Người trông trẻ chỉ cho trẻ uống thuốc khi có đủ hai thứ: thuốc do bác sĩ chỉ định cho chính trẻ đó (đơn thuốc hoặc hướng dẫn ghi trên hộp, bao bì của nhà thuốc) và giấy ghi của phụ huynh nói rõ tên trẻ, tên thuốc, lượng mỗi lần, giờ uống, cách dùng, số ngày, có chữ ký và số liên lạc. Trước mỗi lần cho uống, kiểm năm điểm: đúng trẻ, đúng thuốc, đúng lượng theo đơn, đúng giờ, đúng cách dùng; cho xong thì ghi ngay vào sổ cho thuốc.
Thiếu một trong hai thứ trên, hoặc thông tin trên giấy và trên hộp thuốc không khớp, người trông lịch sự từ chối và gọi hỏi lại ba mẹ. Đây không phải sự cứng nhắc: nhầm thuốc, nhầm liều ở trẻ nhỏ có thể gây hậu quả nặng, và người cho uống là người chịu trách nhiệm trực tiếp. Bài này đi qua trọn quy trình từ lúc nhận túi thuốc buổi sáng tới lúc bàn giao buổi chiều, kèm mẫu giấy gửi thuốc, cách cất giữ và những tình huống khó nói với ba mẹ. Bài không hướng dẫn liều lượng hay chọn thuốc cho bất kỳ bệnh nào.
Vì sao cần cả đơn của bác sĩ lẫn giấy ghi của phụ huynh
Đơn của bác sĩ hoặc hướng dẫn ghi trên bao bì nhà thuốc cho biết thuốc này được chỉ định cho trẻ, liều theo cân nặng và tuổi của trẻ. Giấy ghi của phụ huynh cho biết ba mẹ muốn người trông cho uống phần nào trong ngày, vào giờ nào, vì ba mẹ đã cho uống ở nhà những lần khác. Hai thứ ghép lại mới thành một chỉ dẫn đầy đủ cho người trông.
Lời dặn miệng lúc đón trẻ rất dễ quên hoặc nghe nhầm, nhất là buổi sáng vội vàng có nhiều phụ huynh cùng lúc. "Cho con uống nửa gói lúc mười giờ" có thể là nửa gói thuốc hạ sốt hay nửa gói men tiêu hoá, mười giờ sáng hay tối. Giấy ghi giải quyết chuyện đó, và là bằng chứng bảo vệ người trông nếu sau này có tranh cãi.
Với thuốc không kê đơn mua ở nhà thuốc, kể cả thuốc hạ sốt thông dụng, nguyên tắc vẫn vậy: cần giấy ghi của phụ huynh nêu rõ lượng và giờ, và lượng đó phải khớp với hướng dẫn trên bao bì hoặc chỉ dẫn của bác sĩ, dược sĩ cho trẻ. Thuốc nam, thuốc bắc, thực phẩm chức năng, siro ho thảo dược cũng là thứ đưa vào cơ thể trẻ; nhóm nên có quy định rõ có nhận hay không, và nếu nhận thì cũng theo đúng thủ tục giấy ghi.
Giấy gửi thuốc nên có những gì
Nhóm trẻ nên in sẵn mẫu để ba mẹ điền mỗi lần gửi thuốc, bảo mẫu tại nhà có thể dùng sổ tay hoặc tin nhắn có đủ các mục. Một giấy gửi thuốc đủ thông tin gồm:
- Họ tên trẻ, ngày sinh hoặc tuổi.
- Tên thuốc đúng như trên bao bì, dạng thuốc (siro, gói bột, viên, thuốc nhỏ, thuốc bôi).
- Lượng mỗi lần dùng, đơn vị rõ ràng (ví dụ số mililit đong bằng dụng cụ kèm theo, không ghi "một thìa").
- Giờ cho uống hoặc điều kiện cho uống, kèm trước hay sau ăn nếu có.
- Ngày bắt đầu và ngày kết thúc.
- Lý do dùng thuốc (để người trông biết theo dõi gì), tên bác sĩ hoặc cơ sở khám nếu có.
