Khi trẻ tiêu chảy hoặc nôn trong lúc đang trông, người trông làm theo thứ tự: giữ trẻ an toàn để không sặc, cho trẻ nghỉ ở chỗ riêng có người lớn để mắt và tách khỏi đồ chơi chung, ghi lại số lần và tính chất, cho uống từng ngụm nhỏ theo cách ba mẹ đã dặn, rồi báo ba mẹ để đón và đưa đi khám nếu cần. Người trông không tự cho uống thuốc cầm tiêu chảy, thuốc chống nôn hay bất cứ thuốc nào không có đơn và giấy ghi của phụ huynh.
Cần gọi 115 và báo ba mẹ ngay khi trẻ nôn liên tục không giữ được ngụm nước nào, li bì khó đánh thức, có dấu hiệu mất nước rõ, phân có máu, co giật hay khó thở. Phần lớn đợt tiêu chảy, nôn ở trẻ nhỏ do virus và tự khỏi, nhưng trẻ càng nhỏ càng mất nước nhanh. Bài này viết theo góc người làm nghề trong ca trông: thấy gì, làm gì, ghi gì, nói gì với ba mẹ, và giữ cho các trẻ khác không lây. Câu hỏi bao lâu trẻ mới đi gửi lại thuộc về ba mẹ và bác sĩ, ở đây chỉ nói phần của nhóm.
Mười phút đầu sau khi trẻ nôn hoặc đi ngoài lỏng
Lúc sự cố xảy ra, người trông thường lo dọn trước. Thứ tự đúng là lo cho trẻ trước, dọn sau:
- Đỡ trẻ ngồi dậy hoặc nằm nghiêng nếu trẻ đang nôn, để chất nôn không chảy ngược vào đường thở. Không đặt trẻ nằm ngửa ngay sau khi nôn.
- Lau miệng, mặt, thay quần áo dính bẩn cho trẻ. Nói với trẻ bằng giọng bình thản, trẻ thường hoảng sau khi nôn.
- Đưa trẻ sang chỗ nghỉ riêng trong tầm mắt: góc yên tĩnh có tấm lót, chăn mỏng, gần chỗ người trông làm việc. Không để trẻ một mình trong phòng kín.
- Cho các trẻ khác ra khỏi khu vực bẩn, đặt vào chỗ an toàn, rồi mới dọn theo quy trình xử lý chất nôn và phân.
- Ghi giờ, số lần, tính chất của lần nôn hoặc đi ngoài vừa rồi.
- Rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi chăm trẻ và sau khi dọn.
Nếu chỉ có một người trông nhiều trẻ, ưu tiên vẫn là an toàn: trẻ vừa nôn được đặt ở chỗ người trông nhìn thấy, các trẻ khác ở góc chơi an toàn, bãi nôn được phủ giấy tạm cho tới khi có thể dọn. Gọi ba mẹ của trẻ vừa nôn ngay khi trẻ đã ổn định, không chờ tới giờ đón.
Nhận ra mất nước: dấu hiệu người trông nhìn được
Trẻ nhỏ mất nước nhanh hơn người lớn rất nhiều khi vừa nôn vừa tiêu chảy. Người trông không cần biết đo đạc gì đặc biệt, chỉ cần để ý những thứ nhìn và đếm được:
| Dấu hiệu | Cách nhận ra khi đang trông |
|---|---|
| Số tã ướt giảm | Đếm số tã ướt so với ngày thường của trẻ; trẻ lớn hơn thì đếm số lần đi tiểu; nước tiểu sẫm màu |
| Miệng, môi khô | Môi khô nứt, lưỡi khô, ít nước bọt dù trẻ đang khóc |
| Khóc không có nước mắt | Trẻ khóc nhưng mắt khô |
| Mắt trũng, thóp lõm | Mắt trông sâu hơn thường; trẻ dưới khoảng một tuổi rưỡi có thóp trước lõm xuống |
| Li bì hoặc kích thích | Trẻ lừ đừ, ngủ nhiều bất thường, khó đánh thức; hoặc quấy khóc liên tục không dỗ được |
| Khát hoặc không uống được | Trẻ uống háo hức; hoặc ngược lại không chịu uống, uống vào nôn ra ngay |
Có một vài dấu hiệu nhẹ như khát, môi hơi khô thì báo ba mẹ sớm để đón và cho con đi khám. Có dấu hiệu nặng như li bì, mắt trũng rõ, không uống được, rất ít hoặc không có tã ướt nhiều giờ thì gọi 115. Ghi lại thời điểm thấy từng dấu hiệu, vì bác sĩ sẽ hỏi diễn tiến chứ không chỉ hỏi tình trạng lúc vào khám.
