Với trẻ dưới 5 tuổi, đuối nước trong nhà thường xảy ra ở những chỗ người lớn không nghĩ tới: xô nước lau nhà, chậu giặt, bồn tắm, bể chứa nước không nắp, lu nước sau bếp. Trẻ nhỏ đầu nặng, chúi vào xô là không tự rút ra được, và chỉ cần vài phân nước phủ kín mũi miệng. Đuối nước diễn ra im lặng, không vùng vẫy kêu cứu như phim ảnh. Phòng ngừa chính là: đổ hết nước ngay sau khi dùng, đậy và khoá mọi thứ chứa nước, đóng cửa nhà tắm, và không bao giờ rời trẻ khi trẻ đang ở trong nước, dù chỉ để nghe điện thoại.
Khi vớt trẻ lên mà trẻ không thở hoặc thở bất thường, người trông gọi 115 ngay và bắt đầu hồi sức tim phổi theo cách đã học; tuyệt đối không dốc ngược trẻ chạy vòng để "xốc nước". Bài viết dành cho bảo mẫu và người mở nhóm trẻ: rà điểm nước trong nhà khách và nhà mình, giờ tắm an toàn, và các bước sơ cứu ban đầu trong lúc chờ xe cấp cứu.
Vì sao trẻ nhỏ đuối nước trong vài phân nước
Trẻ từ khoảng 1 đến 4 tuổi là nhóm dễ gặp nạn nhất trong nhà. Ở tuổi này trẻ đi được, tò mò với nước, thích nghịch té nước, nhưng phần đầu chiếm tỷ lệ lớn so với thân người, cơ cổ và tay còn yếu. Khi trẻ cúi vào một chiếc xô cao ngang bụng để vớt đồ chơi, trọng tâm dồn về phía đầu và trẻ lộn vào trong. Xô càng hẹp, trẻ càng khó xoay người ra. Một chiếc xô chỉ có vài lít nước lau nhà cũng đủ.
Điều khiến người trông giật mình là đuối nước gần như không có âm thanh. Trẻ không kịp khóc vì nước đã vào mũi miệng; không có tiếng đập nước nào đủ lớn để nghe từ bếp. Vì vậy câu "con chơi ngoan ở đó, cô đi lấy khăn một chút" là câu nguy hiểm nhất trong giờ tắm. Tổ chức Y tế Thế giới và các chương trình phòng chống đuối nước trẻ em đều nhấn mạnh hai việc: loại bỏ hoặc che chắn chỗ chứa nước, và có người lớn trông nom liên tục, tập trung.
Ở nhà phố Việt Nam, những điểm nước hay bị quên là bể nước ngầm có nắp lỏng, lu khạp hứng nước mưa sau bếp, bồn cầu không đậy nắp, chậu ngâm quần áo để qua đêm, bể cá cảnh thấp, và hồ non bộ ngoài sân. Ở vùng ven và nông thôn còn thêm ao, mương, giếng sát nhà. Người làm nghề trông trẻ ở nhà khách nên dành buổi đầu tiên đi một vòng nhìn tận mắt các chỗ đó.
Rà các điểm nước trong nhà khách và nhóm trẻ
Không cần đồ đắt tiền, phần lớn việc phòng ngừa là thói quen. Danh sách dưới đây dùng được cho cả bảo mẫu ở nhà khách và chủ nhóm trẻ tự rà nhà mình:
- Xô, chậu: dùng xong đổ ngay, úp ngược xô xuống. Không để xô nước lau nhà giữa phòng khi trẻ đang thức.
- Nhà tắm: đóng cửa, có chốt cao ngoài tầm tay trẻ. Bồn tắm xả hết nước ngay sau khi tắm xong, không để sẵn nước cho lần sau.
- Bồn cầu: đóng nắp, với trẻ hay nghịch có thể dùng khoá nắp bồn cầu.
