Khi trong nhóm trẻ có một bé bị tay chân miệng, chủ nhóm cần làm năm việc trong 24 giờ đầu: tách trẻ có dấu hiệu khỏi nhóm và báo ba mẹ đón, báo trạm y tế xã phường để được hướng dẫn, làm sạch và khử khuẩn toàn bộ đồ chơi và bề mặt, thông báo bình tĩnh cho phụ huynh cả nhóm mà không nêu tên trẻ, và bắt đầu theo dõi hằng ngày các trẻ còn lại. Trẻ mắc ở nhà cho tới khi bác sĩ và y tế cho phép quay lại, thường không dưới khoảng mười ngày kể từ lúc khởi bệnh theo khuyến cáo phổ biến của ngành y tế và khi các vết loét, nốt phỏng đã lành.
Tay chân miệng do nhóm virus đường ruột gây ra, hay gặp ở trẻ dưới năm tuổi, lây qua nước bọt, dịch mũi họng, dịch nốt phỏng và phân. Virus còn được thải qua phân nhiều tuần sau khi trẻ đã khỏi triệu chứng, nên nơi có nhiều trẻ quấn tã, ngậm đồ chơi là môi trường lây rất thuận lợi. Bài này viết cho chủ nhóm trẻ và cô nuôi: không bàn bệnh học, chỉ bàn chuyện vận hành khi có ca bệnh, từ lúc phát hiện đến hai tuần sau.
Nhận ra sớm khi đang trông: những gì người trông thấy được
Người trông không chẩn đoán tay chân miệng, nhưng là người đầu tiên thấy những dấu hiệu gợi ý. Bệnh thường bắt đầu với sốt nhẹ hoặc vừa, trẻ quấy, chán ăn, chảy nước dãi nhiều hơn bình thường, khóc khi ăn hay uống vì đau miệng. Sau đó có thể thấy những chấm đỏ hoặc vết loét nhỏ trong miệng, lưỡi, lợi, và nốt phỏng nước hoặc ban đỏ ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, mông. Không phải trẻ nào cũng có đủ các dấu hiệu, có trẻ chỉ có vài nốt ở mông.
Giờ đón buổi sáng là lúc tốt nhất để nhận ra. Người trông nhìn nhanh tay, chân, quanh miệng trẻ, hỏi ba mẹ đêm qua con ngủ thế nào, có sốt không, có ăn được không. Việc này làm tự nhiên như một lời chào, không biến thành cuộc khám xét. Nếu trẻ có dấu hiệu nghi ngờ ngay lúc đón, nói nhẹ nhàng với ba mẹ để đưa con đi khám trước khi gửi.
Trong ngày, trẻ đang chơi bình thường bỗng sốt, bỏ ăn, quấy khóc khi uống nước, người trông cho trẻ ngồi chỗ yên tĩnh có người lớn để mắt, tách khỏi đồ chơi chung, kiểm nhanh tay chân miệng, ghi lại nhiệt độ nếu có nhiệt kế và đã được ba mẹ đồng ý đo, rồi báo ba mẹ đón đưa đi khám. Không tự cho uống thuốc hạ sốt nếu không có giấy ghi và chỉ định của ba mẹ, bác sĩ.
Dấu hiệu cần gọi 115 hoặc đưa đi viện ngay
Phần lớn trẻ mắc tay chân miệng khỏi sau khoảng một tuần, nhưng một số trẻ có biến chứng thần kinh, tim mạch có thể diễn tiến nhanh. Người trông cần thuộc các dấu hiệu nguy hiểm, theo nội dung cảnh báo phổ biến của ngành y tế, và gọi 115, báo ba mẹ ngay khi thấy:
- Trẻ giật mình chới với nhiều lần, nhất là khi đang ngủ, hoặc run tay chân.
- Sốt cao, sốt kéo dài, khó hạ.
- Nôn nhiều, trẻ li bì, lừ đừ, khó đánh thức hoặc quấy khóc liên tục không dỗ được.
