Người làm nghề trông trẻ nên chủ động hỏi bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng về các vắc xin cho người lớn tiếp xúc gần với trẻ nhỏ, thường được nhắc tới là cúm hằng năm, mũi nhắc phòng ho gà kết hợp bạch hầu và uốn ván, sởi, quai bị, rubella, thuỷ đậu nếu chưa từng mắc, và viêm gan B; khám sức khoẻ trước khi nhận việc; và khi chính mình sốt, ho nhiều, tiêu chảy, nôn hay có bệnh ngoài da lây được thì tạm nghỉ trông trẻ, nhờ người thay.
Lý do rất đơn giản: người trông là người lớn tiếp xúc gần nhất với trẻ trong ngày, bế ẵm, đút ăn, thay tã, có khi ngủ cùng phòng. Nhiều bệnh nhẹ với người lớn lại nặng với trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ sơ sinh chưa đủ tuổi tiêm. Ho gà là ví dụ rõ nhất: người lớn mắc có khi chỉ ho kéo dài tưởng cảm thường, nhưng lây sang trẻ sơ sinh có thể gây bệnh nặng. Bài này viết cho người làm nghề tự chăm sức khoẻ của mình như một phần tay nghề, không thay lời tư vấn của bác sĩ.
Vì sao sức khoẻ người trông là chuyện an toàn của trẻ
Trong các bài về phòng bệnh ở nơi trông trẻ, người ta thường nói về trẻ lây cho trẻ. Chiều ngược lại ít được nhắc: người lớn lây cho trẻ. Một bảo mẫu bị cúm vẫn đi làm vì sợ mất ngày công, hay một cô nuôi bị tiêu chảy vẫn nấu bữa trưa cho cả nhóm, có thể làm nhiều trẻ mắc bệnh trong vài ngày. Người trông lại khó tránh tiếp xúc gần: không thể đút ăn, thay tã, dỗ ngủ mà giữ khoảng cách.
Mặt khác, người làm nghề cũng tiếp xúc với rất nhiều mầm bệnh từ trẻ. Trẻ mới đi gửi thường ốm vặt liên tục trong vài tháng đầu, và người trông hứng gần như mọi đợt bệnh đó. Người chưa có miễn dịch với thuỷ đậu, sởi, quai bị có nguy cơ mắc, mà mắc khi đã lớn thì thường nặng hơn trẻ. Người trông đang mang thai càng cần chú ý vì một số bệnh như rubella, thuỷ đậu, sởi có thể ảnh hưởng tới thai.
Vì vậy chăm sức khoẻ của mình không phải chuyện riêng tư đứng ngoài nghề, mà là một phần của tay nghề, giống như rửa tay đúng cách. Ba mẹ khi thuê bảo mẫu hay chọn nhóm trẻ ngày càng hay hỏi về sức khoẻ người trông; người làm nghề chuẩn bị sẵn câu trả lời, giấy khám, sổ tiêm của mình là một điểm cộng thật sự.
Các vắc xin người lớn thường được nhắc với nghề chăm trẻ
Danh sách dưới đây tổng hợp những vắc xin mà các khuyến cáo y tế ở nhiều nước thường nêu cho người lớn làm việc với trẻ nhỏ. Đây không phải chỉ định tiêm: mỗi người cần được bác sĩ khám, hỏi tiền sử và tư vấn mũi nào cần, mũi nào không, nhất là khi đang mang thai hoặc có bệnh nền.
| Vắc xin | Vì sao hay được nhắc với người trông trẻ | Câu nên hỏi bác sĩ |
|---|---|---|
| Cúm mùa | Cúm lây nhanh nơi đông trẻ, người lớn có thể lây trước khi có triệu chứng | Tiêm vào thời điểm nào trong năm, có cần tiêm nhắc hằng năm không |
| Ho gà kết hợp bạch hầu, uốn ván | Người lớn mắc ho gà có thể lây cho trẻ sơ sinh chưa đủ tuổi tiêm | Lần cuối mình tiêm là khi nào, có cần mũi nhắc không |
| Sởi, quai bị, rubella | Sởi lây rất mạnh; rubella nguy hiểm cho phụ nữ mang thai | Mình đã tiêm hoặc đã mắc chưa, có cần xét nghiệm kiểm tra miễn dịch không |
| Thuỷ đậu | Người lớn chưa mắc dễ nhiễm từ trẻ và thường bị nặng hơn | Không nhớ đã mắc chưa thì làm gì |
| Viêm gan B | Phòng lây qua máu khi sơ cứu vết thương, vết cắn | Có cần xét nghiệm trước khi tiêm không |
| Uốn ván nhắc lại | Người làm nghề hay có vết xước, vết cắn | Bao nhiêu năm thì nhắc lại |
Phụ nữ đang mang thai hoặc dự định mang thai cần nói rõ với bác sĩ, vì một số vắc xin sống không tiêm khi mang thai và cần cách khoảng trước khi có thai. Lịch tiêm, loại vắc xin hiện có ở Việt Nam và chi phí thay đổi theo thời gian và nơi tiêm; hỏi trực tiếp trung tâm y tế, trạm y tế hoặc cơ sở tiêm chủng. Giữ sổ hoặc giấy xác nhận tiêm của mình trong hồ sơ cá nhân.
