Khi trẻ đang trông bị hóc, việc đầu tiên là nhìn xem trẻ còn ho, khóc, nói được hay không. Còn ho to và khóc được nghĩa là đường thở chỉ tắc một phần: để trẻ tự ho, ở sát bên, không vỗ, không móc họng. Nếu trẻ không ho ra tiếng, không khóc, không thở được, mặt tím dần thì đó là tắc hoàn toàn: với trẻ dưới 1 tuổi làm xen kẽ 5 lần vỗ lưng và 5 lần ấn ngực; với trẻ từ 1 tuổi trở lên làm vỗ lưng và ấn bụng (thủ thuật Heimlich), đồng thời nhờ người gọi 115 ngay.
Nếu trẻ lả đi, không còn đáp ứng, người trông chuyển sang hồi sức tim phổi theo cách đã học và gọi 115 nếu chưa ai gọi. Bài này viết cho bảo mẫu, cô nuôi và chủ nhóm trẻ: cách nhận biết trong vài giây, thao tác theo tuổi, những việc tuyệt đối không làm, sau khi dị vật ra phải theo dõi gì và báo ba mẹ thế nào. Đây là nguyên tắc để nhớ; tay chỉ làm đúng khi đã tập trên mô hình ở một lớp sơ cấp cứu có người hướng dẫn.
Nhận biết trong vài giây: hóc một phần hay tắc hoàn toàn
Hóc ở trẻ nhỏ thường xảy ra lúc đang ăn, đang chơi đồ nhỏ, hoặc khi trẻ vừa chạy vừa ngậm thứ gì đó. Điều làm người trông lúng túng là hóc không phải lúc nào cũng ồn ào. Trẻ đang ho sặc sụa, mặt đỏ, nước mắt chảy thì nhìn đáng sợ nhưng lại là dấu hiệu đường thở còn thông: không khí còn đi qua được nên trẻ mới ho thành tiếng. Phản xạ ho của trẻ lúc này mạnh hơn bất cứ cú vỗ nào của người lớn.
Tình huống nguy hiểm thật thường im lặng. Trẻ đột ngột ngừng chơi, đưa tay lên cổ hoặc miệng, há miệng mà không phát ra tiếng, cố hít vào nghe rít hoặc không nghe gì, môi và quanh miệng chuyển tím tái, mắt hoảng hốt. Với trẻ sơ sinh, dấu hiệu là bé đang bú hoặc đang nằm bỗng không khóc được, ngực co kéo, da tái hoặc tím. Người trông nhiều bé cùng lúc cần tập thói quen liếc qua mặt từng trẻ trong giờ ăn, vì đứa trẻ hóc im lặng sẽ không gọi ai.
Một mẹo phân biệt nhanh: hỏi trẻ lớn "con nói được không?". Trẻ trả lời hoặc ho ra tiếng là tắc một phần. Trẻ lắc đầu, không ra tiếng là tắc hoàn toàn và phải can thiệp ngay, không chờ thêm. Mỗi giây chần chừ ở đây đều tính, vì não thiếu oxy chỉ chịu được trong vài phút.
Khi trẻ còn ho được: ở sát bên và đừng làm gì thừa
Để trẻ tự ho. Giữ trẻ ở tư thế ngồi hoặc đứng hơi chúi người về trước, nói giọng bình tĩnh "ho mạnh lên con". Không vỗ lưng lúc trẻ còn ho tốt, vì cú vỗ đúng lúc trẻ hít vào có thể làm dị vật đi sâu hơn.
Không móc họng bằng ngón tay. Ngón tay người lớn đưa mù vào miệng trẻ rất dễ đẩy miếng thức ăn hay đồ chơi xuống sâu, biến tắc một phần thành tắc hoàn toàn. Chỉ lấy khi nhìn thấy rõ dị vật nằm ngay ở miệng và gắp ra được dễ dàng.
Không cho uống nước, không dốc ngược. Cho uống nước hay nhét cơm "cho trôi" là thói quen dân gian nguy hiểm. Dốc ngược trẻ lớn, xách chân lắc cũng không phải cách sơ cứu được khuyến cáo và dễ gây chấn thương.
