Khi trông trẻ, tã bẩn phải được cuộn gọn mặt bẩn vào trong, cho vào túi buộc kín rồi bỏ vào thùng rác có nắp đạp chân; phân trong tã vải hoặc quần lót thì gạt vào bồn cầu trước khi đem giặt; còn chất nôn thì cho các trẻ khác ra khỏi khu vực, đeo găng, thấm hút bằng giấy, gom vào túi, lau sạch rồi khử khuẩn rộng ra xung quanh. Nguyên tắc chung là không để chất thải nằm hở, không mang đồ bẩn đi qua khu chơi, và rửa tay ngay sau khi tháo găng.
Phân và chất nôn là con đường lây chính của các bệnh tiêu chảy, nôn ói và tay chân miệng ở nơi có nhiều trẻ. Một lần dọn ẩu, chất nôn bắn lên chân bàn, lọt vào khe thảm, có thể làm cả nhóm lây trong vài ngày sau. Bài này viết cho bảo mẫu tại nhà khách và cô nuôi nhóm trẻ: chuẩn bị gì trước, làm từng bước thế nào, xử lý đồ vải dính bẩn, và mấy thói quen nhỏ khiến chuyện dọn dẹp an toàn hơn. Thao tác thay tã chuẩn cho trẻ thì có ở danh mục tay nghề chăm trẻ.
Chuẩn bị sẵn trước khi có sự cố
Lúc trẻ nôn hay tã tràn là lúc không có thời gian đi tìm đồ. Người làm nghề lâu năm luôn có một bộ dụng cụ đặt cố định ở chỗ cao, gần khu chơi nhưng ngoài tầm với của trẻ:
- Găng tay dùng một lần vài đôi, cỡ vừa tay để thao tác không vướng; găng cao su dày riêng cho việc cọ bô và giặt đồ bẩn.
- Khẩu trang y tế dùng khi dọn chất nôn, vì chất nôn có thể bắn thành giọt nhỏ khi lau.
- Giấy thấm hoặc khăn giấy dày số lượng nhiều, đủ để phủ và thấm một bãi nôn lớn mà không phải chà.
- Túi nilon dày có thể buộc kín và vài túi dự phòng để lồng hai lớp.
- Xẻng nhựa nhỏ hoặc tấm bìa cứng để gom phần đặc mà không phải dùng tay.
- Chai dung dịch khử khuẩn còn nguyên nhãn, cùng bình nhỏ để pha mới khi cần theo hướng dẫn trên nhãn.
- Một bộ quần áo dự phòng cho người trông và đồ dự phòng cho từng trẻ, đặt trong túi riêng có tên.
- Thùng rác có nắp đạp chân ở chỗ thay tã, lót túi, để tay không phải chạm nắp.
Ở nhà khách, bảo mẫu nên hỏi ba mẹ ngay tuần đầu xem đồ dọn dẹp để đâu và xin chuẩn bị một bộ nhỏ như trên. Lời đề nghị này cho ba mẹ thấy người trông có tay nghề, không phải đòi hỏi thêm. Kiểm bộ dụng cụ mỗi tuần, bổ sung ngay thứ đã dùng; hộp găng hết đúng hôm trẻ tiêu chảy là chuyện rất thường gặp.
Gom tã giấy bẩn và đổ phân tã vải
Phần lớn người trông thay tã thành thạo, nhưng chỗ hay sơ hở lại nằm ở khâu sau khi tháo tã ra. Trình tự gọn và sạch:
- Giữ trẻ an toàn trên mặt thay tã, một tay luôn đặt trên người trẻ; tháo tã, dùng phần sạch phía trước lau bớt phân rồi gập mặt bẩn vào trong.
- Vệ sinh cho trẻ, mặc tã mới, đưa trẻ về chỗ an toàn trước khi xử lý tã bẩn.