Cho trẻ uống thế nào trong lúc chờ ba mẹ
Bù nước là việc quan trọng nhất với trẻ tiêu chảy, nôn, nhưng cách bù cụ thể, loại dung dịch và lượng bao nhiêu là chuyện của ba mẹ và bác sĩ. Người trông làm theo những gì ba mẹ đã dặn từ trước hoặc dặn qua điện thoại lúc báo tin. Trẻ còn bú mẹ thì tiếp tục cho bú sữa mẹ vắt theo lịch ba mẹ để lại. Trẻ lớn hơn thì cho uống nước lọc hoặc thứ ba mẹ đồng ý, từng ngụm nhỏ bằng thìa hoặc cốc, cách nhau vài phút, thay vì cho uống một lần nhiều khiến trẻ nôn lại.
Dung dịch bù nước điện giải như oresol chỉ dùng khi ba mẹ hoặc bác sĩ đồng ý, pha đúng theo hướng dẫn trên gói, không pha đặc hơn hay loãng hơn, không pha với nước ngọt hay nước canh. Pha sai có thể làm tình trạng xấu đi. Không cho trẻ uống nước ngọt có ga, nước trái cây đóng hộp nhiều đường để "lấy sức", vì đường nhiều có thể làm tiêu chảy nặng thêm.
Về ăn uống, trẻ đang nôn thì chưa ép ăn. Khi trẻ hết nôn và muốn ăn, cho ăn ít món nhẹ quen thuộc theo dặn của ba mẹ. Không tự cho trẻ nhịn ăn kéo dài, cũng không tự kiêng khem theo kinh nghiệm truyền miệng. Ghi lại trẻ uống được bao nhiêu, ăn được gì, có nôn lại không, để bàn giao cho ba mẹ khi đón.
Vì sao người trông không tự cho thuốc
Thuốc cầm tiêu chảy có thể gây hại cho trẻ nhỏ. Một số thuốc làm giảm nhu động ruột không được khuyến cáo cho trẻ nhỏ vì có thể giữ lại mầm bệnh và gây biến chứng. Việc chọn thuốc nào, có dùng thuốc hay không là quyết định của bác sĩ.
Thuốc chống nôn che mất dấu hiệu. Nôn có thể là dấu hiệu của nhiều bệnh khác nhau, kể cả bệnh cần cấp cứu. Thuốc làm giảm nôn có thể khiến người lớn chủ quan, chậm đưa trẻ đi khám.
Men vi sinh, thuốc nam, mẹo dân gian. Dù được quảng cáo là lành tính, đây vẫn là thứ đưa vào cơ thể trẻ. Người trông không cho trẻ dùng nếu ba mẹ không gửi kèm và ghi giấy rõ ràng.
Trách nhiệm pháp lý và niềm tin. Cho thuốc không có chỉ định, nếu trẻ có phản ứng, người trông là người chịu trách nhiệm. Ba mẹ cũng mất niềm tin dù ý định là tốt. Nguyên tắc chung: thuốc chỉ theo đơn của bác sĩ và giấy ghi của phụ huynh.
Việc người trông làm được. Giữ trẻ an toàn, cho uống theo dặn, giữ ấm và sạch, theo dõi, ghi chép và báo đúng lúc. Đó đã là rất nhiều việc và là thứ ba mẹ thật sự cần ở người trông.