Theo dõi đến khi hết ho hẳn. Nếu trẻ ho ra được dị vật, hơi thở trở lại bình thường, da hồng lại thì cho trẻ ngồi nghỉ, ghi lại giờ và món đã hóc. Nếu trẻ ho kéo dài, thở khò khè, nói khàn, chảy nước dãi nhiều, không nuốt được thì báo ba mẹ đưa đi khám ngay vì dị vật có thể còn nằm lại đường thở hoặc thực quản.
Ho yếu dần là đổi cách. Trẻ đang ho mà tiếng ho yếu đi, thở rít, tím tái thì coi như chuyển sang tắc hoàn toàn và làm các bước ở mục dưới.
Trẻ dưới 1 tuổi tắc hoàn toàn: vỗ lưng và ấn ngực
Với trẻ dưới 1 tuổi không dùng ấn bụng, vì gan và các cơ quan trong bụng của bé rất dễ tổn thương. Trình tự được các tổ chức hồi sức và chữ thập đỏ hướng dẫn phổ biến như sau:
- Hô to nhờ người gọi 115. Nếu chỉ có một mình, làm ngay các bước dưới, chưa bỏ bé đi gọi điện.
- Đặt bé nằm sấp dọc trên cẳng tay, đầu thấp hơn ngực, bàn tay đỡ chắc hàm dưới (không bóp vào cổ). Tựa cẳng tay lên đùi cho vững.
- Dùng gót bàn tay kia vỗ dứt khoát 5 lần vào giữa hai bả vai, hướng lên phía đầu. Sau mỗi cú vỗ, nhìn xem dị vật đã ra chưa.
- Nếu chưa ra, lật bé nằm ngửa trên cẳng tay kia, đầu vẫn thấp, đỡ gáy. Đặt hai ngón tay lên giữa ngực, ngay dưới đường nối hai núm vú, ấn lún xuống 5 lần dứt khoát.
- Nhìn vào miệng: thấy dị vật nằm ngay đó thì gắp ra; không thấy thì không móc.
- Lặp lại 5 vỗ lưng và 5 ấn ngực cho đến khi dị vật ra, bé khóc hoặc ho được, hoặc bé lả đi. Bé lả đi thì đặt nằm ngửa trên mặt phẳng cứng và bắt đầu hồi sức tim phổi.
Sau khi dị vật đã ra và bé khóc lại, vẫn phải báo ba mẹ cho bé đi khám, vì ấn ngực và vỗ lưng có thể gây bầm, và một phần dị vật có thể còn sót.
Trẻ từ 1 tuổi trở lên tắc hoàn toàn: vỗ lưng và ấn bụng
Trẻ lớn đứng hoặc ngồi được thì người trông quỳ hoặc đứng phía sau trẻ, tuỳ chiều cao. Nhiều hướng dẫn hiện hành cho làm xen kẽ vỗ lưng và ấn bụng; có nơi dạy ấn bụng ngay. Làm theo cách đã được dạy ở lớp thực hành của mình:
- Nhờ người gọi 115 ngay khi thấy trẻ không ho, không nói được.
- Cho trẻ cúi người về trước, một tay đỡ ngực, tay kia vỗ dứt khoát 5 lần giữa hai bả vai.
- Nếu chưa ra, vòng hai tay ôm quanh bụng trẻ từ phía sau. Nắm một bàn tay lại, đặt phía ngón cái vào bụng, trên rốn và dưới mũi ức. Bàn tay kia ôm lấy nắm tay.
- Giật mạnh nắm tay vào trong và lên trên 5 lần, mỗi lần là một động tác riêng, như muốn nhấc trẻ lên.
- Xen kẽ 5 vỗ lưng và 5 ấn bụng đến khi dị vật bật ra hoặc trẻ lả đi.
- Trẻ lả đi: đỡ trẻ nằm xuống sàn, gọi 115 nếu chưa có ai gọi, bắt đầu hồi sức tim phổi. Mỗi lần mở đường thở để thổi, nhìn vào miệng xem dị vật có lộ ra không.