- Cuộn tã giấy chặt, dán băng dính của tã lại, cho vào túi nhỏ buộc kín, bỏ vào thùng rác có nắp. Không đặt tã bẩn tạm trên sàn, trên ghế, trên thành bồn rửa.
- Với tã vải hoặc quần lót dính phân: gạt phần phân vào bồn cầu bằng giấy hoặc dụng cụ riêng, xả nước, cho đồ vào túi kín hoặc thùng có nắp dành cho đồ bẩn chờ giặt. Không giũ, không xả đồ dính phân ở bồn rửa tay hay bồn rửa bát.
- Lau và khử khuẩn mặt thay tã, tháo găng, rửa tay bằng xà phòng, rồi mới rửa tay cho trẻ.
Ở nhà khách, nhiều ba mẹ dặn gửi lại đồ dính bẩn trong túi kín để ba mẹ tự giặt; người trông làm theo, ghi lên túi hoặc nhắn cho ba mẹ biết trong túi là đồ gì để khỏi mở ra bất ngờ. Ở nhóm trẻ, thoả thuận từ đầu với phụ huynh: đồ dính phân gửi trả trong túi kín hay nhóm giặt giúp. Việc tráng sơ quần lót trước khi trả là lựa chọn của từng nơi, nhưng nếu tráng thì phải tráng ở bồn cầu hoặc chậu dành riêng, đeo găng.
Khi trẻ nôn giữa phòng chơi: từng bước dọn
Chất nôn có thể chứa lượng virus rất lớn nếu trẻ đang mắc bệnh đường ruột, và giọt bắn khi trẻ nôn lan xa hơn mắt thấy. Thứ tự dọn quan trọng ngang với dụng cụ:
- Chăm trẻ vừa nôn trước: đỡ trẻ ngồi hoặc nằm nghiêng để không sặc, lau miệng, thay đồ dính bẩn, đưa trẻ sang chỗ yên tĩnh có người lớn để mắt, theo dõi biểu hiện.
- Cho các trẻ khác ra khỏi khu vực, đứng cách xa, cất đồ chơi đang ở gần. Có người phụ thì một người trông trẻ, một người dọn.
- Đeo găng và khẩu trang. Phủ giấy thấm lên bãi nôn, để giấy hút hết phần lỏng thay vì chà lan.
- Gom giấy và phần đặc bằng xẻng nhựa hoặc tấm bìa, từ ngoài vào trong, cho vào túi, buộc kín, lồng thêm túi thứ hai.
- Lau sạch chỗ đó bằng nước và chất tẩy rửa, sau đó khử khuẩn theo nhãn hoá chất, lan rộng ra xung quanh vì giọt bắn đi xa. Để ướt đủ thời gian rồi lau lại bằng nước sạch nếu là chỗ trẻ sờ vào.
- Đồ chơi, nệm, quần áo trong vùng bắn thì gom riêng để làm sạch hoặc giặt. Tháo găng lộn trái, bỏ vào túi rác, rửa tay kỹ, thay áo nếu bị dính.
Mở cửa cho phòng thoáng. Sau đó báo ba mẹ của trẻ vừa nôn, mô tả bao nhiêu lần, có kèm sốt, tiêu chảy không, trẻ còn tỉnh táo chơi hay li bì. Nếu trẻ nôn nhiều lần, nôn kèm li bì, co giật, khó thở hay nôn ra máu thì gọi 115 và báo ba mẹ ngay, không chờ. Nôn một lần sau khi ăn no rồi chạy nhảy chưa chắc là bệnh, nhưng người trông không đoán thay bác sĩ: cứ ghi lại và báo.