- Bể nước, lu khạp: nắp phải chắc, nặng hoặc có khoá, trẻ không tự mở được. Lu hứng nước mưa nên có lưới hoặc nắp đậy kín.
- Bể cá, hồ non bộ: rào thấp hoặc đặt lên cao; với hồ ngoài sân nên có lưới thép phủ mặt.
- Máy giặt cửa trước: đóng cửa, bật khoá trẻ em nếu có, vì trẻ có thể chui vào.
- Ao, mương, giếng gần nhà: trao đổi với ba mẹ hoặc chủ nhà về rào chắn, cổng có chốt; nhóm trẻ không đặt khu chơi sát mặt nước.
- Ngày mưa ngập: nước tràn vào sân, hố ga mở nắp là chỗ nguy hiểm; giữ trẻ trong nhà, đóng cửa ra sân.
Nếu có điểm nào không tự sửa được, ví dụ nắp bể ngầm hỏng, hãy nói với ba mẹ ngay ngày đầu và ghi lại tin nhắn. Người trông không có quyền sửa nhà khách, nhưng có trách nhiệm chỉ ra rủi ro và giữ trẻ tránh xa chỗ đó.
Giờ tắm an toàn: những quy tắc không có ngoại lệ
Chuẩn bị đủ trước khi cho trẻ vào nước. Khăn, quần áo, sữa tắm, tã đặt sẵn trong tầm tay. Thiếu thứ gì thì bế trẻ ra theo, quấn khăn, rồi mới đi lấy.
Một tay luôn chạm vào trẻ sơ sinh. Với trẻ chưa ngồi vững, một tay đỡ đầu và vai suốt lúc tắm. Ghế tắm hay vòng đỡ không thay được tay người lớn; trẻ có thể trượt khỏi ghế và úp mặt xuống nước.
Không giao trẻ nhỏ cho anh chị lớn trông trong nước. Anh chị 6, 7 tuổi không đủ khả năng nhận ra em đang gặp nạn và cũng không đủ sức kéo em lên.
Điện thoại, chuông cửa, nồi trên bếp chờ được. Có việc gấp thì bế trẻ ra, quấn khăn, mang theo. Đây là quy tắc người làm nghề lâu năm giữ tuyệt đối.
Mức nước vừa đủ. Với trẻ nhỏ, nước ngập ngang hông khi ngồi là đủ để tắm. Nước nhiều không làm trẻ sạch hơn mà chỉ thêm rủi ro.
Kiểm tra nhiệt độ nước bằng khuỷu tay hoặc nhiệt kế. Nước quá nóng gây bỏng, nước quá lạnh làm trẻ giật mình hoảng. Mở nước lạnh trước rồi pha nóng sau, khoá vòi nóng trước khi đặt trẻ vào.
Tắm xong xả hết nước ngay. Đây là bước hay bị bỏ nhất: mải lau người, mặc đồ cho trẻ, quay lại thì một đứa khác đã ra bồn nghịch.
Khi vớt trẻ lên: các bước sơ cứu ban đầu
Các bước dưới đây là nguyên tắc chung theo hướng dẫn hồi sức của các tổ chức y tế và chữ thập đỏ; người trông chỉ làm chắc tay khi đã tập trên mô hình.
- Đưa trẻ ra khỏi nước ngay, đặt nằm ngửa trên mặt phẳng cứng, khô. Hô to gọi người giúp.
- Gọi trẻ, vỗ nhẹ vai hoặc lòng bàn chân. Nhìn ngực bụng, nghe hơi thở trong khoảng 10 giây.
- Nếu trẻ không thở hoặc chỉ thở ngáp cá: nhờ người gọi 115. Chỉ có một mình thì bật loa ngoài để vừa gọi vừa làm.
- Mở đường thở bằng cách ngửa nhẹ đầu, nâng cằm. Với đuối nước, nhiều hướng dẫn cho thổi ngạt trước vài hơi rồi mới ép tim, vì nguyên nhân chính là thiếu oxy.
