Khi thấy trẻ mình trông có dấu hiệu bị tổn hại ở nơi khác hoặc nghe trẻ kể điều đáng lo, người trông cần làm bốn việc: giữ an toàn và bình tĩnh cho trẻ, ghi lại đúng điều mình thấy và nghe, không tự điều tra hay đối chất, và gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn và để cơ quan có chức năng xem xét. Khi trẻ đang gặp nguy hiểm trực tiếp, gọi 113; khi trẻ cần cấp cứu, gọi 115.
Bảo mẫu, cô nuôi thường là người lớn ngoài gia đình gặp trẻ nhiều giờ nhất mỗi ngày, thay tã, tắm rửa, nghe trẻ nói chuyện. Vì vậy họ có thể là người đầu tiên nhận ra điều bất thường. Bài này nói về vai trò đó một cách bình tĩnh: những nhóm dấu hiệu chung cần chú ý, cách lắng nghe khi trẻ kể, những việc không nên làm, và những gì xảy ra sau khi gọi 111. Các dấu hiệu chi tiết của xâm hại trẻ em cần được tìm hiểu thêm qua tài liệu chuyên sâu về bảo vệ trẻ em.
Vai trò của người trông: quan sát và báo, không phải phán xử
Người trông trẻ không phải nhà điều tra, không phải bác sĩ, cũng không phải thẩm phán. Vai trò của mình là để ý, ghi lại và báo cho người có trách nhiệm. Hiểu đúng vai trò này giúp người làm nghề bớt hai nỗi sợ trái ngược: sợ mình bỏ qua chuyện nghiêm trọng, và sợ mình làm oan cho gia đình trẻ.
Luật Trẻ em đặt trách nhiệm cho mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân khi phát hiện trẻ bị xâm hại hoặc có nguy cơ thì thông báo cho cơ quan có thẩm quyền. Người báo không cần chắc chắn trăm phần trăm, không cần có bằng chứng đầy đủ; chỉ cần nói thật điều mình thấy và lo. Việc xác minh thuộc về những người được giao nhiệm vụ và có chuyên môn.
Cũng cần giữ sự công bằng. Phần lớn vết bầm của trẻ nhỏ đến từ việc chạy nhảy, phần lớn sự thay đổi tâm trạng có lý do thường ngày như có em bé mới, chuyển nhà, ốm. Một dấu hiệu đơn lẻ hiếm khi đủ để kết luận. Điều đáng chú ý là khi các dấu hiệu lặp lại, kết hợp với nhau, hoặc khi lời giải thích không khớp với điều mình thấy.
Các nhóm dấu hiệu chung đáng để ý
Bảng dưới không phải danh sách để chẩn đoán, mà để giúp người trông biết những gì nên ghi lại khi thấy. Một dấu hiệu riêng lẻ thường có lý do bình thường; nhiều dấu hiệu cùng lúc hoặc lặp lại mới là điều cần báo.
| Nhóm | Có thể thấy | Điều cần để ý thêm |
|---|---|---|
| Trên cơ thể | Vết bầm, vết bỏng, vết hằn ở chỗ ít khi va chạm như lưng, đùi trong, tai, cổ; vết thương ở nhiều giai đoạn lành khác nhau | Lời giải thích có khớp với vết thương và với khả năng vận động của trẻ không |
| Hành vi | Thay đổi đột ngột: thu mình, sợ hãi, giật mình khi người lớn giơ tay, hung hăng bất thường, thoái lui như tè dầm lại | Thay đổi bắt đầu từ khi nào, có trùng sự kiện nào trong nhà không |
| Quan hệ | Sợ về nhà, sợ một người cụ thể, không muốn được đón bởi một người nào đó | Trẻ nói gì khi đến giờ về, phản ứng khi thấy người đón |
| Chăm sóc cơ bản | Đói thường xuyên, quần áo bẩn kéo dài, vệ sinh kém, bệnh không được chữa, đến muộn hoặc không ai đón | Tình trạng kéo dài hay chỉ một vài ngày khó khăn |
| Lời nói, trò chơi | Trẻ kể chuyện bị làm đau, bị đụng chạm; nói hoặc chơi lặp lại những cảnh không phù hợp với tuổi | Ghi lại nguyên văn lời trẻ, không diễn giải |
Khi thấy một trong các dấu hiệu trên, bước tiếp theo là ghi lại và theo dõi, không phải kết luận. Nếu dấu hiệu nghiêm trọng như vết thương bất thường, trẻ kể bị làm hại, hãy gọi 111 trong ngày.
Khi trẻ kể với mình: lắng nghe đúng cách
Trẻ nhỏ thường kể bất chợt, giữa lúc thay đồ hay khi đang chơi, bằng vài câu ngắn. Cách người lớn phản ứng lúc đó ảnh hưởng tới việc trẻ có tiếp tục nói hay không:
- Giữ bình tĩnh. Không tỏ ra hoảng hốt, giận dữ hay ghê sợ; trẻ có thể nghĩ mình đã làm điều sai.
