Trông trẻ không dùng tivi, điện thoại, người trông cần chuẩn bị sẵn cho đúng những khoảnh khắc hay phải bật màn hình nhất: lúc người lớn nấu bếp (một rổ đồ bếp an toàn cho bé chơi dưới chân), lúc bé chờ ăn hoặc chờ thay đồ (bài hát, trò ngón tay), lúc bé quấy chiều (ra ngoài hoặc vận động trong nhà), và lúc người lớn cần nghỉ (giờ bé ngủ trưa). Phần lớn ngày không màn hình là ngày có nhịp rõ, không phải ngày người trông phải chơi với bé từng phút.
Ngày càng nhiều ba mẹ dặn người trông không cho bé xem tivi, điện thoại, máy tính bảng, nhất là với bé dưới hai tuổi. Lời dặn thì đơn giản, làm thì khó: người trông cũng cần nấu ăn, dọn dẹp, có lúc mệt, và màn hình là cách nhanh nhất để giữ bé ngồi yên. Bài này dành cho người làm nghề muốn giữ đúng lời dặn đó mà không kiệt sức, với những gì có trong nhà khách.
Khuyến cáo về màn hình cho trẻ nhỏ nói gì
Tổ chức Y tế Thế giới, trong hướng dẫn năm 2019 về vận động, thời gian ngồi yên và giấc ngủ cho trẻ dưới năm tuổi, khuyến nghị: trẻ dưới một tuổi không nên dùng màn hình; trẻ một tuổi không nên có thời gian ngồi xem màn hình; trẻ hai đến bốn tuổi không quá một giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) có khuyến nghị gần giống: trẻ dưới khoảng mười tám tháng tránh màn hình trừ gọi video với người thân, trẻ hai đến năm tuổi giới hạn khoảng một giờ mỗi ngày với nội dung chất lượng, có người lớn xem cùng.
Lý do không chỉ là mắt. Thời gian trước màn hình là thời gian bé không vận động, không trò chuyện với người thật, không tự chơi. Với trẻ nhỏ, học nói đến từ những lần người lớn nói và đáp lại, điều mà video không làm được. Màn hình gần giờ ngủ cũng có thể làm bé khó ngủ hơn.
Các khuyến cáo này đều nói về thời gian bé ngồi xem, không phải về việc bé có mặt trong phòng khi người lớn gọi điện hay khi tivi đang bật cho người khác xem. Nhưng tivi bật làm nền cả ngày cũng khiến người lớn ít nói chuyện với bé hơn và bé khó tập trung chơi, nên nhiều gia đình tắt hẳn khi bé thức.
Người trông không cần nhớ chính xác từng con số. Điều cần nhớ là: quy định về màn hình của bé do ba mẹ đặt ra, người trông làm đúng như ba mẹ dặn; và khi ba mẹ dặn không màn hình, đó là lời dặn có cơ sở chứ không phải khó tính.
Những lúc dễ bật màn hình nhất và thay bằng gì
Phần lớn người trông không bật tivi vì muốn, mà vì kẹt vào một vài khoảnh khắc cụ thể trong ngày. Chuẩn bị sẵn cho đúng những khoảnh khắc đó là cách hiệu quả nhất:
| Khoảnh khắc | Vì sao dễ bật màn hình | Thay bằng |
|---|---|---|
| Người trông nấu bữa trưa | Cần rảnh tay, bé bám chân | Rổ đồ bếp an toàn dưới chân; cho bé phụ nhặt rau, rửa củ trong chậu |
| Bé chờ cơm nguội, chờ dọn bàn | Bé đói, sốt ruột | Bài hát, trò ngón tay, cho bé xếp thìa lên bàn |
| Bé không chịu ngồi ăn | Video giữ bé ngồi yên để đút | Ăn cùng bé, trò chuyện về món ăn, chấp nhận bé ăn ít hơn, báo ba mẹ |
| Buổi chiều bé quấy | Người trông mệt, bé thừa năng lượng | Ra ngoài một chút hoặc một khối vận động trong nhà |
| Thay tã, cắt móng, gội đầu | Bé giãy, cần giữ yên | Trò "con muỗi", bài kể tên bộ phận, cho bé cầm một món đồ |
| Người trông cần nghe điện thoại | Cần vài phút yên | Đặt bé ở chỗ an toàn với một rổ đồ chơi; trả lời tin nhắn trong giờ bé ngủ |
| Ngày mưa cả ngày | Không ra ngoài được | Các khối vận động trong nhà, chơi nước, hầm chăn |
Nếu chỉ chuẩn bị một thứ, hãy chuẩn bị cho giờ nấu ăn. Đây là lúc dài nhất và đều đặn nhất trong ngày mà người trông cần rảnh tay, và cũng là lúc tivi hay được bật nhất.
Rổ đồ bếp: cách giữ bé chơi gần trong lúc người lớn nấu ăn
Một chiếc rổ hoặc ngăn tủ thấp dành riêng cho bé ở khu bếp, chỉ chứa đồ an toàn, giúp bé chơi gần người lớn mà không cần màn hình:
- Chọn đồ an toàn: nồi nhôm nhỏ có nắp, hộp nhựa có nắp vặn to, thìa gỗ, cốc nhựa xếp chồng, rây nhựa, khăn vải sạch. Không có đồ thuỷ tinh, dao, kéo, nắp chai nhỏ, túi nilon.
