Người làm nghề trông trẻ nên học một lớp sơ cấp cứu có thực hành trên mô hình trẻ sơ sinh và trẻ em, do Hội Chữ thập đỏ, bệnh viện, trung tâm y tế hoặc đơn vị đào tạo có giảng viên chuyên môn y tế tổ chức. Lớp tốt phải dạy tối thiểu: hồi sức tim phổi cho trẻ sơ sinh và trẻ em, xử lý hóc dị vật theo tuổi, cầm máu, bỏng, va đập đầu, co giật, và cách gọi cấp cứu; mỗi học viên được tự tay làm nhiều lượt và được sửa tư thế.
Kỹ năng sơ cứu mai một nhanh nếu không dùng, nên sau khi học cần ôn lại định kỳ và ở nhóm trẻ nên có buổi diễn tập ngắn mỗi tháng với các tình huống hay gặp. Bài này giúp bảo mẫu, cô nuôi và chủ nhóm trẻ chọn lớp, biết mình cần học đến đâu, và tổ chức diễn tập không tốn kém tại chỗ làm.
Vì sao đọc tài liệu và xem video chưa đủ
Các bài viết về sơ cứu, kể cả các bài trên trang này, chỉ giúp người trông biết phải làm gì và không được làm gì. Nhưng ép tim một em bé sâu bao nhiêu, đặt hai ngón tay ở đâu, vỗ lưng mạnh tới mức nào, nghiêng đầu trẻ bao nhiêu để mở đường thở là những thứ tay phải cảm nhận được. Người chưa từng thực hành thường ép quá nhẹ, quá chậm, hoặc dừng lại liên tục vì không chắc mình đang làm đúng.
Có một khác biệt nữa giữa đọc và làm: phản ứng khi hoảng. Trong tình huống thật, tim đập nhanh, tay run, đầu óc trống rỗng. Người đã tập nhiều lần trên mô hình sẽ làm theo phản xạ, còn người chỉ đọc sẽ đứng sững vài giây quý giá để nhớ lại. Các chương trình đào tạo hồi sức trên thế giới đều nhấn mạnh thực hành có phản hồi của giảng viên là phần cốt lõi, không thay được bằng lý thuyết.
Video trên mạng xã hội còn có thêm rủi ro: nhiều video hướng dẫn sai, lỗi thời, hoặc dạy các mẹo dân gian nguy hiểm như dốc ngược trẻ đuối nước, nhét vật vào miệng trẻ co giật. Người làm nghề nên học từ nguồn có chuyên môn và dùng video chỉ để ôn lại những gì đã được dạy trực tiếp.
Một lớp sơ cấp cứu tốt cho người trông trẻ phải có gì
Không phải lớp sơ cứu nào cũng phù hợp với người trông trẻ. Nhiều lớp dành cho người lớn nói chung chỉ dạy hồi sức người lớn. Trước khi đăng ký, hỏi người tổ chức các điểm sau:
- Có phần riêng cho trẻ sơ sinh (dưới 1 tuổi) và trẻ em, vì thao tác hồi sức và xử lý hóc khác người lớn.
- Có mô hình trẻ sơ sinh, trẻ em để học viên tự thực hành, số mô hình đủ để mỗi người làm nhiều lượt, không chỉ xem giảng viên làm mẫu.
- Giảng viên là nhân viên y tế hoặc người được đào tạo giảng dạy sơ cứu, sửa tư thế cho từng học viên.
- Nội dung gồm: hồi sức tim phổi, hóc dị vật, cầm máu, bỏng, va đập đầu, gãy xương và bong gân, co giật, dị ứng nặng, đuối nước, cách gọi cấp cứu.
- Có tình huống mô phỏng: học viên phải tự đánh giá và xử lý một ca giả định, không chỉ làm từng thao tác rời.
- Có kiểm tra cuối khoá và giấy chứng nhận ghi rõ nội dung đã học, ngày học.
- Có giới thiệu về máy khử rung tự động (AED) nếu có điều kiện, vì máy này ngày càng có mặt ở nơi công cộng.
Nơi có thể hỏi: Hội Chữ thập đỏ cấp tỉnh và cấp xã, bệnh viện nhi và bệnh viện đa khoa tỉnh, trung tâm y tế khu vực, các trường đào tạo y tế. Một số đơn vị tổ chức lớp cho nhóm theo yêu cầu, chủ nhóm trẻ có thể rủ các nhóm lân cận cùng đăng ký. Người trông không cần học lớp đắt nhất, mà cần lớp có thực hành thật.
Ôn lại bao lâu một lần
Kỹ năng hồi sức tim phổi giảm khá nhanh nếu không luyện tập. Nhiều nghiên cứu về đào tạo hồi sức cho người không chuyên cho thấy chất lượng ép tim, thổi ngạt giảm rõ trong vòng vài tháng đến một năm sau khoá học. Vì vậy các chương trình chứng nhận thường yêu cầu học lại sau một khoảng thời gian nhất định, phổ biến là một đến hai năm, tuỳ tổ chức.