- Lần cuối ba mẹ cho uống ở nhà là mấy giờ.
- Cách bảo quản (nhiệt độ phòng hay ngăn mát tủ lạnh).
- Tác dụng không mong muốn cần để ý, nếu bác sĩ có dặn.
- Chữ ký, họ tên và số liên lạc của phụ huynh, ngày ghi.
Giấy "cho uống khi cần" như thuốc hạ sốt khi trẻ sốt cần ghi cụ thể hơn nữa: sốt từ bao nhiêu độ đo bằng cách nào thì cho, lượng bao nhiêu, hai lần cách nhau tối thiểu bao lâu, tối đa mấy lần trong ca, và gọi ba mẹ trước hay sau khi cho. Nhiều nhóm trẻ chọn luôn gọi ba mẹ trước khi cho thuốc dạng này, kể cả khi đã có giấy.
Kiểm năm điểm trước mỗi lần cho thuốc
Ngành điều dưỡng có nguyên tắc kiểm "các điểm đúng" trước khi cho người bệnh dùng thuốc. Người trông trẻ áp dụng phiên bản gọn dưới đây cho mỗi lần cho uống, kể cả khi đã làm cùng một việc nhiều ngày liền:
| Điểm kiểm | Cách kiểm |
|---|---|
| Đúng trẻ | Đối chiếu tên trên giấy, trên hộp thuốc và chính trẻ đang ở trước mặt; nhóm có hai trẻ trùng tên gọi ở nhà thì dùng họ tên đầy đủ |
| Đúng thuốc | Đọc tên trên bao bì, so với giấy ghi; kiểm hạn dùng; không dùng thuốc đã đổi màu, mùi, chai không còn nhãn |
| Đúng lượng | Dùng đúng dụng cụ đong đi kèm thuốc (xi lanh uống, cốc có vạch), không dùng thìa ăn; đọc vạch ngang tầm mắt |
| Đúng giờ | Đối chiếu giờ trên giấy với sổ cho thuốc, kiểm chưa có ai trong nhóm cho trẻ uống liều này |
| Đúng cách dùng | Uống, nhỏ mắt, nhỏ mũi, bôi ngoài da; trước hay sau ăn; lắc đều chai siro nếu bao bì yêu cầu |
Ở nhóm có hai người làm, quy ước chỉ một người phụ trách cho thuốc trong ngày, hoặc người thứ hai đọc lại giấy trong lúc người thứ nhất đong thuốc. Nhầm lẫn thường xảy ra không phải vì không biết, mà vì cả hai người cùng tưởng người kia đã cho, hoặc cùng cho một liều. Ghi sổ ngay sau khi cho, không để tới cuối buổi.
Cho trẻ uống đúng cách và ghi sổ cho thuốc
Trẻ nhỏ thường không hợp tác khi uống thuốc. Cách làm an toàn: bế trẻ ngồi hơi nghiêng lên, không nằm ngửa; dùng xi lanh uống bơm từng chút vào bên má, phía trong, chờ trẻ nuốt rồi bơm tiếp; không bơm thẳng vào cổ họng; không bịt mũi, không ép khi trẻ đang gào khóc vì dễ sặc. Không trộn thuốc vào bình sữa hay cả bát cháo, vì trẻ không ăn hết thì không biết đã uống bao nhiêu; chỉ trộn với một lượng nhỏ thức ăn khi bác sĩ, dược sĩ hoặc bao bì cho phép và ba mẹ đồng ý.
Trẻ nôn ngay sau khi uống thì không tự cho uống lại liều khác; ghi lại thời điểm và gọi hỏi ba mẹ. Trẻ nhất định không chịu uống thì cũng không ép tới mức bạo lực; ghi lại và báo ba mẹ.
Sổ cho thuốc là một cuốn sổ riêng hoặc một trang riêng trong hồ sơ trẻ, mỗi lần cho thuốc ghi một dòng: ngày, giờ, tên trẻ, tên thuốc, lượng, cách dùng, người cho, ghi chú như trẻ uống hết hay nôn ra. Khi trả trẻ, cho ba mẹ xem hoặc nhắn lại nội dung dòng đó. Sổ này giúp tránh cho trùng liều khi ba mẹ đón về rồi cho uống tiếp theo giờ ở nhà, và là tài liệu quan trọng nếu trẻ có phản ứng với thuốc.