- Đặt ở chỗ người lớn thấy được nhưng xa bếp nấu và xa chỗ thái, ví dụ một tấm thảm ở góc bếp hoặc ngay ngưỡng cửa phòng khách nhìn vào bếp.
- Chặn khu bếp nguy hiểm: quay tay cầm nồi chảo vào trong, không để dây ấm siêu tốc thòng xuống, cất hoá chất tẩy rửa lên cao hoặc khoá tủ.
- Cho bé một việc thật: rửa mấy củ khoai tây trong chậu nước nhỏ, xé rau, cho rau đã nhặt vào rổ. Bé thấy mình đang làm cùng người lớn.
- Nói chuyện trong lúc nấu: kể bé nghe mình đang làm gì, "cô đang rửa rau", "nồi canh đang sôi, nóng lắm, con ngồi ở thảm nhé". Lời nói giữ bé gắn với người lớn dù không chơi cùng.
- Chia nhỏ việc nấu: sơ chế từ giờ bé ngủ trưa hôm trước hoặc sáng sớm, để giờ nấu chính ngắn lại.
Trẻ dưới một tuổi chưa ngồi chơi rổ đồ được lâu thì có thể đặt bé trong ghế ăn có dây an toàn ở gần, cho bé cầm một thìa gỗ, hoặc nấu trong giờ bé ngủ. Không địu bé trước ngực khi đứng bếp lửa hay cầm nồi nước nóng.
Những trò không cần chuẩn bị, dùng khi bé bắt đầu quấy
Đi một vòng nhà. Bế hoặc dắt bé đi quanh các phòng, gọi tên đồ vật, mở cửa sổ nhìn ra ngoài, chào cây trong chậu. Đơn giản nhưng đổi không khí rất nhanh.
Chơi nước. Một chậu nước nhỏ trong nhà tắm hoặc trên khay ở ban công đã có lưới chắn, vài cốc nhựa, miếng bọt biển. Người lớn ngồi ngay cạnh suốt thời gian chơi và đổ nước ngay khi xong.
Thùng giấy. Một thùng giấy to là nhà, xe, đường hầm. Bé vẽ lên bằng bút sáp to dưới sự quan sát của người lớn.
Nhìn qua cửa sổ. Đếm xe máy, nhìn chim, nhìn mưa rơi, chỉ người bán hàng rong. Với bé nhỏ, cửa sổ là chiếc tivi tự nhiên tốt nhất, miễn là cửa có song chắn chắc chắn và bé không trèo lên bậu.
Trò trốn tìm đơn giản. Với bé nhỏ, ú oà sau tấm khăn; với bé lớn hơn, giấu một món đồ chơi trong phòng cho bé đi tìm.
Gấp quần áo cùng nhau. Bé phân loại tất theo màu, gấp khăn nhỏ, mang đồ cất vào ngăn. Việc nhà nào an toàn cũng có thể thành trò chơi.
Khi ba mẹ cho phép một ít màn hình: dùng thế nào cho đúng
Không phải gia đình nào cũng cấm hẳn. Có nhà cho bé xem một chương trình ngắn mỗi ngày, có nhà cho gọi video với ông bà. Khi ba mẹ cho phép, người trông hỏi rõ: xem gì, bao lâu, vào lúc nào trong ngày, trên thiết bị nào. Ghi lại để làm đúng, không tự kéo dài thêm vì bé đòi.
Gọi video với ông bà, ba mẹ là loại màn hình mà cả WHO lẫn AAP đều xem là khác với xem video thụ động, vì có người thật đáp lại bé. Người trông có thể giúp bé gọi video vào giờ ba mẹ hẹn, ngồi cạnh bé, gợi bé kể chuyện trong ngày.
Khi bé xem chương trình được phép, người trông ngồi xem cùng nếu có thể, nói chuyện về những gì đang xem, và báo trước khi hết giờ như với mọi lần chuyển hoạt động khác. Tắt màn hình xong, có ngay một hoạt động tiếp theo hấp dẫn, như ra ngoài hay ăn xế, để bé không ăn vạ đòi xem tiếp. Không dùng màn hình trong bữa ăn và trong khoảng thời gian trước giờ ngủ.
Điện thoại của chính người trông: phần khó nói nhất
Lời dặn "không màn hình" của ba mẹ thường áp dụng cho bé, nhưng điện thoại của người trông cũng ảnh hưởng tới bé. Người lớn cúi xuống điện thoại thì ít trò chuyện với bé, ít đáp lại khi bé gọi, và bé nhỏ thì luôn muốn với lấy chiếc điện thoại người lớn đang cầm. Nhiều bé biết đòi điện thoại không phải từ ba mẹ mà từ người chăm mình hằng ngày.