Với người làm nghề trông trẻ, ngoài việc học lại khoá đầy đủ theo chu kỳ của đơn vị cấp chứng nhận, nên tự ôn ngắn thường xuyên hơn. Có thể là mười phút mỗi tháng xem lại tài liệu đã được phát ở lớp, tự nói thành tiếng các bước xử lý hóc theo tuổi, tập tư thế vỗ lưng với một con búp bê cỡ trẻ sơ sinh, hoặc tham gia buổi ôn ngắn nếu đơn vị đào tạo có tổ chức.
Khuyến cáo chuyên môn về hồi sức cũng được các hội đồng quốc tế cập nhật theo chu kỳ vài năm một lần. Học lại giúp người trông theo kịp những thay đổi đó, thay vì giữ mãi cách làm của lần học đầu tiên.
Tổ chức buổi diễn tập mười lăm phút ở nhóm trẻ
Ở nhóm trẻ có từ hai người lớn, diễn tập ngắn hằng tháng giúp cả nhóm biết vai của mình khi có sự cố. Không cần dừng việc chăm trẻ cả buổi, chỉ cần một khoảng thời gian yên khi trẻ đã về hoặc trước giờ đón. Cách làm gợi ý:
- Chọn một tình huống mỗi tháng, xoay vòng: hóc khi ăn, ngã cầu thang, bỏng nước nóng, co giật, trẻ lạc khi đi dạo, cháy bếp.
- Chủ nhóm đọc tình huống như thật: "Bé ở nệm số ba đang ăn cháo, bỗng không ho được, mặt tím."
- Từng người nói và làm vai của mình: ai xử lý trẻ (tập trên búp bê), ai gọi 115 (nói to đúng thứ tự: địa chỉ, chuyện gì, tình trạng), ai đưa các trẻ khác sang phòng bên, ai mở cổng, ai lấy hộp sơ cứu và thẻ thông tin của trẻ.
- Bấm giờ: từ lúc bắt đầu đến lúc lấy được hộp sơ cứu, đến lúc gọi xong 115.
- Sau đó dành năm phút nói lại: chỗ nào lúng túng, đồ gì không tìm thấy, lối nào bị chắn, số điện thoại nào không có sẵn.
- Sửa ngay những gì phát hiện: chuyển hộp sơ cứu ra chỗ dễ lấy hơn, dán lại địa chỉ, thay pin đèn pin.
- Ghi vào sổ: ngày diễn tập, tình huống, người tham gia, điều đã sửa.
Với người trông làm một mình tại nhà khách, có thể tự diễn tập bằng cách tự đặt câu hỏi "nếu bây giờ bé bị hóc thì mình đứng ở đâu, điện thoại ở đâu, địa chỉ nhà là gì" và trả lời thành tiếng. Nghe đơn giản nhưng giúp phát hiện những chỗ chưa chuẩn bị.
Kế hoạch học và ôn cho một năm làm nghề
Bảng dưới đây là gợi ý cho người làm nghề trông trẻ và nhóm trẻ nhỏ. Mốc thời gian chỉ là ví dụ; chu kỳ học lại chính thức theo đơn vị cấp chứng nhận.
| Thời điểm | Việc làm | Mục đích |
|---|---|---|
| Trước khi nhận việc hoặc mở nhóm | Học khoá sơ cấp cứu có phần trẻ sơ sinh và trẻ em | Có kỹ năng nền và giấy chứng nhận |
| Tuần đầu ở chỗ làm mới | Đi một vòng nhà, tìm hộp sơ cứu, lối ra, địa chỉ, bệnh viện gần nhất | Biết sẵn khi cần |
| Mỗi tháng | Diễn tập mười lăm phút một tình huống; kiểm tra hộp sơ cứu | Giữ phản xạ, giữ đồ dùng được |
| Mỗi quý | Xem lại thẻ thông tin khẩn cấp của từng trẻ cùng ba mẹ | Cập nhật dị ứng, thuốc, số liên lạc |
| Khi nhận trẻ có bệnh nền | Được hướng dẫn riêng cách dùng thuốc cấp cứu của trẻ | Không bị động khi trẻ lên cơn |
| Theo chu kỳ chứng nhận | Học lại khoá đầy đủ | Cập nhật khuyến cáo mới, sửa thói quen sai |
Giấy chứng nhận sơ cấp cứu còn hạn cũng là điểm cộng khi người làm nghề gặp ba mẹ lần đầu hoặc khi chủ nhóm trẻ giới thiệu nhóm. Nhưng giá trị thật của nó nằm ở đôi tay biết làm đúng khi cần.