Khám sức khoẻ trước khi nhận việc và định kỳ
Không phải công việc trông trẻ nào cũng bắt buộc giấy khám sức khoẻ theo cùng một mẫu; yêu cầu phụ thuộc loại hình, nơi làm và quy định áp dụng tại thời điểm đó. Nhóm trẻ độc lập, trường mầm non thường có yêu cầu riêng cho người làm việc với trẻ, nên hỏi chủ nhóm, phòng giáo dục hoặc UBND xã phường. Dù có bắt buộc hay không, một lần khám tổng quát trước khi vào nghề giúp người trông biết mình đang ở đâu. Những thứ nên trao đổi với bác sĩ:
- Tình trạng chung, huyết áp, bệnh mạn tính đang có và thuốc đang dùng, để biết có ảnh hưởng tới việc bế ẵm, thức đêm không.
- Bệnh lây qua đường hô hấp, đặc biệt ho kéo dài nhiều tuần, cần được khám rõ nguyên nhân.
- Bệnh ngoài da ở tay, vì tay là thứ chạm vào trẻ nhiều nhất.
- Lưng, cổ tay, đầu gối: nghề trông trẻ bế ẵm, cúi người, ngồi sàn rất nhiều, đau lưng là bệnh nghề hay gặp.
- Tiền sử tiêm chủng và những mũi cần bổ sung như phần trên.
- Sức khoẻ tinh thần: mất ngủ, lo âu, mệt mỏi kéo dài cũng ảnh hưởng tới khả năng giữ bình tĩnh với trẻ.
Sau đó, khám định kỳ theo lời khuyên của bác sĩ, thường mỗi năm một lần với người khoẻ. Người làm ở nhóm trẻ có nấu ăn cho trẻ cần chú ý thêm yêu cầu về sức khoẻ của người chế biến thực phẩm. Giữ bản sao kết quả khám, che bớt thông tin không liên quan khi đưa cho ba mẹ hay chủ nhóm xem; thông tin sức khoẻ là thông tin riêng tư, chỉ chia sẻ phần cần thiết.
Khi chính mình ốm: đi làm, đeo khẩu trang hay nghỉ
Câu hỏi khó nhất của nghề là hôm nay mình ốm thì có đi làm không, vì nghỉ là mất ngày công và để ba mẹ hoặc nhóm trẻ thiếu người. Bảng dưới đây là nguyên tắc chung nhiều nơi áp dụng; trường hợp cụ thể thì hỏi bác sĩ.
| Tình trạng của người trông | Hướng xử lý thường gặp |
|---|---|
| Sốt | Nghỉ trông trẻ, đi khám; quay lại khi hết sốt một khoảng thời gian theo lời khuyên của bác sĩ |
| Tiêu chảy, nôn | Nghỉ, không nấu ăn, không pha sữa cho trẻ cho tới khi khỏi hẳn theo lời khuyên của bác sĩ |
| Ho, sổ mũi nhẹ không sốt | Có thể làm việc nếu bác sĩ không khuyên khác, đeo khẩu trang, rửa tay thường xuyên, tránh hôn hít, áp mặt vào trẻ; báo ba mẹ trước |
| Ho kéo dài nhiều tuần | Đi khám để tìm nguyên nhân; hỏi bác sĩ có cần tạm tránh tiếp xúc với trẻ sơ sinh không |
| Phát ban, nốt phỏng, đau mắt đỏ | Nghỉ và đi khám, quay lại theo lời khuyên của bác sĩ |
| Vết thương hở, chàm rỉ dịch ở tay | Che kín bằng băng không thấm nước, đeo găng khi thay tã và nấu ăn; vết thương nhiễm trùng thì đi khám |
| Mụn rộp ở môi | Không hôn trẻ, không dùng chung cốc thìa, rửa tay sau khi chạm vào môi; hỏi bác sĩ nếu chăm trẻ sơ sinh |
Điều quan trọng là báo sớm. Bảo mẫu thấy mình bắt đầu sốt từ tối hôm trước thì nhắn ba mẹ ngay để ba mẹ kịp sắp xếp, đừng chờ tới sáng. Cô nuôi ở nhóm trẻ nên có sẵn một người phụ quen việc hoặc thoả thuận với phụ huynh về những ngày nhóm phải nghỉ đột xuất.
Chuẩn bị trước cho những ngày phải nghỉ ốm
Người làm nghề tự do thường không có ai thay, nên hay cố đi làm khi ốm. Chuẩn bị từ trước giúp quyết định nghỉ dễ hơn. Với bảo mẫu tại nhà khách, ngay khi nhận việc nên thống nhất trong thoả thuận: ốm thì báo trước bao lâu, nghỉ ốm có được tính lương không, có ngày nghỉ phép không, ai trông trẻ thay. Bộ luật Lao động 2019 có quy định riêng cho lao động là người giúp việc gia đình và về hợp đồng bằng văn bản; quyền lợi cụ thể nên kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động địa phương.
