Khi trẻ chơi tự do, người trông không chơi thay và cũng không rời đi: người trông ngồi ở chỗ nhìn được toàn bộ khu chơi, vẫn trong tầm tay với bé nhỏ, làm việc nhẹ nhưng không quay lưng lâu, quan sát xem bé chơi gì và chơi thế nào. Người trông chỉ chen vào ở bốn lúc: có nguy hiểm, có trẻ làm đau trẻ khác, bé bế tắc và gọi giúp, hoặc trò chơi đã hết hứng và bé bắt đầu quậy phá.
Chơi tự do là lúc trẻ tự chọn chơi gì, chơi thế nào, chơi với ai, không theo bài của người lớn. Với người trông, đây vừa là khoảng thở trong ngày vừa là khoảng dễ xảy ra chuyện nhất nếu hiểu sai thành "giờ được nghỉ". Bài này nói về vai trò của người làm nghề trong giờ chơi tự do, từ chuẩn bị chỗ chơi, chỗ đứng, cách quan sát, đến khi nào nên im lặng và khi nào nên chen vào.
Chơi tự do và chơi có người dẫn: mỗi loại cho trẻ điều gì
Trong một ngày của trẻ, có hai kiểu chơi xen nhau. Chơi có người dẫn là khi người lớn chọn hoạt động, chuẩn bị đồ, làm mẫu và dẫn dắt: đọc truyện, hát vỗ tay, nặn bột theo một ý. Chơi tự do là khi bé tự quyết định: lấy khối gỗ làm xe, lấy nồi làm trống, chui vào gầm bàn làm nhà. Không kiểu nào thay được kiểu nào.
Chơi có người dẫn giúp bé làm quen những thứ bé chưa tự nghĩ ra, nghe nhiều từ mới, tập làm theo hướng dẫn. Chơi tự do giúp bé tập tự chọn, tự giải quyết khi tháp đổ, tự nghĩ ra câu chuyện, tự điều chỉnh khi chơi với bạn. Các tổ chức về phát triển trẻ thơ như Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) trong báo cáo năm 2018 về vai trò của vui chơi đều nhấn mạnh trẻ cần nhiều thời gian chơi không bị người lớn sắp đặt.
Với người trông, hiểu sự khác nhau này giúp tránh hai thái cực: một là lấp kín cả ngày bằng hoạt động người lớn dẫn đến mức bé không có lúc tự chơi, hai là để bé tự chơi suốt ngày mà không có lúc người lớn cùng làm việc gì đó với bé. Một ngày cân đối có cả hai.
Chuẩn bị để trẻ tự chơi được lâu
Trẻ tự chơi lâu hay không phụ thuộc nhiều vào cách bày đồ và chỗ chơi, hơn là số lượng đồ chơi:
- Ít đồ mà dễ lấy: bày một số đồ chơi vừa phải trên kệ thấp hoặc trong rổ mở, bé tự lấy được, tự cất được. Đồ chơi đổ hết ra sàn một đống thường khiến bé đi lòng vòng mà không chơi món nào lâu.
- Đồ mở, dùng được nhiều cách: khối gỗ, hộp, khăn vải, nồi niêu nhựa, thú bông, xe. Đồ chơi chỉ có một cách dùng như bấm nút ra nhạc thường giữ bé được ít phút.
- Chia góc nếu có chỗ: góc xếp hình trên thảm, góc đóng vai với nồi, búp bê, góc sách. Mỗi góc gợi một kiểu chơi.
- Dọn nguy hiểm trước: kiểm tra khu chơi không có vật nhỏ với bé dưới ba tuổi, không có dây dài, đồ dễ đổ, ổ điện hở.
- Luân phiên: cất bớt một phần đồ chơi, vài ngày đổi một lần, đồ cũ quay lại như mới.
Đồ chơi đắt tiền không làm bé tự chơi lâu hơn. Một thùng giấy to đủ cho bé chui vào thường giữ bé lâu hơn một món đồ chơi điện tử. Người trông dùng những gì có sẵn trong nhà khách theo sự đồng ý của ba mẹ.
Quan sát gì trong lúc trẻ chơi
Bé chọn chơi gì và chơi lâu bao nhiêu. Món nào bé quay lại nhiều lần, món nào bé bỏ ngay. Thông tin này giúp người trông bày đồ ngày hôm sau, và là chuyện để kể với ba mẹ.
Bé chơi thế nào. Bé xếp chồng hay xếp hàng, bé đóng vai nấu ăn hay lái xe, bé nói chuyện một mình khi chơi không. Người trông chỉ ghi nhận, không chấm điểm, không so sánh với trẻ khác.
Bé chơi với ai. Trong nhóm trẻ, bé chơi một mình, chơi cạnh bạn hay chơi cùng bạn. Trẻ hai tuổi thường chơi cạnh nhau mà chưa chơi cùng nhau, đó là bình thường.