Thảm, nệm, sofa và những chỗ khó dọn
Mặt cứng như sàn gạch, bàn nhựa thì dọn dễ. Khó là khi trẻ nôn hay tã tràn lên thảm chơi, nệm ngủ trưa, ghế sofa của nhà khách. Với thảm xốp ghép mảnh, tháo riêng mảnh dính bẩn đem rửa ở chỗ rửa đồ bẩn, khử khuẩn, phơi khô; nhiều nhóm trẻ chọn loại thảm này chính vì thế. Thảm sợi dày, thảm lông thì gần như không làm sạch được triệt để sau một lần nôn lớn; nhóm trẻ không nên dùng loại này ở khu chơi.
Nệm có vỏ tháo được thì tháo vỏ đi giặt, phần ruột lau và phơi nắng. Nệm không có vỏ thì sau sự cố nên cân nhắc thay, vì nước thấm vào mút sẽ mốc và hôi. Đây là lý do nhiều người làm nghề bọc nệm ngủ trưa của trẻ bằng tấm chống thấm dưới ga.
Sofa và thảm ở nhà khách: thấm hết phần lỏng, gom phần đặc, lau bằng khăn ẩm có nước rửa nhẹ, không đổ nước tẩy chứa clo lên vải màu vì sẽ bạc màu và hư đồ của gia đình. Báo cho ba mẹ biết rõ chỗ nào bị dính để ba mẹ quyết định giặt chuyên nghiệp hay xử lý tiếp. Trung thực ngay từ đầu tốt hơn nhiều so với để ba mẹ tự phát hiện mùi vài ngày sau. Người trông cũng nên thoả thuận với ba mẹ từ sớm khu nào trẻ được chơi, ăn, để hạn chế những sự cố trên đồ đắt tiền.
Những thói quen làm lây cả phòng mà ít ai để ý
Mang đồ bẩn đi qua khu chơi. Ôm tã bẩn, quần dính phân đi ngang phòng chơi để tới nhà vệ sinh. Đường đi của đồ bẩn nên ngắn và không cắt qua chỗ trẻ ngồi; nếu buộc phải đi qua thì đựng trong túi kín.
Thùng rác mở nắp. Thùng rác không nắp hoặc nắp lật bằng tay ở chỗ thay tã. Trẻ bò tới thò tay vào, ruồi đậu, người trông chạm tay vào nắp sau khi vừa rửa tay. Thùng nắp đạp chân lót túi, đổ mỗi ngày là đủ.
Găng đeo đi khắp nơi. Đeo găng thay tã xong chưa tháo đã đi lấy khăn, mở tủ, cầm điện thoại. Găng bẩn chỉ dùng cho đúng việc đó, tháo ngay khi xong.
Lau bằng một chiếc khăn từ đầu đến cuối. Dùng một chiếc khăn lau chỗ nôn rồi lau tiếp bàn, ghế. Khăn đã chạm chất thải chỉ đi một chiều: vào túi đồ giặt hoặc thùng rác.
Để đồ bẩn qua đêm trong phòng. Túi đồ dính phân chờ ba mẹ mang về để cạnh tủ đồ của các trẻ khác. Đặt túi đồ bẩn ở chỗ riêng, xa đồ ăn và đồ sạch, buộc kín.
Quên chính mình. Người trông dọn xong bãi nôn nhưng áo dính một ít, rồi bế tiếp trẻ khác. Áo khoác ngoài hoặc tạp dề giặt được là lớp bảo vệ rẻ và hiệu quả.
Khi chất thải là dấu hiệu bệnh: ghi lại gì để báo ba mẹ
Người trông không chẩn đoán bệnh, nhưng lại là người nhìn thấy chất thải của trẻ nhiều nhất trong ngày. Ghi chép đúng lúc giúp ba mẹ và bác sĩ rất nhiều. Những thứ nên ghi vào sổ hoặc tin nhắn cho ba mẹ: số lần đi ngoài và giờ, phân lỏng hay sệt, có nhầy hay máu không, số lần nôn và giờ, trẻ có sốt không, ăn uống thế nào, số tã ướt so với bình thường, trẻ còn chơi hay mệt lả.