- Đi đứng loạng choạng, yếu tay chân, ngồi không vững.
- Thở nhanh, thở bất thường, da nổi vân tím, vã mồ hôi, tay chân lạnh.
- Co giật.
Khi gọi 115, nói rõ địa chỉ, tuổi trẻ, các dấu hiệu đang thấy, trẻ đang tỉnh hay không. Trong lúc chờ, đặt trẻ nằm nghiêng nếu nôn, không cho ăn uống gì nếu trẻ li bì, không tự cho uống thuốc. Người trông đi cùng trẻ hoặc giao trẻ cho ba mẹ, mang theo sổ ghi chép trong ngày. Những dấu hiệu này cũng là thứ nên dặn lại ba mẹ của các trẻ khác trong nhóm để theo dõi ở nhà.
24 giờ đầu sau khi có ca bệnh: thứ tự việc của chủ nhóm
Ngày phát hiện ca bệnh thường rối vì vừa phải trông các trẻ khác, vừa nghe điện thoại phụ huynh. Có sẵn trình tự giúp không bỏ sót:
- Tách trẻ có dấu hiệu khỏi nhóm, cho ngồi chỗ riêng có người lớn để mắt, đồ chơi riêng; báo ba mẹ đón và đưa đi khám.
- Khi ba mẹ báo kết quả khám là tay chân miệng, báo trạm y tế xã phường theo hướng dẫn của địa phương và hỏi rõ: loại hoá chất khử khuẩn, cách pha, nhóm có cần tạm nghỉ không, thời gian theo dõi các trẻ khác.
- Thu toàn bộ đồ chơi trẻ đã chơi trong vài ngày gần đây để làm sạch, khử khuẩn; cất tạm thú bông, đồ vải, đồ khó rửa.
- Làm sạch rồi khử khuẩn bàn ăn, sàn chơi, bô, nhà vệ sinh, tay nắm cửa, tay vịn, vòi nước, chỗ thay tã theo hướng dẫn của y tế.
- Giặt riêng khăn, chăn gối, đồ ngủ của trẻ mắc; giặt toàn bộ khăn ăn, khăn mặt của các trẻ khác.
- Thông báo cho phụ huynh cả nhóm trong ngày, bằng lời bình tĩnh, không nêu tên trẻ.
- Lập bảng theo dõi các trẻ còn lại trong khoảng hai tuần: nhiệt độ nếu có thoả thuận đo, ăn uống, dấu hiệu ở miệng, tay, chân.
Nhóm trẻ có cần tạm nghỉ hay không tuỳ số ca, khả năng làm sạch và hướng dẫn của y tế, giáo dục địa phương. Có nơi khi có từ hai ca trở lên trong một nhóm thì được khuyên tạm nghỉ để khử khuẩn; có nơi chỉ yêu cầu trẻ mắc nghỉ. Hỏi trạm y tế, đừng tự quyết theo lời đồn hay theo nhóm khác.
Thông báo cho phụ huynh: nói gì và không nói gì
Phụ huynh cần biết để theo dõi con, nhưng không cần biết tên trẻ mắc. Nêu tên vừa vi phạm quyền riêng tư của trẻ và gia đình, vừa dễ khiến trẻ bị xa lánh khi quay lại. Một thông báo tốt ngắn gọn, nói đủ bốn ý: trong nhóm có một trường hợp tay chân miệng đã được xác định; nhóm đã làm gì (báo y tế, khử khuẩn, giặt đồ); ba mẹ cần theo dõi gì ở nhà trong khoảng hai tuần tới; và khi nào cần đưa con đi khám ngay.
Ví dụ cách viết: "Nhóm xin báo trong lớp có một bé được bác sĩ chẩn đoán tay chân miệng, bé đang nghỉ ở nhà. Hôm nay nhóm đã báo trạm y tế phường, làm sạch và khử khuẩn đồ chơi, bàn ghế, nhà vệ sinh, giặt toàn bộ khăn và chăn gối. Ba mẹ để ý giúp nếu con sốt, quấy, chán ăn, chảy nhiều nước dãi, có nốt ở tay chân miệng, mông thì cho con nghỉ và đưa đi khám. Nếu con giật mình chới với, sốt cao khó hạ, nôn nhiều, li bì thì đưa con đi viện ngay."