Trẻ được ấn bụng dù đã ổn vẫn cần được bác sĩ khám, vì động tác này có thể làm tổn thương bên trong. Đây là lý do người trông không tự quyết "thôi bé khoẻ rồi" mà phải báo ba mẹ ngay trong ngày.
Những thứ hay gây hóc trong nhà khách và nhóm trẻ
Phần lớn các ca hóc ở trẻ dưới 4 tuổi đến từ thức ăn tròn, trơn, cứng và đồ chơi nhỏ. Bảng dưới gom những thứ người trông gặp hằng ngày và cách xử lý trước, thay vì chờ sự cố.
| Thứ dễ gây hóc | Vì sao nguy hiểm | Người trông làm gì trước |
|---|---|---|
| Nho, cà chua bi, nhãn, chôm chôm | Tròn, trơn, đúng cỡ đường thở trẻ nhỏ | Bỏ hạt, cắt dọc làm tư; cho trẻ ngồi ăn |
| Xúc xích, bánh trôi, thạch rau câu | Dai, trơn, dễ trượt thẳng xuống | Cắt sợi dọc rồi thái nhỏ; thạch cho ăn từng thìa nhỏ |
| Lạc, hạt dưa, bỏng ngô, kẹo cứng | Cứng, nhỏ, dễ bị hít vào phổi | Không cho trẻ nhỏ ăn; cất xa tầm với |
| Xôi, bánh mì khô, cơm vắt | Vón cục, dính, khó nuốt | Cho ăn miếng nhỏ, có nước canh, không ép ăn nhanh |
| Đồ chơi nhỏ, bi, nắp chai, đồng xu | Trẻ bỏ vào miệng khi khám phá | Kiểm tra sàn trước giờ chơi; đồ của anh chị để riêng |
| Bóng bay xẹp, mảnh bóng bay | Dính vào đường thở, rất khó lấy ra | Không cho trẻ nhỏ chơi bóng bay khi không có người kèm |
Quy tắc đơn giản nhất: trẻ ăn phải ngồi yên, không vừa chạy vừa ăn, không ăn khi đang khóc hay đang cười đùa, không ăn trên xe máy. Người trông ngồi cùng, không bỏ đi nấu nồi khác khi trẻ đang có thức ăn trong miệng.
Sau khi dị vật đã ra: theo dõi gì và báo ba mẹ thế nào
Dị vật ra, trẻ khóc to trở lại là lúc người trông thở phào, nhưng việc chưa xong. Trẻ cần được ngồi yên ở chỗ mát, quan sát nhịp thở, màu da, tiếng nói trong ít nhất vài giờ. Các dấu hiệu cần báo ba mẹ đưa đi khám ngay: ho dai dẳng không dứt, thở khò khè hoặc rít, khàn tiếng, đau ngực, nôn ra máu, sốt sau đó vài ngày, hoặc trẻ bỏ ăn vì đau khi nuốt. Những ca dị vật nhỏ lọt vào phế quản đôi khi chỉ lộ ra bằng ho kéo dài nhiều ngày.
Khi báo ba mẹ, nói theo thứ tự: giờ xảy ra, trẻ đang làm gì, món gì, người trông đã làm gì (vỗ lưng mấy lần, có ấn bụng không), dị vật đã ra hết chưa, tình trạng hiện tại. Gọi điện ngay, không chờ đến giờ đón, và nhắn lại bằng tin nhắn để có dấu thời gian. Không giấu, không giảm nhẹ chuyện có ấn bụng hay ấn ngực, vì bác sĩ cần biết để khám đúng chỗ.
Ghi vào sổ của nhóm trẻ hoặc sổ tay cá nhân: ngày giờ, mô tả, cách xử lý, người chứng kiến. Sau đó tự hỏi vì sao chuyện xảy ra: món ăn cắt chưa đủ nhỏ, đồ chơi của anh chị lọt vào khu em bé, hay trẻ được cho ăn trong lúc đi lại. Sửa nguyên nhân quan trọng không kém xử lý đúng.
