Người trông trẻ cần rửa tay bằng xà phòng và nước sạch ở năm nhóm thời điểm: khi vừa đến ca hoặc vừa từ ngoài vào, trước khi chạm vào thức ăn và bình sữa, sau mỗi lần thay tã hay giúp trẻ đi vệ sinh, sau khi lau mũi, chùi nước bọt hoặc dọn chất nôn, và sau khi đụng vào rác, đồ bẩn, thú nuôi. Mỗi lần rửa đủ các bước chà lòng bàn tay, mu tay, kẽ ngón, mu ngón, ngón cái, đầu ngón và móng, kéo dài khoảng bốn mươi giây đến một phút tính cả lúc xả và lau khô.
Với một người trông hai, ba trẻ dưới ba tuổi, con số đó dễ lên hai mươi đến ba mươi lần rửa trong một ngày. Nghe thì nhiều, nhưng bàn tay người lớn là đường chuyền ngắn nhất của các bệnh lây hay gặp ở nơi đông trẻ như tay chân miệng, tiêu chảy, cảm cúm. Bài này đi vào chuyện thật của nghề: lúc nào bắt buộc, lúc nào chỉ cần lau, vì sao gel cồn không thay được xà phòng, bố trí chỗ rửa để không phải bỏ trẻ một mình, và giữ cho da tay không nứt toác sau vài tháng.
Năm nhóm thời điểm bắt buộc rửa tay trong một ca trông trẻ
Thay vì cố nhớ một danh sách dài, người làm nghề lâu năm thường gom lại thành năm nhóm, mỗi nhóm gắn với một việc lặp lại trong ngày. Chỉ cần thấy mình sắp làm hoặc vừa làm xong việc thuộc nhóm nào là rửa:
- Bắt đầu và chuyển chỗ: vừa tới nhà khách hoặc mở cửa nhóm trẻ buổi sáng, vừa đi chợ, đổ rác, ra sân về, vừa dùng điện thoại lâu. Tay mang theo mọi thứ ngoài đường, kể cả tay nắm xe máy và tiền mặt.
- Trước khi chạm vào thứ trẻ sẽ cho vào miệng: pha sữa, rửa bình, chuẩn bị và chia thức ăn, đút cho trẻ ăn, đưa núm vú giả, lau miệng trẻ bằng khăn ăn. Đây là nhóm quan trọng nhất vì đi thẳng vào đường tiêu hoá.
- Sau khi xử lý vùng bẩn: thay tã, rửa mông, giúp trẻ ngồi bô, dọn bô, chính mình đi vệ sinh. Rửa cả khi có đeo găng, vì găng rách và tay dính khi tháo găng là chuyện thường.
- Sau khi chạm dịch tiết: lau mũi, lau nước dãi, đỡ trẻ ho hắt hơi vào tay mình, dọn chất nôn, chăm vết trầy. Trẻ có nốt phỏng hay vết loét thì càng phải rửa ngay.
- Sau khi đụng đồ bẩn: gom đồ giặt, đổ rác, lau sàn, cho chó mèo ăn, xử lý rau thịt sống. Xong việc dọn dẹp rồi mới quay lại bế trẻ.
Ngoài năm nhóm trên, nên rửa tay trẻ ở cùng các mốc: khi trẻ vừa được ba mẹ đưa tới, trước bữa ăn, sau khi đi vệ sinh và sau giờ chơi cát, chơi ngoài sân. Người trông rửa tay cho mình mà không rửa tay cho trẻ thì một nửa đường lây vẫn để ngỏ, vì trẻ dưới ba tuổi cho tay vào miệng liên tục.
Rửa thế nào cho đúng: các bước và thời gian
Bộ Y tế và Tổ chức Y tế Thế giới đều hướng dẫn rửa tay theo chuỗi động tác để xà phòng chạm tới mọi mặt của bàn tay. Người trông trẻ hay bỏ sót ba chỗ: đầu ngón tay, ngón cái và vùng quanh móng, cũng là ba chỗ chạm vào trẻ nhiều nhất. Trình tự dễ nhớ như sau:
- Làm ướt hai tay dưới vòi nước sạch, lấy đủ xà phòng để phủ kín cả hai bàn tay.