Cất giữ thuốc trong nhà có trẻ
Cao và có khoá. Thuốc của trẻ cất trong hộp có nắp, để ở tủ có chốt hoặc kệ cao ngoài tầm với và ngoài tầm trèo của trẻ. Không để trong túi xách của người trông vứt trên sàn, không để trên bàn ăn "cho nhớ giờ".
Riêng từng trẻ. Mỗi trẻ một túi hoặc hộp có tên, kèm giấy gửi thuốc. Không gom thuốc các trẻ vào một khay chung.
Đúng nhiệt độ. Thuốc cần để ngăn mát thì để trong hộp kín ở ngăn mát, tách xa thức ăn, không để ngăn đông. Thuốc để nhiệt độ phòng thì tránh chỗ nắng chiếu, gần bếp.
Thuốc của người lớn cũng vậy. Thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường, thuốc an thần của người trông hay của gia đình trong nhà khách là nguồn ngộ độc hay gặp ở trẻ. Người trông cất thuốc của mình kỹ như thuốc của trẻ, và nhắc khéo gia đình khi thấy thuốc để lộ.
Trả lại khi hết đợt. Hết số ngày ghi trên giấy, trả lại phần thuốc còn thừa cho ba mẹ, ghi vào sổ. Không giữ lại "để lần sau dùng", không dùng thuốc của trẻ này cho trẻ khác dù cùng triệu chứng.
Khi trẻ nuốt nhầm. Nghi trẻ uống nhầm thuốc của người khác hoặc uống quá liều, gọi 115 ngay, mang theo vỏ hộp thuốc, không tự gây nôn cho trẻ, báo ba mẹ.
Những lúc nên từ chối và cách nói với ba mẹ
Từ chối nhận thuốc là việc khó vì ba mẹ thường đang vội và lo cho con. Có những trường hợp người trông nên lịch sự từ chối hoặc chưa cho uống tới khi gọi hỏi lại: thuốc không có nhãn, thuốc đựng trong túi nilon hay lọ khác không phải bao bì gốc; không có giấy ghi; liều trên giấy khác với hướng dẫn trên bao bì hoặc đơn; thuốc hết hạn; thuốc tiêm, thuốc đặt hậu môn, thuốc cần kỹ thuật đặc biệt mà người trông chưa được hướng dẫn; thuốc của anh chị em trong nhà "uống thử cho em"; yêu cầu cho uống thuốc ngủ, thuốc an thần để trẻ ngủ ngoan.
Trường hợp cuối cần nói rõ: dùng thuốc để làm trẻ ngủ hay bớt quấy khi không có chỉ định điều trị của bác sĩ là việc gây nguy hiểm cho trẻ, người làm nghề không bao giờ làm, dù được ba mẹ yêu cầu hay đề nghị trả thêm.
Cách nói nên đơn giản và dựa vào quy định chung: "Theo quy định của nhóm, cô chỉ cho con uống thuốc khi có giấy ghi của ba mẹ và thuốc còn nguyên bao bì, để không nhầm. Ba mẹ điền giúp cô tờ này nhé." Nếu không kịp, đề nghị ba mẹ gọi lại hoặc nhắn tin đủ thông tin, người trông chụp lại bao bì đối chiếu. Thái độ nhẹ nhàng nhưng không nhượng bộ ở điểm này giúp ba mẹ tin người trông hơn chứ không ít đi.
Khi trẻ có phản ứng sau khi uống thuốc
Dù thuốc đúng đơn và đúng liều, trẻ vẫn có thể có phản ứng, nhất là với thuốc lần đầu dùng. Vì vậy trong khoảng thời gian sau khi cho thuốc, người trông để mắt tới trẻ nhiều hơn thường lệ, và ghi chép những gì thấy được. Phản ứng nhẹ thường gặp là nổi vài nốt mẩn, buồn nôn, đi ngoài phân lỏng hơn, buồn ngủ; những trường hợp này ghi lại, gọi báo ba mẹ để ba mẹ hỏi bác sĩ, không tự dừng thuốc hay cho thêm thuốc khác.