Tập trước khi cần dùng: vì sao đọc thôi chưa đủ
Trong lúc hoảng, người ta làm theo thứ tay đã quen chứ không làm theo thứ mắt đã đọc. Một người chưa từng đặt mô hình em bé lên cẳng tay sẽ không biết đầu phải thấp bao nhiêu, vỗ mạnh tới đâu, hai ngón tay đặt chỗ nào trên ngực. Vì vậy người làm nghề trông trẻ nên học một lớp sơ cấp cứu có thực hành trên mô hình trẻ sơ sinh và trẻ em, do Hội Chữ thập đỏ, bệnh viện hoặc trung tâm y tế tổ chức, và ôn lại định kỳ.
Ở nhóm trẻ có từ hai người trông trở lên, nên tập phân vai: một người làm sơ cứu, một người gọi 115 và đưa các trẻ khác sang phòng bên, một người mở cửa, dọn lối cho xe cấp cứu. Dán sẵn địa chỉ nhà đầy đủ (số nhà, ngõ, tên phường xã mới sau sắp xếp 2025) cạnh điện thoại để người gọi đọc lên được ngay, không phải nghĩ trong lúc run.
Cuối cùng, người trông cần chấp nhận một điều: dù làm đúng mọi thứ, sự cố vẫn có thể xảy ra. Điều phân biệt người làm nghề có tay nghề là đã giảm tối đa thứ dễ gây hóc trong tầm với của trẻ, ngồi cùng trẻ trong giờ ăn, và khi chuyện tới thì biết chính xác phải làm gì trong phút đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ hóc nhưng vẫn ho được thì có nên vỗ lưng không?
Không nên. Trẻ còn ho thành tiếng, còn khóc được nghĩa là đường thở chỉ tắc một phần và phản xạ ho đang làm việc tốt nhất. Người trông ở sát bên, khuyến khích trẻ ho, quan sát. Chỉ khi tiếng ho yếu dần, trẻ không ra tiếng hoặc tím tái mới chuyển sang vỗ lưng và ấn ngực hoặc ấn bụng.
Có được dùng ngón tay móc dị vật trong họng trẻ không?
Không móc mù. Ngón tay người lớn dễ đẩy dị vật xuống sâu hơn. Chỉ gắp ra khi nhìn thấy rõ vật nằm ngay ở khoang miệng và lấy được dễ dàng, ví dụ sau một cú vỗ lưng làm nó bật ra trước lưỡi.
Trẻ dưới 1 tuổi có dùng thủ thuật Heimlich được không?
Không. Với trẻ dưới 1 tuổi, hướng dẫn phổ biến là xen kẽ 5 lần vỗ lưng và 5 lần ấn ngực bằng hai ngón tay, vì ấn bụng có thể làm tổn thương gan và các cơ quan trong bụng của bé. Ấn bụng dùng cho trẻ từ khoảng 1 tuổi trở lên.
Dị vật đã ra và trẻ chơi bình thường thì có cần báo ba mẹ không?
Cần, và báo ngay trong lúc đó chứ không chờ giờ đón. Trẻ đã được ấn bụng hoặc ấn ngực nên được bác sĩ khám, và một phần dị vật nhỏ có thể còn sót gây ho kéo dài hoặc viêm phổi sau vài ngày. Kể rõ giờ, món, cách đã xử lý để ba mẹ nói lại với bác sĩ.
Chỉ có một mình trông trẻ thì gọi 115 trước hay sơ cứu trước?
Nếu trẻ tắc hoàn toàn, làm ngay các động tác vỗ lưng, ấn ngực hoặc ấn bụng, đồng thời hô to cho hàng xóm hoặc bật loa ngoài điện thoại gọi 115 để vừa nói vừa làm. Không bỏ trẻ một mình để đi tìm điện thoại.
Học sơ cứu hóc dị vật ở đâu cho đúng?
Nên học lớp có thực hành trên mô hình trẻ em do Hội Chữ thập đỏ địa phương, bệnh viện nhi, bệnh viện đa khoa hoặc trung tâm y tế tổ chức. Hỏi trước lớp có phần dành cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ không, và nên ôn lại định kỳ vì kỹ năng không dùng sẽ mai một.