- Chà hai lòng bàn tay vào nhau.
- Chà lòng bàn tay này lên mu bàn tay kia, đan các ngón vào nhau, rồi đổi bên.
- Chà hai lòng bàn tay vào nhau với các ngón đan xen để sạch kẽ ngón.
- Móc các ngón tay vào nhau, chà mu các ngón lên lòng bàn tay đối diện.
- Nắm ngón cái của tay này trong lòng bàn tay kia, xoay tròn, rồi đổi bên.
- Chụm đầu các ngón tay, xoay vào lòng bàn tay kia để làm sạch đầu ngón và móng, rồi đổi bên.
- Xả sạch dưới vòi nước, lau khô bằng khăn giấy hoặc khăn riêng sạch; dùng chính tờ giấy đó để khoá vòi nếu vòi phải vặn tay.
Phần chà xà phòng nên kéo dài chừng hai mươi đến ba mươi giây, tính cả xả và lau thì khoảng bốn mươi giây đến một phút. Một mẹo của nhiều cô nuôi là hát thầm hai lượt một bài hát ngắn của trẻ trong lúc chà. Lau khô là một phần của rửa tay chứ không phải chuyện phụ: tay ướt truyền vi khuẩn dễ hơn tay khô, và chiếc khăn lau chung treo cạnh bồn cả ngày gần như huỷ hết công rửa.
Vì sao xà phòng và nước tốt hơn gel cồn ở nơi nhiều trẻ
Gel rửa tay khô chứa cồn tiện vì không cần bồn, nhưng ở nơi trông trẻ nó chỉ là phương án tạm. Lý do thứ nhất: nhóm virus đường ruột gây tay chân miệng và một số virus gây tiêu chảy, nôn ói có lớp vỏ khó bị cồn phá, nên các khuyến cáo y tế đều nhấn mạnh rửa bằng xà phòng và nước để cuốn trôi chúng đi, đặc biệt khi trong nhóm đang có trẻ mắc. Lý do thứ hai: gel không làm sạch được tay dính bẩn nhìn thấy như phân, chất nôn, thức ăn, cát; cồn chỉ phủ lên lớp bẩn đó.
Lý do thứ ba thuộc về thói quen. Người dùng gel thường xoa vài giây cho khô rồi thôi, bỏ qua kẽ ngón và đầu ngón. Cảm giác mát tay khiến mình tưởng đã sạch. Nhiều chủ nhóm trẻ khi mới mở hay đặt chai gel ở khắp nơi rồi vô tình biến nó thành thứ thay thế cho bồn rửa.
Gel vẫn có chỗ dùng: khi đang dắt trẻ ngoài công viên không có vòi nước, khi trên xe, hoặc khi tay không dính bẩn nhìn thấy và cần sát khuẩn nhanh giữa hai việc sạch. Lúc đó lấy đủ lượng để tay ướt đều, xoa theo đúng các bước cho tới khi khô hẳn. Chai gel phải để ngoài tầm với của trẻ, vì cồn nuốt phải gây ngộ độc; không dùng gel cho tay trẻ nhỏ thay rửa nước, vì trẻ hay mút tay ngay sau đó. Về nhà hoặc về nhóm thì rửa lại bằng xà phòng.