Có những dấu hiệu cần báo ba mẹ đưa trẻ đi khám sớm, hoặc gọi 115 nếu nặng: phân có máu, nôn liên tục không giữ được nước, trẻ li bì khó đánh thức, khóc không có nước mắt, môi khô, rất ít tã ướt, mắt trũng, thóp lõm ở trẻ nhỏ, sốt cao kèm co giật hay phát ban. Gặp những dấu hiệu này, việc của người trông là giữ trẻ an toàn, gọi hỗ trợ và báo ba mẹ, không tự cho uống thuốc cầm tiêu chảy hay thuốc chống nôn.
Nếu trong cùng vài ngày có từ hai trẻ trở lên trong nhóm cùng tiêu chảy hoặc nôn, đó là dấu hiệu bệnh có thể đang lây trong nhóm. Chủ nhóm trẻ nên báo cho phụ huynh cả nhóm biết theo cách bình tĩnh, tăng cường khử khuẩn, và hỏi trạm y tế xã phường để được hướng dẫn. Giữ kín tên trẻ khi thông báo chung, chỉ nói "trong nhóm có trẻ đang tiêu chảy".
Câu hỏi thường gặp
Tã giấy bẩn có cần đổ phân vào bồn cầu trước khi vứt không?
Nhiều hướng dẫn khuyến khích gạt phần phân đặc vào bồn cầu trước khi gói tã nếu làm được gọn gàng, để giảm mùi và giảm chất thải người ra bãi rác. Nhưng không bắt buộc với tã giấy và không được làm vương vãi. Điều quan trọng hơn là gói kín, bỏ thùng có nắp và đổ rác mỗi ngày.
Dọn chất nôn có cần khẩu trang không?
Nên đeo. Khi lau và gom, chất nôn có thể bắn thành giọt nhỏ, và một số virus gây nôn ói lây được qua đường này. Khẩu trang y tế cùng găng dùng một lần là đủ cho một nhóm trẻ gia đình. Dọn xong, tháo găng trước, rửa tay, rồi mới tháo khẩu trang.
Trẻ đi ngoài ra quần khi đang chơi ngoài sân thì xử lý thế nào?
Đưa trẻ vào chỗ kín đáo, giữ phẩm giá của trẻ, không chê trách. Đeo găng, lau rửa cho trẻ, thay đồ dự phòng, gói đồ bẩn kín. Sau đó dọn chỗ ngồi, khử khuẩn nếu là bề mặt cứng. Ghi lại để báo ba mẹ, nhất là khi phân lỏng bất thường.
Có nên tráng quần lót dính phân rồi mới trả ba mẹ không?
Tuỳ thoả thuận với ba mẹ và quy định của nhóm. Một số nơi gửi trả nguyên trong túi kín để giảm tiếp xúc; một số tráng sơ để đỡ mùi. Nếu tráng thì làm ở bồn cầu hoặc chậu riêng, đeo găng, không làm ở bồn rửa tay hay bồn rửa bát.
Rác thải tã của nhóm trẻ có cần xử lý riêng như rác y tế không?
Tã của trẻ khoẻ mạnh trong nhóm trẻ gia đình thường được xử lý như rác sinh hoạt, gói kín và đổ hằng ngày. Khi có dịch hoặc có hướng dẫn riêng của chính quyền, y tế địa phương thì làm theo hướng dẫn đó. Hỏi tổ dân phố về giờ thu gom để rác không nằm ngoài đường lâu.
Một mình trông bốn trẻ mà một bé nôn thì làm sao vừa dọn vừa trông?
Ưu tiên an toàn: đưa trẻ vừa nôn sang chỗ dễ quan sát, cho các trẻ khác vào nôi, ghế có dây hoặc góc chơi an toàn, che tạm bãi nôn bằng giấy. Gọi người hỗ trợ nếu có. Nhóm trẻ thường xuyên một người trông bốn bé nhỏ là dấu hiệu nên xem lại sĩ số và người phụ.