Phản ứng nặng cần gọi 115 ngay: sưng môi, mí mắt, lưỡi; nổi mề đay lan nhanh khắp người; ho, khò khè, khó thở, thở rít; nôn nhiều, da tái, lả đi, khó đánh thức; co giật. Trong lúc chờ, giữ trẻ ở tư thế dễ thở, theo dõi nhịp thở, mang theo hộp thuốc vừa dùng và sổ cho thuốc khi đưa trẻ đi. Nếu bác sĩ đã kê thuốc cấp cứu dị ứng cho trẻ kèm hướng dẫn bằng văn bản, làm đúng theo hướng dẫn đó.
Sau sự cố, ghi lại đầy đủ diễn biến và báo ba mẹ, đánh dấu trong hồ sơ trẻ tên thuốc đã gây phản ứng để lần sau mọi người trong nhóm đều biết. Một cuốn sổ cho thuốc được ghi đều đặn chính là thứ giúp bác sĩ biết trẻ đã dùng gì, lúc nào.
Câu hỏi thường gặp
Ba mẹ chỉ dặn miệng thì có cho trẻ uống thuốc được không?
Không nên. Lời dặn miệng dễ nhầm và không có gì để đối chiếu nếu có sự cố. Đề nghị ba mẹ điền giấy gửi thuốc, hoặc ít nhất nhắn tin có đủ tên trẻ, tên thuốc, lượng, giờ uống. Nhiều nhóm trẻ để sẵn mẫu giấy ở cửa để ba mẹ điền nhanh khi đưa trẻ tới.
Có được tự cho trẻ uống thuốc hạ sốt khi trẻ sốt cao không?
Chỉ khi ba mẹ đã ghi giấy cho phép trong trường hợp này với lượng, cách dùng cụ thể theo chỉ dẫn của bác sĩ hoặc bao bì, và tốt nhất gọi báo ba mẹ trước khi cho. Nếu không có giấy, theo dõi, cho trẻ nghỉ, uống nước và gọi ba mẹ đón. Có dấu hiệu nặng thì gọi 115.
Thuốc nhỏ mắt, thuốc bôi da có cần giấy ghi không?
Có. Thuốc nhỏ, thuốc bôi cũng là thuốc, có thể gây kích ứng hoặc dị ứng, và cần biết bôi chỗ nào, mấy lần. Áp dụng cùng thủ tục giấy ghi và sổ cho thuốc. Kem chống hăm thông dụng thì nhóm có thể thoả thuận một lần ghi cho cả đợt.
Trẻ nôn sau khi uống thuốc vài phút thì có cho uống lại không?
Không tự cho uống lại. Ghi lại giờ uống, giờ nôn, nôn nhiều hay ít, rồi gọi hỏi ba mẹ, ba mẹ sẽ hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Cho uống lại tuỳ tiện có thể khiến trẻ dùng quá liều nếu thuốc đã kịp hấp thu một phần.
Nhóm trẻ có nên tự mua sẵn thuốc hạ sốt để dùng chung không?
Không nên dùng chung thuốc cho nhiều trẻ. Mỗi trẻ có cân nặng, tình trạng sức khoẻ, tiền sử dị ứng khác nhau. Hộp sơ cứu của nhóm chỉ chứa dụng cụ sơ cứu như gạc, băng, nhiệt kế; thuốc cho trẻ do ba mẹ gửi theo đơn và giấy ghi.
Ba mẹ nhờ cho trẻ uống thuốc an thần để ngủ trưa thì làm sao?
Từ chối rõ ràng. Thuốc làm trẻ ngủ dùng không có chỉ định điều trị của bác sĩ có thể gây nguy hiểm, người làm nghề không làm việc này. Có thể chia sẻ với ba mẹ những gì mình đang làm để giúp con dễ ngủ và đề nghị ba mẹ hỏi bác sĩ nếu con khó ngủ kéo dài.