Bố trí chỗ rửa tay để không phải bỏ trẻ một mình
Lý do lớn nhất khiến người trông bỏ qua một lần rửa tay không phải lười, mà là không thể rời mắt khỏi trẻ. Bồn rửa nằm ở góc bếp, trẻ đang bò cạnh cầu thang, thế là lau tạm vào quần. Cách giải quyết là đưa chỗ rửa lại gần chỗ làm việc:
| Khu vực | Bố trí nên có | Lý do |
|---|---|---|
| Chỗ thay tã | Bồn rửa hoặc thau nước sạch có vòi trong tầm một bước chân, xà phòng dạng bơm, giấy lau | Rửa tay ngay sau khi đặt trẻ xuống chỗ an toàn, không phải đi qua phòng chơi với tay bẩn |
| Khu bếp nhỏ | Bồn riêng cho rửa tay, tách với bồn rửa rau thịt nếu được | Không rửa tay dính phân ở nơi sắp rửa rau cho trẻ |
| Phòng chơi | Bồn thấp hoặc bục đứng chắc chân cho trẻ tự rửa có người lớn đứng cạnh | Trẻ tập rửa trước ăn và sau chơi mà người trông vẫn quan sát được cả nhóm |
| Khi ra ngoài | Túi nhỏ có khăn ướt không mùi, gel cồn, túi đựng rác | Dùng tạm khi không có vòi, về tới nơi rửa lại |
| Nhà khách (bảo mẫu tại nhà) | Hỏi ba mẹ chỗ để khăn riêng của người trông, xin thêm xà phòng bơm cạnh chỗ thay tã | Không dùng chung khăn tắm, khăn mặt của gia đình |
Trước khi rửa tay mà đang trông trẻ nhỏ, việc đầu tiên là đặt trẻ vào chỗ an toàn: nôi có thành, ghế ăn có dây, thảm chơi cách xa cầu thang và ổ điện. Tuyệt đối không để trẻ một mình trên bàn thay tã hay trong phòng tắm có xô nước, dù chỉ để quay lưng rửa tay mười giây. Ở nhóm trẻ có hai người, quy ước đơn giản là một người rửa tay thì người kia nói to "cô trông đây" để không ai bỏ trống.
Giữ da tay khi phải rửa hai, ba chục lần mỗi ngày
Chọn xà phòng dịu. Xà phòng nước dạng bơm, ít mùi thơm, không cần loại "diệt khuẩn" đặc biệt; với việc rửa tay thường ngày, xà phòng thông thường rửa đúng cách đã đủ. Mùi thơm nặng vừa dễ kích ứng da người trông vừa bám lên da trẻ.
Nước mát hoặc ấm vừa. Nước nóng không giúp sạch hơn mà làm da khô nhanh. Mùa đông ở miền Bắc, nước ấm vừa tay giúp người trông chịu rửa đủ lâu.
Lau khô bằng cách thấm. Thấm nhẹ thay vì chà mạnh, lau kỹ kẽ ngón. Da ẩm ướt kéo dài ở kẽ ngón là chỗ dễ nứt và nhiễm nấm.
Kem dưỡng sau giờ cao điểm. Bôi kem dưỡng tay không mùi vào giờ trẻ ngủ trưa và cuối ca, để kem kịp thấm trước khi chạm vào trẻ. Tuýp kem cất trên cao, xa tầm tay trẻ.
Móng ngắn, bỏ trang sức. Móng dài, móng giả, sơn bong tróc và nhẫn giữ vi khuẩn ở chỗ xà phòng khó tới, lại dễ cào xước da trẻ khi bế hay thay tã. Nhiều người làm nghề chỉ giữ lại đồng hồ đeo cao và tháo ra khi tắm trẻ.
Khi da đã nứt, chảy máu. Vết nứt hở vừa đau vừa là nơi vi khuẩn bám. Che vết thương bằng băng dán không thấm nước, đeo găng khi thay tã, và đi khám da liễu nếu kéo dài hay nổi mụn nước, ngứa nhiều. Không vì đau tay mà bỏ rửa.
Dạy trẻ rửa tay cùng mình mà không biến thành cuộc chiến
Trẻ từ khoảng mười tám tháng có thể bắt đầu đứng cùng người lớn bên bồn rửa. Mục tiêu ở tuổi này chưa phải rửa đủ các bước, mà là quen với nhịp: tới giờ ăn thì ra bồn, đi vệ sinh xong thì ra bồn. Người trông làm mẫu bằng chính đôi tay mình, nói chậm từng việc "xoa xoa lòng tay, giờ tới mu tay", để trẻ nhìn và bắt chước. Trẻ lớn hơn ba, bốn tuổi có thể tự làm nhiều bước, người lớn chỉ đứng cạnh nhắc chỗ hay sót là ngón cái và đầu ngón.