Với chủ nhóm trẻ, có ít nhất một người phụ đã quen trẻ, quen nếp sinh hoạt của nhóm. Người phụ không cần làm hằng ngày nhưng nên đến làm cùng định kỳ để trẻ không lạ. Ghi chép quy trình hằng ngày, danh sách trẻ dị ứng, giờ uống thuốc, người được đón trẻ ở chỗ người phụ tìm được ngay. Thoả thuận với phụ huynh nêu rõ khi người trông chính ốm thì nhóm hoạt động bằng người phụ hay tạm nghỉ, báo trước thế nào, phí tính ra sao.
Bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội là chuyện người làm nghề hay bỏ qua cho tới khi cần. Người làm tự do có thể tham gia bảo hiểm y tế theo hộ gia đình, bảo hiểm xã hội tự nguyện; bảo mẫu có hợp đồng lao động thì chế độ tuỳ loại và thời hạn hợp đồng. Chi tiết quyền lợi nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội và kiểm quy định hiện hành.
Những thói quen nhỏ giữ sức khoẻ trong nghề
Rửa tay cũng là bảo vệ mình. Rửa tay sau thay tã, lau mũi, dọn chất nôn không chỉ bảo vệ trẻ khác mà còn giảm khả năng chính mình mắc bệnh. Không đưa tay lên mắt, mũi, miệng khi chưa rửa.
Ngủ đủ và ăn đúng bữa. Người thiếu ngủ dễ ốm và dễ mất bình tĩnh. Bảo mẫu ở lại chăm trẻ sơ sinh hay thức đêm cần thoả thuận giờ nghỉ bù với ba mẹ.
Bế đúng tư thế. Ngồi xổm hoặc quỳ một gối, giữ lưng thẳng, ôm trẻ sát người rồi đứng lên bằng chân thay vì cúi gập lưng. Đau lưng kéo dài thì đi khám, đừng cố chịu.
Uống đủ nước. Người trông hay quên uống nước vì bận, nhất là ngày nắng nóng. Để một chai nước của mình ở chỗ cao, trẻ không với tới.
Giữ sức khoẻ tinh thần. Chăm trẻ cả ngày gây mệt mỏi tích tụ. Có người để chia sẻ, có ngày nghỉ thật sự, biết dấu hiệu kiệt sức của chính mình là cách giữ nghề lâu dài và giữ an toàn cho trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Bảo mẫu có bắt buộc phải tiêm vắc xin trước khi đi làm không?
Thường không có quy định bắt buộc chung cho mọi bảo mẫu, nhưng một số nơi tuyển dụng hoặc gia đình có thể yêu cầu. Dù không bắt buộc, tiêm các mũi bác sĩ khuyên vừa bảo vệ trẻ vừa bảo vệ chính mình. Hỏi bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng để được tư vấn theo tiền sử của mình.
Không nhớ hồi nhỏ đã tiêm sởi hay mắc thuỷ đậu chưa thì làm sao?
Nói với bác sĩ điều đó. Bác sĩ có thể tư vấn xét nghiệm kiểm tra miễn dịch hoặc tiêm bổ sung tuỳ trường hợp. Hỏi thêm người nhà về tiền sử bệnh hồi nhỏ cũng giúp ích. Phụ nữ dự định có thai nên làm việc này sớm.
Người trông đang mang thai có nên tiếp tục trông trẻ không?
Nhiều người vẫn làm tốt khi mang thai, nhưng cần trao đổi với bác sĩ sản về tiền sử miễn dịch với rubella, thuỷ đậu, sởi, về việc bế ẵm nặng, và báo cho chủ nhóm hoặc ba mẹ để điều chỉnh công việc. Khi nhóm có trẻ mắc bệnh lây, hỏi bác sĩ ngay.
Ho nhẹ nhưng ba mẹ vẫn muốn mình đến làm thì có nên đi không?
Nếu không sốt và bác sĩ không khuyên khác, có thể đi làm với khẩu trang, rửa tay thường xuyên, tránh tiếp xúc mặt gần. Nhà có trẻ sơ sinh thì cẩn trọng hơn, hỏi bác sĩ. Báo rõ cho ba mẹ tình trạng của mình để ba mẹ cùng quyết định.
Nghỉ ốm thì bảo mẫu có được trả lương không?
Tuỳ thoả thuận và loại hợp đồng. Bộ luật Lao động 2019 có quy định về lao động giúp việc gia đình, còn chế độ ốm đau gắn với bảo hiểm xã hội nếu có tham gia. Nên ghi rõ chuyện nghỉ ốm trong hợp đồng từ đầu và kiểm quy định hiện hành khi cần.
Người trông bị cúm khỏi rồi thì bao lâu mới trông trẻ lại được?
Theo lời khuyên của bác sĩ, thường khi đã hết sốt một khoảng thời gian mà không cần thuốc hạ sốt và các triệu chứng đã giảm rõ. Khi quay lại, tiếp tục rửa tay kỹ và đeo khẩu trang nếu còn ho, nhất là khi chăm trẻ nhỏ.