Báo ba mẹ: gọi lúc nào và nói gì
Một lần nôn đơn lẻ sau khi trẻ ăn quá no hay ho nhiều, sau đó trẻ chơi bình thường, người trông vẫn nên nhắn cho ba mẹ biết để theo dõi. Từ hai lần nôn hoặc đi ngoài lỏng trở lên trong buổi, trẻ mệt, bỏ ăn, có sốt thì gọi ba mẹ đề nghị đón. Có dấu hiệu nguy hiểm thì gọi 115 trước, gọi ba mẹ ngay sau.
Khi gọi, nói ngắn và đủ: con bắt đầu nôn hoặc đi ngoài từ mấy giờ, bao nhiêu lần, phân lỏng hay có nhầy máu, có sốt không, con uống được không, con đang tỉnh chơi hay mệt. Đọc theo sổ ghi chứ đừng ước lượng. Hỏi ba mẹ trong lúc chờ đón muốn mình cho con uống gì.
Giọng nói bình tĩnh, không đổ lỗi cho món ăn ở nhà hay ở nhóm khi chưa biết nguyên nhân. Một câu như "con đang được nghỉ ở góc yên tĩnh, uống từng ngụm nhỏ, cô ngồi cạnh con" giúp ba mẹ yên tâm hơn mọi lời trấn an chung chung. Khi đón, bàn giao sổ ghi, túi đồ bẩn đã buộc kín và dặn ba mẹ báo lại cho nhóm kết quả khám.
Giữ cho cả nhóm không lây sau một ca tiêu chảy
Các virus gây tiêu chảy, nôn ở trẻ thường lây rất nhanh qua tay, đồ chơi, bề mặt dính phân hoặc chất nôn. Sau một ca, nhóm nên làm ngay:
- Tăng rửa tay bằng xà phòng cho người trông và trẻ, đặc biệt sau thay tã và trước khi chia đồ ăn.
- Khử khuẩn bô, chỗ thay tã, nhà vệ sinh, tay nắm cửa, vòi nước nhiều lần trong ngày theo nhãn hoá chất.
- Làm sạch, khử khuẩn đồ chơi trong khu vực trẻ ốm đã chơi; cất tạm đồ khó rửa.
- Người đang thay tã cho trẻ ốm, nếu có thể, không đồng thời chuẩn bị đồ ăn cho cả nhóm trong ngày đó.
- Theo dõi các trẻ khác trong vài ngày tiếp theo; có từ hai trẻ cùng triệu chứng thì báo phụ huynh cả nhóm bằng thông báo chung không nêu tên và hỏi trạm y tế xã phường.
- Trẻ ốm quay lại nhóm khi đã hết tiêu chảy, nôn theo ý kiến bác sĩ và thoả thuận đã ký với phụ huynh.
Nếu nhiều trẻ cùng tiêu chảy sau một bữa ăn ở nhóm, nghĩ tới khả năng ngộ độc thực phẩm: giữ lại phần thức ăn, báo ba mẹ, báo y tế. Trường hợp người trông chính cũng đang tiêu chảy, nôn thì không nấu ăn, không chuẩn bị bình sữa cho trẻ cho tới khi khỏi, và nên nghỉ trông trẻ theo lời khuyên của bác sĩ.
Chuẩn bị từ trước để ngày trẻ ốm không rối
Ngày trẻ nôn, tiêu chảy giữa ca, người trông xử lý tốt hay không phụ thuộc phần lớn vào những gì đã chuẩn bị từ lúc nhận trẻ. Hồ sơ của mỗi trẻ nên có: số liên lạc của ba mẹ và ít nhất một người đón thay đã được uỷ quyền; tên bệnh viện, phòng khám gia đình hay đưa con tới; trẻ có bệnh nền, dị ứng, đang dùng thuốc gì; ba mẹ muốn người trông cho con uống gì khi con nôn, tiêu chảy trong lúc chờ đón. Câu hỏi cuối thường bị bỏ qua, nhưng lại là câu giúp người trông khỏi phải đoán khi sự cố xảy ra.