Người làm nghề có thể tự đặt cho mình vài luật: để điện thoại ở chỗ cố định, không cầm theo khi chơi với bé; chỉ dùng để liên lạc với ba mẹ, chụp ảnh gửi ba mẹ, và gọi khẩn cấp; việc riêng để tới giờ bé ngủ trưa. Không cho bé cầm điện thoại của mình để dỗ, kể cả khi bé khóc dữ.
Đây không phải là đòi hỏi người trông hy sinh. Người trông vẫn cần nghỉ ngơi, và giờ bé ngủ trưa là lúc hợp lý để dùng điện thoại, gọi người nhà, nghỉ ngơi thật sự. Một ngày làm việc được chia rõ "giờ của bé" và "giờ nghỉ của người trông" giúp người trông giữ sức lâu dài trong nghề.
Bé đã quen màn hình từ trước: chuyển dần thế nào
Có những bé đã quen xem tivi, điện thoại nhiều từ trước, rồi ba mẹ quyết định cắt giảm và nhờ người trông thực hiện. Những ngày đầu, bé thường quấy, khóc đòi, ăn vạ. Đây là phản ứng dễ hiểu khi mất một thứ quen thuộc. Người trông cần thống nhất với ba mẹ cách làm: cắt hẳn hay giảm dần, và cả nhà phải làm giống nhau, không phải chỉ người trông.
Trong giai đoạn chuyển, tăng giờ ra ngoài, tăng hoạt động vận động, chơi cùng bé nhiều hơn bình thường. Cất thiết bị ra khỏi tầm mắt bé, kể cả điều khiển tivi. Khi bé đòi, gọi tên cảm xúc, nhắc lại luật một cách bình tĩnh, rồi gợi một việc khác: "con muốn xem tivi, nhưng giờ tivi nghỉ rồi, mình ra ban công tưới cây nhé".
Người trông cũng nên chuẩn bị tinh thần cho chính mình: những ngày đầu cắt màn hình là những ngày mệt nhất, vì bé cần người lớn nhiều hơn. Nếu có thể, bàn với ba mẹ để giai đoạn này rơi vào tuần ít việc nhà, hoặc ba mẹ hỗ trợ thêm phần nấu nướng.
Sau vài tuần, phần lớn bé quen với nhịp mới. Ghi lại cho ba mẹ những thay đổi người trông thấy, như bé ăn ngon hơn, ngủ trưa dễ hơn, chơi tự lập lâu hơn, hoặc ngược lại bé vẫn quấy nhiều. Ba mẹ cần những quan sát này để điều chỉnh, và người trông là người thấy rõ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bé khóc dữ đòi xem điện thoại, người trông có nên cho xem một chút để bé nín không?
Nếu ba mẹ đã dặn không cho xem, người trông giữ đúng lời dặn. Cho xem để nín một lần sẽ dạy bé rằng khóc dữ thì được. Bình tĩnh gọi tên cảm xúc, giữ an toàn cho bé, chờ bé dịu, rồi chuyển sang một hoạt động khác bé thích. Báo lại ba mẹ nếu tình trạng này lặp lại nhiều.
Nghe nhạc, nghe truyện qua loa có tính là màn hình không?
Nghe âm thanh không có hình khác với xem video vì bé không phải nhìn chằm chằm và vẫn tự chơi được. Nhiều gia đình cho phép nghe nhạc, nghe truyện. Tuy vậy, người trông vẫn hỏi ba mẹ và không mở loa liên tục cả ngày, vì âm thanh nền liên tục làm người lớn ít trò chuyện với bé.
Ba mẹ cho xem tivi nhưng người trông thấy bé xem quá nhiều thì nên nói không?
Có thể chia sẻ nhẹ nhàng những gì mình quan sát được, như bé quấy hơn sau khi xem lâu, kèm thông tin về khuyến cáo theo tuổi, rồi để ba mẹ quyết định. Người trông không tự ý cắt hay tăng thời gian xem khác với lời dặn.
Ông bà trong nhà vẫn cho bé xem tivi thì người trông làm sao?
Người trông không tranh cãi với ông bà. Nói lại với ba mẹ để ba mẹ trao đổi với ông bà. Trong phần việc của mình, người trông vẫn làm đúng lời dặn của ba mẹ, và có thể mời ông bà cùng chơi với bé những trò không màn hình.
Trẻ dưới một tuổi xem video ca nhạc vài phút có hại gì không?
Các khuyến cáo quốc tế như của WHO khuyên trẻ dưới một tuổi không dùng màn hình. Vài phút thỉnh thoảng không gây tổn hại ngay, nhưng dễ thành thói quen, và lấy mất thời gian bé được nghe người thật nói chuyện, hát và đáp lại. Giọng hát của người trông có giá trị hơn video.
Có nên dùng màn hình khi bé không chịu ăn?
Không nên. Ăn trước màn hình khiến bé không chú ý tới món ăn, không biết khi nào no, và dễ quen chỉ ăn khi có video. Ăn cùng bé, trò chuyện, chấp nhận hôm nay bé ăn ít hơn, ghi lại lượng ăn và báo ba mẹ nếu bé ăn kém kéo dài.