Nhóm trẻ ghép tuổi chạy êm khi cô nuôi làm ba việc: chia phòng thành góc cho trẻ bò và góc cho trẻ lớn để đồ chơi nhỏ không lọt tới tay bé dưới ba tuổi; chia ngày thành lúc cả nhóm làm chung (hát, ăn, ra sân) và lúc mỗi lứa làm việc riêng; và đứng ở vị trí nhìn được toàn bộ phòng, không quay lưng về phía trẻ nhỏ nhất. Trò chơi chung chọn loại mỗi tuổi tham gia một mức, như bé lớn ném bóng vào rổ còn bé nhỏ lăn bóng.
Nhóm trẻ gia đình ở Việt Nam thường không chia lớp theo tuổi như trường: một phòng có thể có bé mười tám tháng mới đi chập chững, vài bé ba tuổi và một bé năm tuổi ở lại sau giờ học. Bài này dành cho cô nuôi và chủ nhóm trẻ nhỏ đang tổ chức ngày cho một phòng như vậy, từ cách bày phòng, chia giờ đến những trò thật sự chơi chung được.
Cái khó thật của nhóm ghép tuổi: không phải trò chơi mà là an toàn và sự chú ý
Khi được hỏi nhóm ghép tuổi khó ở đâu, nhiều cô nuôi trả lời là không tìm được trò hợp cho cả nhóm. Nhưng sau một thời gian, phần lớn nhận ra cái khó thật nằm ở hai chỗ khác. Thứ nhất là an toàn: đồ chơi của bé năm tuổi như hạt xâu vòng, lego nhỏ, bút có nắp là vật hóc với bé một tuổi. Bé lớn chạy nhảy trong khi bé nhỏ đang bò trên sàn. Bé lớn có thể bế bé nhỏ lên "chăm em" mà không đủ sức giữ.
Thứ hai là sự chú ý của người lớn. Bé nhỏ cần được bế, thay tã, đút ăn, dỗ ngủ, mỗi việc kéo một người lớn ra khỏi phòng chơi vài phút. Trong vài phút đó, bé lớn không có ai dẫn trò và dễ chuyển sang nghịch phá. Nhóm ghép tuổi vận hành tốt khi những phút người lớn bận đã được tính trước, ví dụ bé lớn có sẵn một hoạt động tự làm được.
Vì vậy, lên kế hoạch cho nhóm ghép tuổi nên bắt đầu từ sơ đồ phòng và lịch của người lớn, rồi mới tới danh sách trò chơi. Số trẻ mỗi người lớn trông được phụ thuộc vào tuổi nhỏ nhất trong nhóm, và phải theo quy định của cơ quan quản lý giáo dục nơi nhóm hoạt động; chủ nhóm nên hỏi phòng chuyên môn về giáo dục ở UBND cấp xã, phường để biết yêu cầu hiện hành.
Bày phòng cho nhóm ghép tuổi: năm bước từ sàn nhà lên kệ
Phần lớn nhóm trẻ gia đình chỉ có một hoặc hai phòng. Cách bày phòng quyết định một nửa sự an toàn của cả ngày:
- Ngồi xuống sàn ở độ cao của bé bò và nhìn quanh: ổ điện, dây quạt, chân bàn sắc cạnh, khe cửa, đồ nhỏ rơi dưới gầm tủ. Dọn hết những gì bé bò với tới được trước khi nghĩ đến trò chơi.
- Chia một góc mềm cho trẻ dưới hai tuổi bằng thảm xốp và một kệ thấp hoặc rào chắn mềm, đủ để bé lớn không chạy ngang qua nhưng người lớn vẫn nhìn thấy bên trong.
- Đặt bàn thấp cho trẻ lớn ở phía xa góc bé bò. Hạt xâu, bút màu, kéo nhựa, đồ ghép nhỏ chỉ dùng ở bàn này và cất vào hộp có nắp trên kệ cao sau khi chơi.
- Chừa một khoảng trống ở giữa cho các hoạt động cả nhóm như hát, vận động, ngồi vòng tròn nghe truyện. Khoảng này không để đồ chơi vương vãi.
- Chọn chỗ đứng cho người lớn: vị trí nhìn được cả ba khu cùng lúc, thường là gần cửa ra vào. Thử đứng ở đó và đếm xem có góc khuất nào không; có thì dời kệ.
Sau khi bày, quan sát một tuần và sửa. Ví dụ, nếu bé lớn cứ mang đồ chơi nhỏ sang góc mềm, có thể cần đổi luật thành "đồ ở bàn nào chơi ở bàn đó" và nhắc mỗi lần bắt đầu chơi.