Tự kiểm sau khoá học: những câu phải trả lời được ngay
Sau khoá học, người trông có thể tự kiểm bằng cách trả lời thành tiếng các câu dưới đây mà không cần xem tài liệu. Câu nào ngập ngừng là chỗ cần ôn lại hoặc hỏi lại giảng viên:
- Trẻ dưới 1 tuổi bị hóc không ho được: mình đặt bé thế nào, vỗ ở đâu, ấn ngực chỗ nào, bao nhiêu lần mỗi lượt?
- Trẻ 3 tuổi bị hóc: mình đứng ở đâu, đặt nắm tay ở đâu?
- Trẻ nằm im không thở: mình làm gì trong mười giây đầu, ai gọi 115, ép tim bằng mấy ngón tay hay bàn tay, nhịp nhanh cỡ nào?
- Trẻ bị bỏng nước sôi: xả nước bao lâu, che bằng gì, những gì không được bôi?
- Trẻ ngã đập đầu: những dấu hiệu nào phải gọi 115 ngay?
- Trẻ co giật: mình đặt trẻ thế nào, những gì không được làm, khi nào gọi 115?
- Địa chỉ đầy đủ của nơi mình đang làm, tên phường xã mới, là gì? Hộp sơ cứu đang ở đâu?
Trả lời trôi chảy cả bảy câu không có nghĩa là đã giỏi, nhưng không trả lời được câu nào thì chắc chắn chưa sẵn sàng. Lặp lại bài tự kiểm này mỗi vài tháng.
Sau một sự cố thật: chăm sóc chính người trông
Người đã từng xử lý một sự cố nghiêm trọng, như ép tim cho trẻ ngạt nước hay chứng kiến trẻ co giật lâu, thường bị ám ảnh nhiều ngày sau: mất ngủ, hồi hộp, tự trách mình, sợ quay lại làm việc. Đây là phản ứng bình thường của con người trước một chuyện căng thẳng, không phải dấu hiệu yếu đuối hay thiếu tay nghề.
Nói chuyện với người mình tin tưởng, với đồng nghiệp từng trải, hoặc với chuyên gia tâm lý nếu cảm giác này kéo dài và ảnh hưởng đến công việc, giấc ngủ. Ngồi lại cùng chủ nhóm hoặc ba mẹ để nhìn lại sự việc theo hướng tìm cách làm tốt hơn, không phải để đổ lỗi, cũng giúp nhẹ lòng hơn.
Nhiều người làm nghề lâu năm kể rằng chính những lần như vậy khiến họ quyết định học lại sơ cứu kỹ hơn, sắp xếp lại nhà cửa, và trở nên vững tay hơn. Kỹ năng sơ cứu không chỉ bảo vệ trẻ, mà còn cho người trông sự bình tĩnh để làm nghề lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Người trông trẻ có bắt buộc phải có chứng nhận sơ cấp cứu không?
Yêu cầu tuỳ hình thức làm việc và quy định của cơ quan quản lý giáo dục với nhóm trẻ, lớp mẫu giáo độc lập; nên hỏi phòng giáo dục hoặc UBND cấp xã nơi đặt nhóm. Dù có bắt buộc hay không, người làm nghề trông trẻ nên học, vì đây là kỹ năng sống còn với trẻ nhỏ.
Học lớp sơ cứu cho người lớn có dùng cho trẻ em được không?
Một phần kiến thức dùng chung được, nhưng hồi sức tim phổi và xử lý hóc ở trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ khác người lớn về tư thế, lực ép và cách làm. Người trông trẻ nên chọn lớp có phần riêng cho trẻ sơ sinh và trẻ em, có mô hình để thực hành.
Bao lâu nên học lại sơ cứu một lần?
Học lại khoá đầy đủ theo chu kỳ của đơn vị cấp chứng nhận, thường là một đến hai năm. Giữa các lần học, tự ôn ngắn mỗi tháng và diễn tập tình huống ở nơi làm việc để giữ phản xạ.
Nhóm trẻ chỉ có một người thì diễn tập thế nào?
Tự diễn tập bằng cách nói thành tiếng từng bước xử lý một tình huống, tập trên búp bê, kiểm tra hộp sơ cứu và tờ địa chỉ. Nên có sẵn một hàng xóm hoặc người thân gần nhà đồng ý hỗ trợ khi có sự cố, và cùng họ thống nhất cách gọi nhau.
Có nên tập sơ cứu trên chính trẻ cho quen tay không?
Không. Ép ngực, vỗ lưng, ấn bụng trên trẻ khoẻ mạnh có thể gây tổn thương. Chỉ tập trên mô hình hoặc búp bê, và ở lớp học có giảng viên hướng dẫn.
Học sơ cứu xong có giúp người trông giữ việc lâu hơn không?
Ba mẹ thường an tâm hơn khi người trông có giấy chứng nhận sơ cứu còn hạn và trả lời được các câu hỏi xử lý tình huống. Nhưng điều giữ chân người làm nghề lâu dài là cách họ làm việc hằng ngày: cẩn thận, minh bạch, báo tin đầy đủ.