- Lắng nghe, để trẻ nói theo cách của trẻ. Ngồi ngang tầm, nhìn trẻ, gật đầu.
- Không hỏi dồn, không gợi ý. Tránh câu hỏi kiểu "Có phải chú ấy đánh con không?". Nếu cần, chỉ hỏi mở: "Con kể thêm cho cô nghe được không?"
- Ghi nhận cảm xúc của trẻ. "Con kể cho cô là đúng rồi", "Không phải lỗi của con".
- Không hứa giữ bí mật. Nói nhẹ nhàng: "Cô sẽ nhờ người lớn khác giúp để con được an toàn."
- Ghi lại ngay sau đó. Viết nguyên văn những gì trẻ nói, thời gian, hoàn cảnh, câu mình đã hỏi.
Sau khi trẻ kể, không yêu cầu trẻ kể lại nhiều lần cho nhiều người nghe. Mỗi lần kể lại là một lần trẻ phải nhớ lại, và lời kể có thể bị ảnh hưởng bởi câu hỏi của người lớn. Việc hỏi chuyện tiếp theo nên để người có chuyên môn làm.
Những việc không nên làm
Ý tốt đôi khi dẫn tới những hành động làm hại trẻ hoặc làm hỏng việc bảo vệ trẻ về sau. Người trông nên tránh:
- Tự đi hỏi hàng xóm, người thân của trẻ để tìm hiểu.
- Đối chất với ba mẹ hay người bị nghi ngờ, nhất là khi người đó có thể là người gây hại.
- Chụp ảnh vùng kín của trẻ hay cởi đồ trẻ để kiểm tra kỹ hơn.
- Đưa trẻ đi khám riêng mà không báo ai.
- Đăng lên mạng xã hội để hỏi ý kiến hay cảnh báo.
- Giữ trẻ lại không cho về mà không có hướng dẫn của cơ quan chức năng, trừ khi trẻ đang gặp nguy hiểm trực tiếp và đã gọi 113.
Những việc này có thể khiến trẻ sợ hãi thêm, khiến người gây hại kịp che giấu hoặc gây áp lực lên trẻ, khiến người trông gặp rắc rối, và làm việc xác minh về sau khó khăn hơn. Điều đúng là ghi lại và gọi 111 để được hướng dẫn bước tiếp theo.
Bỏ mặc: dạng tổn hại dễ bị bỏ qua nhất
Khi nghĩ tới trẻ bị hại, người ta thường nghĩ tới vết bầm. Nhưng với người trông trẻ hằng ngày, dạng hay gặp hơn lại không để lại vết: trẻ đến nhóm nhiều buổi liền với bụng đói, quần áo bẩn từ hôm trước, tã ướt sũng như đã mặc qua đêm, sâu răng nặng hay một vết thương nhiễm trùng không ai chữa, hoặc cuối ngày không ai đến đón đúng giờ, gọi mãi không được.
Bỏ mặc thường xuất phát từ hoàn cảnh khó khăn của gia đình: ba mẹ làm ca kéo dài, bệnh tật, nợ nần, nghiện ngập, mâu thuẫn. Điều đó không làm tổn hại với trẻ nhẹ đi, nhưng giúp người trông hiểu rằng mục đích báo tin không phải để trừng phạt ai, mà để gia đình và trẻ được hỗ trợ. Nhiều trường hợp, sự can thiệp sớm của cơ quan có chức năng ở địa phương giúp gia đình tiếp cận trợ giúp mà họ không biết là có.
Người trông nên ghi lại tình trạng theo ngày để thấy đây là chuyện kéo dài hay chỉ vài hôm khó khăn. Trong lúc đó, vẫn chăm trẻ chu đáo: cho trẻ ăn, thay đồ sạch nếu nhóm có đồ dự phòng, và trao đổi nhẹ nhàng với ba mẹ khi có cơ hội. Nếu tình trạng kéo dài hoặc nghiêm trọng, gọi 111 để được tư vấn.
Gọi 111: nói gì và điều gì xảy ra sau đó
Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoạt động suốt ngày đêm, gọi miễn phí. Khi gọi, chuẩn bị sẵn những thông tin mình có: tuổi và tên trẻ nếu biết, nơi trẻ ở, mình là ai trong quan hệ với trẻ, điều mình đã thấy hoặc nghe, thời gian. Nói theo ghi chép, không cần lo nói chưa đủ. Người gọi có thể đề nghị giữ bí mật danh tính.
Tổng đài viên sẽ hỏi thêm, tư vấn những gì người gọi nên làm, và chuyển thông tin tới các cơ quan có trách nhiệm ở địa phương để xem xét, hỗ trợ trẻ. Cách xử lý cụ thể tuỳ từng sự việc. Người gọi có thể không được biết hết diễn biến sau đó, vì quyền riêng tư của trẻ và gia đình; điều đó là bình thường.
Với những tình huống khẩn cấp, trẻ đang bị tấn công, đang gặp nguy hiểm tính mạng, gọi 113 để công an can thiệp. Nếu trẻ bị thương cần cấp cứu, gọi 115. Có thể gọi 111 sau khi tình huống khẩn cấp đã được xử lý.