Điều không nên làm là trấn an kiểu "không sao đâu", hứa "nhóm đảm bảo không lây", hay ngược lại viết với giọng hoảng hốt. Cũng không đổ lỗi cho gia đình trẻ mắc. Phụ huynh gọi hỏi riêng thì trả lời trung thực trong phạm vi được phép, nhắc rằng tên trẻ được giữ kín như với mọi trẻ khác.
Hai tuần theo dõi và khi nào trẻ quay lại
Sau ca đầu tiên, các trẻ khác có thể xuất hiện triệu chứng trong những ngày tiếp theo, vì thời gian ủ bệnh thường vài ngày. Khung theo dõi gợi ý:
| Thời điểm | Việc của nhóm |
|---|---|
| Hằng ngày khi đón | Hỏi ba mẹ về đêm qua, nhìn nhanh tay chân, quanh miệng; trẻ có dấu hiệu nghi ngờ thì đề nghị đưa đi khám trước khi gửi |
| Trong ngày | Tăng rửa tay bằng xà phòng cho trẻ và người lớn; khử khuẩn đồ chơi, tay nắm nhiều lần; bữa ăn mỗi trẻ bát thìa riêng, không dùng chung cốc |
| Khi có ca thứ hai | Báo lại trạm y tế, hỏi về tạm nghỉ; thông báo cập nhật cho phụ huynh |
| Khoảng hai tuần sau ca cuối | Nếu không có ca mới, tổng vệ sinh, đưa đồ đã cất trở lại sau khi làm sạch |
| Trẻ mắc quay lại | Theo ý kiến bác sĩ và hướng dẫn y tế; nốt loét, phỏng đã lành, trẻ ăn ngủ bình thường; tiếp tục rửa tay kỹ sau khi thay tã cho trẻ vì virus còn trong phân nhiều tuần |
Ngày trẻ mắc quay lại, đón trẻ bình thường như mọi ngày. Trẻ không có lỗi gì, và vài vết thâm mờ còn lại trên da không phải dấu hiệu đang lây. Người trông giữ thói quen rửa tay sau thay tã, khử khuẩn bô, vì đây vẫn là đường lây chính trong những tuần sau. Ba mẹ trẻ khác lo lắng thì giải thích nhóm đã làm theo hướng dẫn của y tế.
Phòng từ trước: những thói quen giảm khả năng thành ổ dịch
Rửa tay bằng xà phòng là chính. Với virus đường ruột, rửa bằng xà phòng và nước được khuyến cáo hơn gel cồn. Rửa tay cho người trông và trẻ ở các mốc: đến nhóm, trước ăn, sau vệ sinh, sau thay tã.
Đồ cá nhân không chung. Cốc, bình nước, thìa, khăn mặt, khăn ăn của từng trẻ. Trẻ uống nước bằng cốc riêng, không chuyền tay nhau một bình.
Đồ chơi dễ làm sạch. Ưu tiên đồ nhựa trơn, gỗ phủ sơn an toàn, ít khe. Rổ đồ đã ngậm xử lý mỗi ngày.
Mùa dịch nhắc lại. Tay chân miệng ở Việt Nam thường tăng vào một số thời điểm trong năm, khác nhau theo vùng; theo dõi thông báo của y tế địa phương để nhắc phụ huynh và tăng vệ sinh đúng lúc.
Thoả thuận về trẻ ốm từ đầu. Ghi trong thoả thuận với phụ huynh: trẻ sốt, nổi ban, nôn, tiêu chảy thì không gửi; nhóm được quyền đề nghị đón khi trẻ có dấu hiệu trong ngày. Có sẵn quy định thì lúc xảy ra không ai thấy bị nhắm vào.