Thoả thuận với phụ huynh nên ghi rõ nhóm đề nghị đón khi nào, ví dụ trẻ nôn hoặc đi ngoài lỏng từ hai lần trở lên, trẻ sốt, trẻ mệt không tham gia hoạt động được; và trẻ quay lại khi nào, ví dụ khi đã hết tiêu chảy, nôn trong một khoảng thời gian theo ý kiến bác sĩ. Con số cụ thể mỗi nhóm tự đặt sau khi hỏi y tế địa phương.
Người trông cũng chuẩn bị cho mình: bộ dụng cụ dọn chất nôn ở chỗ cố định, đồ dự phòng của từng trẻ, sổ ghi chép để cạnh chỗ thay tã. Ở nhà khách, hỏi ba mẹ tủ thuốc của gia đình để ở đâu chỉ để biết mà giữ an toàn cho trẻ, không phải để tự lấy thuốc dùng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ đi ngoài phân lỏng một lần thì có cần gọi ba mẹ đón không?
Một lần phân lỏng mà trẻ vẫn chơi, ăn uống bình thường thì thường chưa cần đón ngay, nhưng nên nhắn báo ba mẹ và theo dõi. Nếu đi tiếp lần thứ hai, kèm sốt, nôn, mệt, bỏ ăn thì gọi ba mẹ đề nghị đón. Làm theo thoả thuận về trẻ ốm đã ký từ đầu.
Có nên cho trẻ uống oresol khi chưa hỏi ba mẹ không?
Không nên. Hỏi ba mẹ trước, vì trẻ có thể đang có chỉ định riêng của bác sĩ hoặc bệnh nền. Nếu ba mẹ đồng ý, pha đúng hướng dẫn trên gói, cho uống từng ngụm nhỏ. Khi trẻ có dấu hiệu nặng thì gọi 115 thay vì cố bù nước tại chỗ.
Trẻ nôn sau khi uống sữa có phải là bệnh không?
Trẻ nhỏ có thể trớ hoặc nôn sau bú vì no quá, nuốt hơi, ho nhiều. Một lần đơn lẻ, trẻ vẫn tỉnh táo vui chơi thì ghi lại và báo ba mẹ. Nôn nhiều lần, nôn vọt mạnh, kèm sốt, li bì hay bụng chướng thì cần báo ba mẹ đưa đi khám, nặng thì gọi 115.
Có cần đeo khẩu trang khi chăm trẻ đang nôn không?
Khi dọn chất nôn thì nên đeo, vì giọt nhỏ có thể bắn ra. Khi chăm trẻ ốm trong ngày, khẩu trang cùng rửa tay kỹ giúp giảm lây, đặc biệt nếu người trông còn phải trông các trẻ khác. Quan trọng nhất vẫn là rửa tay bằng xà phòng sau mỗi lần chạm vào trẻ ốm.
Ba mẹ không đón được ngay thì làm sao?
Cho trẻ nghỉ ở chỗ riêng trong tầm mắt, cho uống theo dặn, theo dõi và ghi chép. Hỏi ba mẹ người đón thay đã được uỷ quyền. Nếu trẻ có dấu hiệu nặng mà ba mẹ chưa tới, gọi 115, không chờ. Thoả thuận với phụ huynh nên có sẵn số người đón thay.
Trẻ tiêu chảy kéo dài nhiều ngày nhưng ba mẹ vẫn gửi thì người trông nói sao?
Nói nhẹ nhàng, dựa trên quan sát và quy định chung: con đi ngoài mấy lần một ngày ở nhóm, có mệt không, và nhóm có quy định về trẻ ốm để bảo vệ con và các bạn. Đề nghị ba mẹ cho con đi khám và có ý kiến bác sĩ. Tránh giọng trách móc.