Chia khung ngày: lúc nào chung, lúc nào riêng
Ví dụ giả định cho nhóm có ba lứa: dưới hai tuổi, từ hai đến bốn tuổi, và năm tuổi. Các cột cho thấy cùng một khoảng thời gian, mỗi lứa làm gì. Giờ thật phụ thuộc giờ ăn, ngủ của nhóm và quy định của nơi quản lý:
| Khoảng thời gian | Dưới 2 tuổi | 2–4 tuổi | 5 tuổi |
|---|---|---|---|
| Đón trẻ, chơi tự do | Góc mềm, đồ cầm nắm | Đồ chơi rổ, xếp hình to | Giúp cô xếp đồ, tự chọn bàn chơi |
| Vòng tròn sáng (chung) | Ngồi lòng cô hoặc gần cô | Hát, vỗ tay, điểm danh bằng bài hát | Giữ đồ, chọn bài hát |
| Ra sân hoặc vận động (chung) | Bò, đi men, lăn bóng | Chạy, ném bóng, chui hầm | Trò có luật, chạy tiếp sức |
| Hoạt động góc (riêng) | Ăn nhẹ, chuẩn bị ngủ sớm | Nặn bột, chơi nước | Cắt dán, xâu hạt ở bàn xa |
| Ăn trưa (chung) | Đút hoặc tập tự xúc | Tự xúc, cô hỗ trợ | Tự ăn, giúp lau bàn |
| Ngủ trưa | Ngủ trước, chỗ riêng | Ngủ | Ngủ hoặc nằm nghỉ yên |
| Chiều (riêng rồi chung) | Chơi trên thảm | Đóng vai, tô vẽ | Trò bàn cờ đơn giản, kể chuyện |
| Trả trẻ (chung) | Bàn giao từng bé | Dọn đồ cùng cô | Dọn đồ, nhắc em mang giày |
Phần "chung" giúp cả nhóm có cảm giác là một nhà và giảm số lần người lớn phải chia đôi chú ý. Phần "riêng" là lúc mỗi lứa làm việc vừa sức. Khi chỉ có một người lớn, các hoạt động riêng của bé lớn phải là việc tự làm được, không cần người lớn ngồi cạnh.
Trò chơi chung được: mỗi tuổi tham gia một mức
Bóng. Một rổ bóng nhựa to, nhẹ. Bé dưới hai tuổi lăn bóng hoặc nhặt bỏ vào rổ; bé ba tuổi ném vào rổ từ gần; bé năm tuổi đứng xa hơn, đếm số lần vào. Không dùng bóng nhỏ hơn nắm tay bé.
Hát và vận động theo bài. Các bài có động tác như "Con công hay múa", "Nu na nu nống" cho phép bé nhỏ ngồi vỗ tay, bé lớn làm động tác đầy đủ. Bé năm tuổi có thể làm "người dẫn", chọn bài hoặc làm mẫu động tác.
Chơi nước. Một chậu rộng, nước ngập vài phân, cốc, phễu, miếng bọt biển. Bé nhỏ khuấy, vỗ nước; bé lớn đong đổ, thử vật nổi vật chìm. Người lớn ngồi ngay cạnh suốt thời gian chơi, đổ nước đi ngay khi xong — trẻ nhỏ có thể đuối nước trong lượng nước rất ít.
Kể chuyện có tranh to. Bé lớn nghe tình tiết, bé nhỏ chỉ vào tranh con vật, bắt chước tiếng kêu. Chọn sách tranh khổ lớn, cầm hướng ra phía các bé.
Đi dạo, ra sân. Bé nhỏ ngồi xe đẩy hoặc được bế, bé lớn đi bộ cầm tay nhau theo cặp. Cả nhóm cùng tìm lá vàng, nghe tiếng chim, đếm xe máy. Ra ngoài với nhóm cần đủ người lớn theo quy định và theo thoả thuận với ba mẹ.
Vòng tròn buổi sáng: mười phút mở đầu ngày cho cả nhóm
Nhiều nhóm trẻ gia đình bỏ qua phần này vì nghĩ nó chỉ có ở trường. Thật ra, với nhóm ghép tuổi, một vòng tròn ngắn sau giờ đón trẻ là lúc gom cả nhóm về một chỗ trước khi ngày bắt đầu, và là lúc cô nuôi đếm lại trẻ, nhìn qua sức khoẻ từng bé một lần nữa. Thời lượng phụ thuộc vào bé nhỏ nhất: với nhóm có bé dưới hai tuổi, năm đến mười phút là đủ; kéo dài hơn thì bé nhỏ bò đi, bé lớn bắt đầu chọc nhau.
Một vòng tròn đơn giản gồm ba phần. Mở đầu bằng một bài hát chào nhau có gọi tên từng bé, bé nào được gọi thì vẫy tay; bé nhỏ chưa nói được chỉ cần cô bế lên vẫy cùng. Tiếp theo là một chuyện nhỏ của ngày: hôm nay trời mưa hay nắng, hôm nay ăn trưa món gì, sáng nay ai đến sớm nhất. Cuối cùng báo trước việc sắp làm: "hát xong mình ra sân", để bé lớn biết và bé nhỏ thấy các anh chị đứng dậy thì đi theo.
Bé năm tuổi có thể giữ một việc cố định trong vòng tròn như cầm con thú bông "điểm danh" đưa lần lượt cho từng bạn, hoặc chọn bài hát. Việc nhỏ như vậy giúp bé lớn thấy mình có vai trò, thay vì ngồi chờ các em. Nếu hôm nào cả nhóm không ngồi yên được, rút ngắn còn một bài hát rồi chuyển luôn sang vận động; vòng tròn là công cụ, không phải bài kiểm tra.