- Ép tim giữa ngực với nhịp khoảng 100 đến 120 lần mỗi phút, xen kẽ thổi ngạt theo tỷ lệ đã học (trẻ sơ sinh dùng hai ngón tay, trẻ lớn dùng một hoặc hai bàn tay).
- Tiếp tục cho đến khi trẻ thở lại, khóc, cử động, hoặc nhân viên cấp cứu tới tiếp nhận.
- Trẻ thở lại: đặt nằm nghiêng an toàn, lau khô, ủ ấm, không cho ăn uống, ở cạnh theo dõi liên tục.
Trẻ nôn ra nước trong lúc hồi sức là chuyện thường gặp: nghiêng đầu trẻ sang một bên cho chất nôn chảy ra, lau miệng rồi tiếp tục.
Sau sự cố: báo ba mẹ, ghi chép và sửa chỗ hở
Dù trẻ đã tỉnh và được đưa đi viện, người trông còn ba việc phải làm cho trọn. Thứ nhất là báo ba mẹ thật đầy đủ: trẻ ở đâu khi gặp nạn, người trông phát hiện lúc nào, ước chừng trẻ ở dưới nước bao lâu, trẻ có ngừng thở không, ai đã làm hồi sức và làm trong bao lâu, xe cấp cứu đến lúc mấy giờ. Những chi tiết này giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ tổn thương phổi và não, nên càng chính xác càng tốt, kể cả khi chúng khiến người trông khó xử.
Thứ hai là ghi lại bằng văn bản ngay trong ngày, khi trí nhớ còn rõ: ngày giờ, nơi xảy ra, người có mặt, các bước đã làm. Ở nhóm trẻ, bản ghi này còn là cơ sở để làm việc với ba mẹ, với bảo hiểm tai nạn nếu có, và với chính quyền địa phương khi được hỏi. Ghi trung thực, không thêm bớt.
Thứ ba là tìm chỗ hở và sửa ngay: chiếc xô ai để quên, cánh cửa nhà tắm không có chốt, nắp bể bị xê dịch, hay khoảnh khắc người trông quay đi nghe điện thoại. Một sự cố suýt xảy ra cũng đáng được xử lý nghiêm như sự cố thật, vì lần sau có thể không may mắn như vậy.
Những việc tuyệt đối không làm
Thói quen dốc ngược trẻ, vác lên vai chạy vòng để "xốc nước" vẫn còn được truyền miệng ở nhiều nơi, kể cả trong nhóm phụ huynh trên mạng. Các khuyến cáo y tế hiện nay đều nói rõ đây là cách sai: lượng nước vào phổi thường ít và không thoát ra được bằng cách dốc, trong khi những phút quý giá để thổi ngạt, ép tim bị mất đi, và trẻ có nguy cơ hít ngược chất nôn. Ngành y tế đã nhiều lần cảnh báo về cách làm này trong các đợt truyền thông phòng chống đuối nước mùa hè.
Không ấn bụng để ép nước ra. Không chờ xem trẻ có tự tỉnh không rồi mới gọi. Không cho uống gì khi trẻ vừa tỉnh, vì phản xạ nuốt chưa hồi phục hẳn. Không để trẻ ngủ một mình ngay sau đó.
Một điểm quan trọng nữa: trẻ đã từng ngạt nước, dù sau đó tỉnh và chơi lại bình thường, vẫn phải được đưa đi khám trong ngày. Nước vào phổi có thể gây khó thở muộn sau vài giờ. Người trông báo ba mẹ ngay, kể rõ trẻ ở dưới nước khoảng bao lâu, có ngừng thở không, đã làm những gì. Không tự đánh giá "chắc không sao" vì người trông không có thiết bị và chuyên môn để biết.