Người trông và người phụ trong đợt dịch
Những ngày có ca bệnh, người làm nghề thường kiệt sức vì vừa trông trẻ vừa tăng gấp đôi việc dọn dẹp, lại thêm điện thoại hỏi han của phụ huynh. Chia việc rõ ràng giúp không ai bỏ sót: một người phụ trách trông trẻ và rửa tay cho trẻ, một người làm vệ sinh và giặt đồ vào giờ trẻ ngủ, chủ nhóm trả lời phụ huynh và giữ liên lạc với y tế. Nhóm chỉ có một người thì nên cân nhắc đề nghị phụ huynh nào có thể giữ con ở nhà vài ngày thì giữ, để giảm sĩ số trong thời gian theo dõi.
Người trông cũng có thể nhiễm virus. Nếu chính mình sốt, đau họng, nổi nốt ở tay chân hay miệng, đi khám và tạm nghỉ trông trẻ theo lời khuyên của bác sĩ, nhờ người thay. Người lớn mang thai trong nhóm nên hỏi bác sĩ về việc tiếp xúc với trẻ đang mắc. Ăn ngủ đủ và chia ca hợp lý là một phần của phòng dịch, vì người mệt dễ bỏ qua một lần rửa tay hay một lần khử khuẩn.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn có lây tay chân miệng không?
Người lớn có thể nhiễm virus và thường không có triệu chứng hoặc chỉ nhẹ, nhưng vẫn có thể mang và truyền virus cho trẻ qua tay, nước bọt. Vì vậy người trông rửa tay kỹ sau khi thay tã, lau mũi cho trẻ, kể cả khi mình hoàn toàn khoẻ.
Trẻ đã mắc tay chân miệng rồi có mắc lại không?
Có thể. Bệnh do nhiều chủng virus khác nhau gây ra, mắc chủng này không chắc miễn dịch với chủng khác. Vì vậy không nên nói với ba mẹ rằng con đã mắc rồi thì yên tâm, mà vẫn giữ thói quen vệ sinh như các trẻ khác.
Nhóm trẻ có bắt buộc phải báo trạm y tế không?
Tay chân miệng thuộc nhóm bệnh truyền nhiễm được theo dõi, và các cơ sở giữ trẻ thường được hướng dẫn phối hợp với y tế khi có ca bệnh. Cách báo và đầu mối cụ thể khác nhau theo địa phương; chủ nhóm nên hỏi trạm y tế xã phường từ khi mở nhóm để có sẵn đầu mối khi cần.
Có cần đóng cửa nhóm khi chỉ có một ca không?
Không phải lúc nào cũng cần. Nhiều nơi chỉ yêu cầu trẻ mắc nghỉ, nhóm tăng vệ sinh và theo dõi. Khi có nhiều ca hoặc khó kiểm soát, y tế có thể khuyên tạm nghỉ. Hỏi trạm y tế và làm theo hướng dẫn, ghi lại ngày giờ đã hỏi và nội dung được hướng dẫn.
Ba mẹ trẻ mắc muốn gửi lại sớm vì phải đi làm thì sao?
Giải thích nhẹ nhàng rằng nhóm làm theo ý kiến bác sĩ và hướng dẫn y tế để bảo vệ chính con và các bạn, đề nghị ba mẹ có giấy hoặc lời xác nhận của bác sĩ khi con quay lại. Có quy định viết sẵn trong thoả thuận từ đầu giúp cuộc nói chuyện này dễ hơn nhiều.
Có nên đo nhiệt độ cho tất cả trẻ mỗi sáng không?
Trong đợt có ca bệnh, đo nhiệt độ khi đón là cách theo dõi hữu ích nếu đã thoả thuận với phụ huynh. Dùng nhiệt kế phù hợp với trẻ nhỏ và làm sạch giữa các trẻ. Ngày thường, quan sát và hỏi ba mẹ là đủ, không cần biến giờ đón thành buổi khám.