Sau khi báo: tiếp tục chăm trẻ và chăm chính mình
Sau khi gọi 111, người trông vẫn là người lớn an toàn trong ngày của trẻ. Tiếp tục chăm sóc trẻ bình thường, giữ nhịp sinh hoạt quen thuộc, không nhắc lại chuyện với trẻ trừ khi trẻ muốn nói. Sự ổn định của một người lớn đáng tin là điều trẻ cần nhất lúc này.
Giữ kín sự việc, chỉ chia sẻ với người cần biết: chủ nhóm, cơ quan chức năng khi được hỏi. Không bàn tán với đồng nghiệp, phụ huynh khác hay người thân. Tiếp tục ghi chép nếu có dấu hiệu mới, và gọi lại 111 nếu tình hình xấu đi.
Người trông cũng cần chăm chính mình. Nghe trẻ kể điều đau lòng, lo cho trẻ, sợ phản ứng của gia đình trẻ là những cảm giác nặng nề. Tìm người để nói chuyện, có thể là chủ nhóm, người thân đáng tin, hoặc nhân viên tư vấn. Nhắc mình rằng mình đã làm đúng: đã nhìn thấy, đã lắng nghe, đã báo cho người có thể giúp.
Bảo mẫu tại nhà: khi người đáng lo là người trong nhà
Hoàn cảnh khó nhất là khi bảo mẫu làm việc trong chính ngôi nhà mà mình lo trẻ bị hại. Người đáng lo có thể là một người lớn trong nhà, có khi chính là người trả lương cho mình. Sợ mất việc, sợ bị trả đũa, sợ mình hiểu lầm là cảm giác rất thật.
Trong hoàn cảnh này, ghi chép càng cần cẩn thận và để ở chỗ an toàn ngoài ngôi nhà, như tin nhắn tự gửi cho mình. Gọi 111 từ nơi riêng tư, có thể khi đã về nhà mình. Nói rõ hoàn cảnh để tổng đài viên tư vấn cách giữ an toàn cho cả trẻ lẫn người báo.
Không đối chất, không để người trong nhà biết mình đã báo. Tiếp tục làm việc bình thường nếu thấy an toàn, và làm theo hướng dẫn của cơ quan chức năng. Nếu cảm thấy chính mình không an toàn, ưu tiên rời đi và báo cho cơ quan có thẩm quyền. Đứng về phía trẻ trong hoàn cảnh này cần can đảm, và người làm nghề không phải làm một mình.
Câu hỏi thường gặp
Mình chỉ nghi ngờ, không chắc chắn thì có nên gọi 111 không?
Có. Người báo không cần chắc chắn hay có đủ bằng chứng. Tổng đài 111 tiếp nhận cả những lo ngại chưa rõ ràng và tư vấn bước tiếp theo. Việc xác minh thuộc về cơ quan có chức năng. Nói đúng điều mình thấy và lo, không thêm bớt là đủ.
Gọi 111 có mất tiền không, gọi giờ nào được?
Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 gọi miễn phí và hoạt động suốt ngày đêm. Có thể gọi từ điện thoại di động hoặc cố định. Người gọi có thể đề nghị giữ bí mật danh tính khi báo tin về trẻ bị tổn hại hoặc có nguy cơ.
Trẻ dặn cô đừng kể với ai thì mình có nên giữ lời không?
Không nên hứa giữ bí mật về chuyện có thể làm trẻ bị hại. Nói nhẹ nhàng với trẻ rằng cô sẽ nhờ người lớn khác giúp để con được an toàn, và con kể cho cô là đúng. Giữ kín với người ngoài, nhưng báo cho người có trách nhiệm.
Có nên hỏi ba mẹ trẻ về vết bầm không?
Với một vết bầm bình thường, hỏi nhẹ nhàng như một việc thường ngày là được. Nhưng nếu nghi ngờ trẻ bị hại bởi người trong nhà, không nên đối chất, vì có thể khiến trẻ bị gây áp lực thêm. Ghi lại và gọi 111 để được tư vấn cách làm phù hợp.
Nếu báo rồi mà hoá ra không có chuyện gì thì mình có bị sao không?
Báo thật điều mình thấy, với thiện chí bảo vệ trẻ, là việc đúng ngay cả khi kết quả xác minh không có hành vi gây hại. Điều cần tránh là bịa đặt, thêm thắt hoặc lan truyền thông tin chưa xác minh ra ngoài. Giữ kín sự việc giúp bảo vệ cả trẻ lẫn gia đình trẻ.
Mình là cô nuôi ở nhóm trẻ thì có cần báo chủ nhóm trước không?
Thường nên báo chủ nhóm để cùng xử lý và gọi 111. Nhưng nếu chủ nhóm chần chừ hoặc tình huống gấp, người làm có thể tự gọi 111, không cần chờ ai cho phép. Trách nhiệm thông báo khi phát hiện trẻ có nguy cơ là của mọi người.