẻ đặt trong lòng bàn tay, hơi ngửa ra sau trên chậu; dùng khăn hoặc ca nhỏ dội nước từ trán về sau gáy, tay che phía trán để nước không chảy xuống mặt. Gội nhẹ bằng đầu ngón tay, không cào móng; vùng thóp mềm chỉ cần xoa nhẹ, không cần né hoàn toàn.
Với trẻ lớn đã ngồi, có thể dùng mũ chắn nước nếu gia đình có, hoặc cho trẻ ngửa nhìn lên trần theo một món đồ chơi người trông cầm. Nói trước với trẻ "cô dội nước nhé, một, hai, ba", giữ nhịp quen thuộc mỗi lần. Nếu trẻ hoảng sợ, khóc dữ, có thể bỏ gội đầu hôm đó, chỉ lau tóc bằng khăn ẩm; ép gội trong lúc trẻ khóc làm nỗi sợ lớn thêm cho những lần sau. Gội mấy lần mỗi tuần là theo nếp của gia đình.
An toàn phòng tắm theo từng độ tuổi
Rủi ro đổi theo tuổi: trẻ nhỏ đuối nước vì không tự nâng đầu, trẻ lớn đuối nước vì tự leo vào bồn, tự vặn vòi, trượt ngã. Người trông điều chỉnh cách làm theo trẻ.
| Tuổi | Rủi ro chính | Người trông làm gì |
|---|---|---|
| Chưa ngồi vững | Trượt khỏi tay, đầu chìm nước, mất nhiệt | Mực nước thấp, một tay đỡ gáy suốt, tắm ngắn, phòng ấm |
| Đã ngồi được | Ngã nghiêng, ngửa đầu chìm; ghế tắm tạo cảm giác an toàn giả | Ghế tắm hay vòng tắm không thay người giữ; tay vẫn ở gần trẻ, mắt không rời |
| Biết đứng, đi | Trượt ngã, đập đầu vào thành bồn, vặn vòi nước nóng | Thảm chống trơn, cho trẻ ngồi khi tắm, bịt vòi hoặc quay vòi xa tầm với |
| Lớn hơn, chơi nước | Tự vào phòng tắm, xô chậu chứa nước, bồn cầu | Đổ hết nước trong chậu xô sau khi dùng, đóng cửa phòng tắm, đậy nắp bồn cầu |
Ghế tắm, phao vòng cổ, vòng tắm là dụng cụ hỗ trợ, không phải dụng cụ an toàn. Các tổ chức an toàn trẻ em cảnh báo nhiều trường hợp trẻ gặp nạn khi người lớn yên tâm rời đi vì trẻ đang ngồi ghế tắm. Với người trông trẻ, câu nhắc cần thuộc là: còn nước, còn trẻ, còn người đứng cạnh.
Xô chậu chứa nước: rủi ro nhiều nhà bỏ quên
Ở nhiều nhà Việt Nam, đặc biệt nơi nước máy yếu hoặc hay mất nước, người ta trữ nước trong xô, chậu, thùng, bể nhỏ trong phòng tắm hoặc ngoài sân. Trẻ mới biết đi tò mò, cúi xuống nhìn, chồm người vào, mất thăng bằng là đầu chúi vào trong. Xô cao vừa tầm ngực trẻ là nguy hiểm nhất, vì trẻ không tự đẩy ra được.
Người trông nên rà phòng tắm và khu giặt ngay ngày đầu nhận việc: chậu xô nào có nước, bể nào không có nắp, cửa phòng tắm có khoá ngoài không. Đổ sạch nước trong chậu xô sau khi tắm giặt, úp ngược; thùng, bể chứa phải có nắp chắc; cửa phòng tắm đóng khi không dùng. Nếu gia đình cần trữ nước, đề nghị đặt ở chỗ trẻ không vào được. Ra sân, ao, bể cá cảnh, chum vại cũng là chỗ cần để ý khi dẫn trẻ chơi.
Sau khi tắm: giữ ấm, kiểm da và ghi lại
Quấn trẻ ngay vào khăn, thấm khô nhẹ từ đầu xuống, chú ý các nếp gấp, sau tai, kẽ ngón. Không dùng tăm bông ngoáy sâu vào tai, mũi; chỉ lau phần ngoài bằng khăn mềm. Mặc tã, quần áo nhanh trong phòng ấm. Bôi kem dưỡng hay kem chống hăm chỉ khi ba mẹ dặn.
Tắm là lúc người trông nhìn thấy toàn bộ cơ thể trẻ — dịp tốt để nhận ra da bị hăm, mẩn đỏ mới, vết côn trùng đốt, vết trầy, hay vết bầm. Ghi lại những gì mới thấy và kể cho ba mẹ cuối ca, kèm thời điểm. Vết bầm ở vị trí trẻ hay va chạm khi tập đi như cẳng chân, trán thường là chuyện bình thường của tuổi lẫm chẫm; vết bầm ở chỗ ít va chạm, nhiều vết cùng lúc, hay vết có hình dạng lạ thì ghi cẩn thận và báo ba mẹ. Khi có lo ngại về an toàn của trẻ, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 có thể hướng dẫn.