Tâm trạng của bé. Bé vui, tập trung, hay bứt rứt, đi lòng vòng, cáu khi tháp đổ. Bứt rứt nhiều có thể là dấu hiệu đói, buồn ngủ hoặc chán khu chơi.
Những gì cần nói với ba mẹ. Một kỹ năng mới bé vừa làm được, một món đồ chơi bé rất thích, một lần bé khó chịu kéo dài khác thường. Quan sát không phải để đánh giá bé mà để bàn giao rõ ràng và để ba mẹ thấy ngày của con.
Khi nào nên im lặng, khi nào nên chen vào
Điều khó nhất trong giờ chơi tự do không phải là quan sát mà là biết khi nào nên làm gì. Bảng dưới gom các tình huống hay gặp:
| Tình huống | Nên làm | Không nên |
|---|---|---|
| Bé đang tập trung xếp, nặn, vẽ | Để yên, không khen ngắt quãng | Hỏi liên tục, sửa cách bé làm |
| Tháp đổ, bé hơi cáu nhưng thử lại | Chờ, để bé tự xử lý | Xếp lại hộ ngay |
| Bé bế tắc, cáu nhiều, gọi người lớn | Gợi một bước nhỏ, giúp đỡ một phần | Làm hộ cả việc |
| Hai bé giành một món đồ, chưa đánh nhau | Đến gần, chờ một chút xem các bé tự xử lý được không | Lập tức phân xử, giật đồ |
| Bé đánh, cắn, xô bạn | Can ngay, tách hai bé, dỗ bé bị đau trước | Đứng xa nhắc bằng lời |
| Bé trèo lên chỗ cao, cầm vật nguy hiểm | Can ngay, bình tĩnh đưa bé xuống, cất vật nguy hiểm | Hét to làm bé giật mình ngã |
| Bé đi lòng vòng, không chơi gì, bắt đầu nghịch phá | Gợi một trò mới, hoặc chuyển sang chơi có người dẫn | Mắng, bắt ngồi yên |
Nguyên tắc chung: chuyện an toàn thì chen vào ngay, chuyện chơi thì chờ thêm một chút. Nhiều người trông chen vào quá sớm vì thương bé, nhưng chính những phút bé tự loay hoay mới là lúc bé học được nhiều nhất.
Chơi tự do ngoài sân: để trẻ thử sức mà vẫn an toàn
Ra sân là lúc bé muốn leo trèo, chạy nhanh, nhảy từ bậc thềm xuống, thử những thứ ở nhà không được làm. Người trông hay có phản xạ "không được, ngã bây giờ" với mọi thứ. Nhưng nếu cái gì cũng cấm, bé không có cơ hội tập thăng bằng, tập đánh giá độ cao, tập biết sức mình tới đâu. Nhiều nhà giáo dục mầm non gọi đây là "rủi ro có kiểm soát": cho bé thử những thử thách vừa sức trong điều kiện người lớn đã loại bỏ các nguy hiểm nghiêm trọng.
Cách phân biệt đơn giản: một thử thách là thứ bé nhìn thấy và tự lựa chọn, như leo lên bậc thứ ba của cầu thang thiết bị sân chơi, đi trên gờ thấp vài chục phân. Một nguy hiểm là thứ bé không nhận ra được, như ốc vít lòi ra, xích đu đang đung đưa phía sau lưng, hồ nước không rào, mép sân sát lòng đường. Người trông loại bỏ nguy hiểm trước, còn thử thách thì cho bé thử với người lớn đứng gần.
Khi bé leo, người trông đứng ở chỗ đỡ được, không bế bé đặt lên chỗ cao mà bé chưa tự leo tới; bé tự leo lên được thì thường tự leo xuống được. Thay vì "cẩn thận ngã", nói câu giúp bé chú ý: "con nhìn chân đặt ở đâu", "con bám tay vào đây". Mức độ cho phép phụ thuộc vào thoả thuận với ba mẹ; nếu ba mẹ muốn thận trọng hơn, người trông theo ba mẹ.
Chơi tự do không có nghĩa là người trông được làm việc riêng
Đây là điểm nhạy cảm của nghề. Trong giờ bé chơi tự do, người trông có thể gấp quần áo của bé, nhặt rau, rửa bình sữa ở chỗ vẫn nhìn được bé, nhưng không vào bếp nấu nướng lâu để bé một mình ở phòng khác, không ngủ gật, không ngồi lướt điện thoại. Với bé dưới hai tuổi, người lớn ở trong tầm tay, không chỉ trong tầm mắt.
Điện thoại là cám dỗ lớn nhất. Một tin nhắn nhỏ có thể kéo người trông đi vài phút, đủ để bé nhỏ nhét một vật lạ vào miệng hay leo lên ghế. Nhiều người làm nghề tự đặt luật: chỉ cầm điện thoại để chụp ảnh gửi ba mẹ, trả lời tin nhắn trong giờ bé ngủ. Nếu buộc phải nghe một cuộc gọi, đặt bé vào chỗ an toàn như ghế ăn có dây hoặc cũi, hoặc bế bé theo.