Những việc nhỏ giúp trẻ chịu rửa: bục đứng chắc chắn không trơn để trẻ với tới vòi, xà phòng dạng bọt dễ phủ tay, khăn riêng treo ở móc thấp có hình nhận biết của từng trẻ, nước không quá lạnh. Nếu trẻ đang chơi dở mà bị kéo đi rửa tay, trẻ sẽ khóc; báo trước một hai phút "chơi xong khối này mình đi rửa tay rồi ăn" thường êm hơn.
Điều không nên làm là doạ trẻ về vi trùng, về "tay bẩn sẽ ốm phải đi viện", hay chê trẻ bẩn trước mặt bạn. Trẻ nhỏ không hiểu khái niệm vi trùng, chỉ nhớ cảm giác sợ hoặc xấu hổ gắn với bồn rửa. Một câu khen đơn giản khi trẻ tự đưa tay ra rửa có tác dụng lâu hơn mọi lời giải thích. Với ba mẹ, người trông có thể kể lại thói quen trẻ đang tập ở nhóm để về nhà làm giống, trẻ ít bị bối rối giữa hai nơi.
Câu hỏi thường gặp
Đeo găng tay khi thay tã rồi thì có cần rửa tay nữa không?
Vẫn cần. Găng có thể có lỗ nhỏ khó thấy, và khi tháo găng mặt ngoài bẩn rất dễ chạm vào da. Thứ tự đúng là tháo găng bằng cách lộn trái, bỏ vào túi rác, rồi rửa tay bằng xà phòng ngay sau đó. Găng là lớp bảo vệ thêm, không thay được rửa tay.
Có nên dùng xà phòng diệt khuẩn loại mạnh cho nhóm trẻ không?
Với rửa tay hằng ngày, xà phòng thông thường dùng đúng cách đã đủ làm sạch, vì tác dụng chính đến từ việc chà và cuốn trôi. Loại có chất diệt khuẩn mạnh hay mùi thơm nặng dễ làm khô và kích ứng da người trông, da trẻ. Chọn loại dịu, dạng bơm để không ai chạm vào bánh xà phòng chung.
Trẻ mới vài tháng tuổi thì rửa tay cho trẻ thế nào?
Trẻ chưa đứng được thì lau tay bằng khăn mềm nhúng nước sạch có chút xà phòng dịu, lau kỹ kẽ ngón, rồi lau lại bằng khăn nước sạch và thấm khô. Làm trước khi trẻ ăn và sau khi trẻ bò ở sàn. Không dùng gel cồn cho tay trẻ nhỏ vì trẻ mút tay ngay sau đó.
Không có bồn rửa gần chỗ thay tã thì làm sao?
Có thể đặt một bình nước có vòi gạt cùng chậu hứng và xà phòng bơm ngay cạnh chỗ thay tã, thay nước hằng ngày và rửa bình định kỳ. Nếu là nhà khách, nói với ba mẹ rằng mình cần chỗ rửa tay gần đó để vừa rửa vừa nhìn được trẻ; đa số ba mẹ sẵn lòng sắp xếp khi nghe lý do.
Rửa tay nhiều quá bị chàm tay thì có phải nghỉ việc không?
Thường không cần nghỉ, nhưng nên đi khám da liễu để được chẩn đoán và hướng dẫn điều trị. Trong lúc chờ, đổi sang xà phòng dịu không mùi, lau khô kỹ, bôi kem dưỡng vào giờ nghỉ, che vết nứt khi làm việc bẩn. Nếu vết thương rỉ dịch hoặc nhiễm trùng, hỏi bác sĩ có nên tạm tránh việc chăm trẻ sơ sinh không.
Ba mẹ không rửa tay khi vào đón con thì người trông có nên nhắc không?
Nên đặt thành nội quy chung từ đầu chứ không nhắc riêng từng người. Ví dụ nhóm trẻ có chỗ rửa tay ngay cửa và thoả thuận người lớn vào khu chơi của trẻ thì rửa tay trước. Nói như một quy định cho mọi người, kể cả người trông, sẽ dễ nghe hơn lời nhắc riêng.