Tắm cho trẻ lớn hơn: riêng tư và tập tự làm
Trẻ ba bốn tuổi bắt đầu muốn tự làm và cũng bắt đầu biết ngượng. Người trông vẫn ở trong phòng tắm suốt thời gian trẻ ở trong nước, nhưng có thể để trẻ tự kỳ cọ tay chân, bụng, tự xoa sữa tắm, chỉ giúp những chỗ trẻ chưa với tới như lưng, tóc. Vùng kín của trẻ lớn, nếu trẻ tự rửa được thì hướng dẫn bằng lời và để trẻ tự làm; khi cần giúp, nói trước với trẻ mình sắp làm gì.
Đóng cửa phòng tắm với người ngoài, không để khách hay trẻ hàng xóm vào xem, không chụp ảnh trẻ khi đang tắm. Những nếp này giúp trẻ hiểu cơ thể mình là riêng tư, chỉ một số người lớn tin cậy được giúp tắm rửa vào những lúc nhất định — điều ba mẹ và người trông cùng dạy trẻ. Với người làm nghề, giữ nếp rõ ràng cũng là cách tự bảo vệ trước những hiểu lầm không đáng có.
Ở nhóm trẻ hoặc khi trông nhiều trẻ cùng lúc
Cô nuôi ở nhóm trẻ ít khi tắm cho trẻ hằng ngày, nhưng thường phải tắm tráng, thay đồ khi trẻ tè dầm, nôn trớ, nghịch nước hay mùa nóng ra nhiều mồ hôi. Nguyên tắc vẫn giữ nguyên: khi một trẻ trong phòng tắm, những trẻ khác phải có một người lớn khác trông, hoặc ở nơi an toàn trong tầm nhìn của cô. Không để một trẻ ngồi trong chậu chờ trong khi cô đi lấy đồ cho trẻ kế tiếp.
Mỗi trẻ một khăn riêng, giặt và phơi khô mỗi ngày; chậu tắm rửa sạch giữa các trẻ. Đồ thay của từng trẻ để trong túi có tên. Tắm xong ghi vào sổ của trẻ đó, và kể cho ba mẹ lúc đón vì sao con được tắm tráng, để ba mẹ không bất ngờ khi thấy con mặc bộ đồ khác. Nhóm trẻ nên có quy định viết sẵn về việc ai được tắm, thay đồ cho trẻ và làm ở khu nào, để phụ huynh mới biết trước.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bao nhiêu tháng thì có thể tắm chậu hằng ngày?
Nhiều gia đình tắm chậu khi rốn đã rụng và khô, sau đó tắm theo nếp nhà mình. Tần suất tắm phụ thuộc thời tiết, mồ hôi, da trẻ và lời dặn của nhân viên y tế. Người trông làm theo ba mẹ; nếu thấy da trẻ khô ráp sau tắm, kể cho ba mẹ để điều chỉnh.
Tắm cho trẻ vào giờ nào trong ngày là hợp?
Không có giờ bắt buộc. Nhiều gia đình tắm vào cuối chiều hay trước giờ ngủ tối để trẻ dễ ngủ, mùa đông thì chọn giờ ấm nhất trong ngày. Tránh tắm ngay sau khi trẻ vừa bú no hoặc lúc trẻ đang đói, mệt quá giờ ngủ, vì trẻ dễ khóc và trớ.
Đang tắm thì chuông cửa reo, người trông phải làm sao?
Quấn trẻ vào khăn, bế theo ra mở cửa hoặc để chuông reo. Không để trẻ ngồi trong chậu dù chỉ vài giây, kể cả khi trẻ đã ngồi vững và chậu rất ít nước. Không có việc gì ngoài cửa gấp hơn việc giữ trẻ trong lúc tắm.
Trẻ sốt nhẹ có nên tắm không?
Người trông không tự quyết. Hỏi ba mẹ, và ba mẹ có thể hỏi bác sĩ. Nhiều hướng dẫn cho phép lau người hoặc tắm nhanh bằng nước ấm khi trẻ sốt, không dùng nước lạnh hay cồn để chườm. Nếu trẻ sốt kèm li bì, co giật, khó thở, phát ban thì báo ba mẹ đưa đi khám ngay.
Có nên cho trẻ chơi đồ chơi trong chậu tắm?
Một vài món đồ chơi nổi đơn giản giúp trẻ vui khi tắm. Đồ chơi có lỗ hút nước dễ đọng nước và mốc bên trong, nên bóp sạch nước, phơi khô sau mỗi lần dùng và thay khi thấy mốc. Đồ chơi không làm người trông được rời mắt khỏi trẻ.
Ba mẹ muốn tắm chung cho hai anh em cùng lúc, người trông có nên nhận?
Tắm hai trẻ nhỏ cùng lúc khi chỉ có một người lớn rất khó giữ quy tắc một tay luôn trên người trẻ. Nên đề nghị tắm lần lượt, trẻ chờ ở nơi an toàn ngoài phòng tắm trong tầm nhìn, hoặc tắm chung khi có hai người lớn. Nói rõ lý do an toàn với ba mẹ.