Trẻ lớn "chăm em": khuyến khích đến đâu là vừa
Trẻ lớn trong nhóm ghép tuổi thường thích làm anh chị: đưa đồ chơi cho em, dỗ em khi em khóc, chỉ em cách xếp hình. Đây là điểm mạnh của nhóm ghép tuổi, bé lớn học cách quan tâm và kiên nhẫn, bé nhỏ có người để bắt chước. Cô nuôi có thể giao cho bé lớn những việc nhỏ như "con đưa giúp cô cái khăn cho em", "con chọn giúp em một quyển truyện".
Nhưng có ranh giới rõ ràng. Bé lớn không bế em, không cho em ăn, không dắt em đi vệ sinh, không trông em khi cô ra khỏi phòng. Những việc chăm sóc thân thể và an toàn luôn là việc của người lớn. Bé lớn cũng có quyền không muốn chơi với em; đừng biến bé thành người trông trẻ không công.
Cũng cần để ý khi bé lớn hay bị em phá đồ: tháp xếp đổ, tranh bị xé. Chừa cho bé lớn một khu riêng và một thời gian riêng để làm việc của mình mà không bị gián đoạn. Bé được bảo vệ thành quả sẽ dễ chịu với em hơn.
Một người lớn hay hai người lớn: chia việc thế nào trong ngày
Nhóm có từ hai người lớn trở lên nên chia vai rõ ràng theo từng khối giờ, không chia theo "ai rảnh thì làm". Ví dụ, trong giờ ăn trưa, một người phụ trách bàn bé nhỏ, một người phụ trách bàn bé lớn. Khi một người cần thay tã hoặc dỗ một bé ra ngoài, người kia biết mình đang trông toàn bộ phòng và nói rõ "chị trông cả phòng nhé".
Nhóm chỉ có một người lớn thì phải tính trước những phút "bận tay". Trước khi thay tã cho bé nhỏ, đưa bé lớn một hoạt động tự làm được ở bàn trong tầm nhìn. Bàn thay tã đặt ở chỗ người lớn vẫn quay mặt ra phòng. Không bao giờ để trẻ một mình trong phòng để đi nấu ăn hay nghe điện thoại.
Nếu thường xuyên thấy mình không thể nhìn hết, đó là dấu hiệu nhóm quá đông so với số người lớn hoặc có quá nhiều bé nhỏ tuổi. Câu trả lời đúng là thêm người phụ hoặc nhận ít trẻ hơn, không phải chạy nhanh hơn. Tỷ lệ trẻ trên người lớn theo tuổi cần kiểm tra theo văn bản hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo và hỏi nơi quản lý tại địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ lớn có bị thiệt khi chơi chung với trẻ nhỏ không?
Không nhất thiết, nếu bé lớn có thời gian và góc riêng để làm những việc vừa sức mình như cắt dán, xâu hạt, trò có luật. Trong giờ chung, bé lớn tham gia ở mức khó hơn và được giao vai như chọn bài hát, làm mẫu động tác. Điều cần tránh là để bé lớn chỉ toàn đợi em hoặc trông em.
Đồ chơi của trẻ lớn có chi tiết nhỏ thì để ở đâu?
Cất trong hộp có nắp trên kệ cao, chỉ lấy ra ở bàn chơi xa góc bé bò, có người lớn trong tầm nhìn. Hết giờ thì đếm lại, cất ngay. Luật đơn giản là đồ ở bàn nào chơi ở bàn đó. Trước giờ bé nhỏ thức dậy hoặc vào phòng, quét mắt lại sàn một lượt.
Có nên chia nhóm ghép tuổi thành hai phòng riêng không?
Nếu nhà đủ rộng và đủ người lớn cho mỗi phòng thì có thể, nhất là giờ ngủ. Nhưng hai phòng mà chỉ có một người lớn thì luôn có một phòng không ai trông. Với nhóm nhỏ, một phòng được chia góc rõ ràng thường an toàn hơn hai phòng thiếu người.
Giờ ngủ trưa của nhóm ghép tuổi xếp thế nào?
Bé nhỏ thường ngủ sớm hơn và có thể còn hai giấc, nên cần chỗ ngủ yên tách khỏi khu chơi. Bé lớn đã bỏ giấc trưa vẫn nằm nghỉ yên ở chỗ của mình với sách tranh hoặc nghe kể chuyện nhỏ tiếng, không chơi ồn làm thức các bạn.
Bé lớn hay giành đồ của bé nhỏ thì làm sao?
Chuẩn bị đủ đồ chơi tương tự cho mỗi lứa, ví dụ hai, ba chiếc xe giống nhau. Khi có tranh giành, người lớn đến gần, gọi tên cảm xúc của cả hai, trả đồ cho bé đang cầm trước và gợi bé kia một món khác. Không phạt, không bắt bé lớn "nhường em" mọi lúc.