Một cách tự kiểm tra là thử trả lời ba câu bất kỳ lúc nào trong giờ chơi: bé đang ở đâu, đang cầm gì, trong vòng vài giây tới bé có thể gặp nguy hiểm gì không. Trả lời không được cả ba câu nghĩa là người trông đã rời mắt quá lâu, cần quay lại gần bé ngay. Với nhóm trẻ, thêm câu thứ tư: trong phòng đang có bao nhiêu bé, có đủ không.
Ba mẹ thường để ý chuyện này hơn người trông nghĩ, nhất là nhà có camera. Một người trông được tin tưởng là người, khi ba mẹ nhìn vào bất kỳ lúc nào, luôn thấy đang ở gần bé, đang nhìn bé hoặc đang làm việc cho bé.
Chơi tự do trong nhóm trẻ: nhiều bé, một người lớn
Ở nhóm trẻ, giờ chơi tự do có nhiều bé cùng lúc nên cô nuôi phải vừa quan sát chung vừa để ý từng bé. Cách làm phổ biến là cô ngồi ở vị trí nhìn được toàn bộ phòng, quét mắt đều đặn từ góc này sang góc kia, đếm số trẻ vài lần trong giờ chơi. Không ngồi quay lưng về phía bất kỳ góc nào.
Khi một bé cần cô, ví dụ đi vệ sinh, thay tã hay dỗ khóc, cô nói rõ với người phụ nếu có, hoặc dẫn bé đến chỗ vẫn nhìn được các bé khác. Nếu chỉ có một người lớn, không bao giờ rời phòng để các bé chơi một mình, kể cả "chỉ một phút".
Mâu thuẫn giữa các bé trong giờ chơi tự do là chuyện thường. Với bé lớn, cô có thể giúp các bé tự nói ra: "bạn A muốn chơi xe, bạn B cũng muốn, mình làm sao bây giờ?" thay vì phân xử ngay. Với bé nhỏ, chuẩn bị nhiều đồ chơi giống nhau là cách phòng tranh giành tốt nhất. Mọi hành vi làm đau bạn phải được can thiệp ngay, nhẹ nhàng nhưng dứt khoát.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi ngày trẻ cần bao nhiêu thời gian chơi tự do?
Không có con số chính xác cho mọi bé. Với ngày trông bình thường, phần lớn thời gian chơi có thể là bé tự chơi dưới sự quan sát của người lớn, xen với vài lần chơi có người dẫn và giờ ra ngoài. Dấu hiệu cân đối là bé vừa có lúc tự chơi say sưa, vừa có lúc được người lớn cùng chơi.
Trẻ không chịu tự chơi, lúc nào cũng bám người trông thì sao?
Thường gặp ở bé mới đến hoặc bé nhỏ. Bắt đầu bằng chơi cùng bé, rồi lùi dần: ngồi cạnh, rồi ngồi gần, rồi làm việc nhẹ trong tầm mắt bé. Đáp lại ngay khi bé gọi để bé yên tâm. Bày đồ chơi mở dễ lấy. Dần dần bé sẽ tự chơi lâu hơn.
Có nên khen khi trẻ đang chơi một mình không?
Khen quá nhiều làm ngắt quãng sự tập trung của bé. Khi bé đang say sưa, cứ để yên. Khi bé quay lại khoe, nói cụ thể điều mình thấy như "con xếp tháp cao bằng cái ghế rồi", thay vì chỉ "giỏi quá". Không so sánh bé với bạn.
Trẻ chơi bày bừa khắp nhà thì người trông xử lý ra sao?
Bày bừa trong lúc chơi là bình thường. Giới hạn bằng cách bày đồ có chừng, chia khu chơi, và dọn cùng bé khi chuyển hoạt động, có bài hát dọn đồ. Người lớn dọn phần còn lại sau. Không bắt bé dọn hết mới cho làm việc khác nếu bé còn quá nhỏ.
Trẻ chơi đi chơi lại một trò có nên đổi trò cho trẻ không?
Không cần vội. Lặp lại một trò nhiều lần là cách trẻ nhỏ tập làm chủ kỹ năng. Người trông có thể đặt thêm một món mới cạnh trò cũ để bé tự mở rộng. Chỉ gợi trò khác khi bé có vẻ chán, đi lòng vòng hoặc bắt đầu nghịch phá.
Có camera trong nhà thì người trông nên làm gì trong giờ chơi tự do?
Làm như không có camera: ở gần bé, quan sát bé, làm việc cho bé, đáp lại khi bé gọi. Nếu chưa rõ có camera ở đâu, hỏi ba mẹ ngay từ đầu. Camera là lớp bảo vệ cho cả bé và người trông khi có hiểu lầm.