Khi ra ngoài: ao hồ, bể bơi và đi chơi cùng trẻ
Đưa trẻ đi dạo công viên có hồ, về quê theo gia đình khách, hay đi bể bơi cùng ba mẹ là lúc rủi ro tăng vì môi trường lạ và người lớn dễ lơ là trong không khí vui. Quy tắc với trẻ nhỏ là trong tầm tay, không chỉ trong tầm mắt: người trông đứng hoặc ngồi đủ gần để chạm được vào trẻ trong một bước. Phao tay, phao cổ không phải là thiết bị cứu sinh và không thay được người lớn.
Khi có nhiều người lớn cùng ở bể bơi hay bờ hồ, hiện tượng "ai cũng tưởng người khác đang trông" rất hay gặp. Cách nhiều gia đình và nhóm trẻ dùng là chỉ định rõ một người trông nước trong từng khoảng thời gian, người đó không dùng điện thoại, không uống rượu bia, hết lượt thì bàn giao bằng lời rõ ràng cho người kế tiếp.
Người mở nhóm trẻ không nên tự tổ chức cho trẻ tắm hồ, tắm sông hay đi bơi ngoài kế hoạch đã thoả thuận với ba mẹ. Nếu nhóm có hoạt động chơi nước trong sân vào mùa nóng, dùng chậu nông, có người lớn đứng cạnh suốt buổi, xong đổ nước ngay và úp chậu lại.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ngã vào xô nước rồi tự đứng dậy khóc thì có cần đi khám không?
Nên báo ba mẹ và cho trẻ đi khám nếu trẻ bị sặc nước, ho nhiều, thở nhanh hoặc mệt lả. Một lượng nhỏ nước vào phổi đôi khi gây khó thở sau vài giờ. Trong lúc chờ, cho trẻ ngồi nghỉ, theo dõi nhịp thở, màu da và mức tỉnh táo; trẻ ho tăng hoặc lừ đừ thì đi viện ngay.
Có nên dốc ngược trẻ để xốc nước ra không?
Không. Các khuyến cáo y tế hiện hành đều coi dốc ngược và vác chạy là cách làm sai: nó không đưa được nước ra khỏi phổi mà làm mất thời gian thổi ngạt và ép tim, lại dễ khiến trẻ hít chất nôn. Việc đúng là gọi 115, mở đường thở và hồi sức tim phổi.
Ghế tắm cho trẻ có giúp an toàn hơn không?
Ghế tắm giúp người lớn đỡ mỏi tay nhưng không phải thiết bị an toàn. Trẻ vẫn có thể trượt, ghế có thể lật hoặc bung giác hút. Người trông vẫn phải ở sát bên, tay trong tầm chạm suốt giờ tắm.
Nhà khách có bể nước ngầm nắp lỏng thì bảo mẫu nên làm gì?
Nói với ba mẹ ngay ngày đầu, đề nghị thay nắp nặng hơn hoặc có khoá, và nhắn tin lại để có ghi nhận. Trong lúc chưa sửa, người trông giữ trẻ tránh khu đó, đóng cửa ra sân sau, không để trẻ chơi một mình ở tầng trệt gần bể.
Trẻ biết bơi rồi thì có cần trông sát như trẻ chưa biết bơi không?
Vẫn cần. Trẻ nhỏ biết bơi vài động tác chưa đủ để tự cứu khi bị chuột rút, sặc nước hoặc hoảng sợ. Với trẻ mầm non, người lớn vẫn ở trong tầm tay khi trẻ ở gần hoặc dưới nước, kể cả ở bể bơi có cứu hộ.
Người trông chưa học hồi sức tim phổi thì nên làm gì khi trẻ ngạt nước?
Gọi 115 ngay và làm theo hướng dẫn qua điện thoại của nhân viên điều phối, họ có thể hướng dẫn từng bước ép tim. Sau sự cố đó hoặc tốt hơn là ngay từ bây giờ, hãy đăng ký một lớp sơ cấp cứu có thực hành trên mô hình trẻ em.