Thay tã đúng cách gồm bốn phần: chuẩn bị đủ đồ trong tầm tay trước khi đặt trẻ nằm, giữ một tay trên người trẻ suốt lúc thay, lau sạch theo hướng từ trước ra sau và để da khô thoáng trước khi đóng tã mới, rồi rửa tay người trông và khử khuẩn chỗ thay sau đó. Với bé gái, luôn lau từ phía trước ra phía hậu môn. Với bé trai, chỉ lau sạch bên ngoài, không kéo tuột da quy đầu.
Một trẻ dưới 1 tuổi có thể cần thay tã nhiều lần mỗi ngày, nên đây là thao tác người trông trẻ làm nhiều nhất, và cũng là chỗ dễ sinh ra ba rủi ro: trẻ lăn ngã khỏi bàn thay, hăm và nhiễm khuẩn do lau sai hoặc để ẩm, và lây bệnh tiêu hoá cho người khác do rửa tay không kỹ. Bài này viết theo góc người làm nghề — các bước, những điều ba mẹ cần biết từ bạn, và ranh giới riêng tư khi chạm vào vùng kín của trẻ.
Chuẩn bị trước khi đặt trẻ xuống
Quy tắc vàng của người làm lâu năm: không bao giờ phải quay lưng đi lấy đồ khi trẻ đang nằm trên bàn thay. Vì vậy mọi thứ phải có sẵn trước:
- Tấm lót thay tã sạch hoặc khăn lót trên bề mặt phẳng; nếu nhà không có bàn thay, thay trên sàn trải đệm là an toàn nhất.
- Tã mới đúng cỡ, đã mở sẵn.
- Khăn vải mềm và chậu nước ấm sạch, hoặc khăn ướt loại gia đình đang dùng; với trẻ sơ sinh nhiều gia đình dùng nước ấm và bông, theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Kem chống hăm nếu ba mẹ đã chọn và dặn dùng.
- Túi đựng tã bẩn, thùng rác có nắp.
- Bộ quần áo thay phòng khi tràn tã, một món đồ chơi nhỏ an toàn để trẻ cầm cho khỏi giãy.
Nếu điện thoại reo, cửa có người gọi hay nồi sôi trào trong lúc đang thay, bế trẻ theo hoặc đặt trẻ xuống sàn rồi mới đi. Trẻ biết lật có thể lăn khỏi mép bàn trong một tích tắc, kể cả trẻ chưa từng lật trước mặt bạn.
Các bước thay một chiếc tã
Các bước dưới đây áp dụng cho tã giấy; tã vải làm tương tự, chỉ khác phần gấp và cài.
- Rửa tay hoặc ít nhất làm sạch tay trước khi bắt đầu. Đặt trẻ nằm ngửa, một tay giữ nhẹ trên bụng hoặc hông trẻ, tay này ở đó suốt các bước.
- Mở băng dính tã cũ, gấp băng dính vào trong để khỏi dính vào da. Nếu có phân, dùng phần sạch phía trước của tã cũ gạt bớt xuống.
- Nâng mông trẻ bằng cách luồn tay dưới mông hoặc nắm nhẹ hai cổ chân (không kéo giật lên cao), rút tã cũ ra, gấp cuộn lại.
- Lau sạch theo hướng từ trước ra sau, thay mặt khăn mỗi lượt lau. Lau cả các nếp gấp ở bẹn, đùi, mông nơi phân và nước tiểu hay đọng.
- Để da khô thoáng chừng một lát, hoặc thấm khô nhẹ bằng khăn mềm, không chà. Bôi kem nếu ba mẹ dặn, một lớp mỏng.
- Luồn tã mới dưới mông, phần có băng dính phía sau. Kéo phần trước lên, dán hai bên vừa khít — luồn được hai ngón tay giữa tã và bụng. Kéo mép chun ở đùi ra ngoài để khỏi tràn.
- Với trẻ sơ sinh chưa rụng rốn: gấp mép trên của tã xuống dưới rốn để rốn khô thoáng, theo hướng dẫn chăm rốn của nhân viên y tế và ba mẹ.
- Mặc lại quần áo, đưa trẻ về chỗ an toàn. Bỏ tã bẩn vào túi, buộc kín. Khử khuẩn bề mặt thay tã nếu có dính bẩn. Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch.
Bé gái và bé trai: chỗ khác nhau khi vệ sinh
Bé gái: luôn lau từ phía trước ra phía sau, từ vùng âm hộ về phía hậu môn, để vi khuẩn từ phân không đi ngược lên đường tiểu. Mỗi mặt khăn chỉ lau một lần. Với các nếp môi bé, chỉ lau nhẹ phía ngoài; không cố banh rộng ra để lau sâu bên trong. Ở trẻ sơ sinh gái, đôi khi thấy dịch trắng hoặc một chút dịch hồng trong những ngày đầu — đây là điều ba mẹ thường đã được nhân viên y tế giải thích; người trông thấy thì báo lại cho ba mẹ, không tự kết luận.
Bé trai: lau sạch dương vật, bìu và các nếp xung quanh từ trước ra sau. Không kéo da quy đầu ra sau để lau bên trong — với trẻ nhỏ, da quy đầu thường còn dính tự nhiên và sẽ tự tách dần theo năm tháng; kéo cố có thể gây đau, rách, sưng. Đây là khuyến cáo chung của các tổ chức nhi khoa. Khi đặt tã, hướng dương vật xuống dưới để nước tiểu không tràn lên mép trên. Mẹo của người làm nghề: che tạm một khăn nhỏ trong lúc thay để khỏi bị tè vào mặt.
Dù trai hay gái, người trông không tự ý bôi phấn rôm vào vùng kín. Bột phấn có thể bay vào đường thở của trẻ, và nhiều bác sĩ nhi không khuyên dùng. Chỉ dùng loại kem, khăn ướt ba mẹ đã chọn.
Hăm tã: nhận biết, phòng và khi nào báo ba mẹ
Hăm tã rất hay gặp. Người trông không điều trị, nhưng phòng hăm là việc của người thay tã hằng ngày, và nhìn thấy dấu hiệu sớm là việc của người ở cạnh trẻ nhiều nhất.
| Mức | Bạn thấy gì | Người trông làm gì |
|---|---|---|
| Nhẹ | Da đỏ hồng vùng tiếp xúc tã, không trầy, trẻ vẫn chơi bình thường | Thay tã thường hơn, để da thoáng lâu hơn mỗi lần thay, bôi kem theo cách ba mẹ dặn, ghi vào sổ bàn giao |
| Cần báo ngay trong ngày | Đỏ lan rộng, trầy rướm, nổi nhiều chấm đỏ lan ra quanh vùng đỏ, đỏ trong các nếp gấp sâu, trẻ khóc khi lau | Báo ba mẹ, chụp ảnh nếu ba mẹ đồng ý để gửi cho bác sĩ; không tự thay loại kem khác |
| Cần đi khám sớm | Mụn nước, mủ, chảy dịch, chảy máu; hăm kèm sốt, bỏ bú, tiêu chảy nhiều lần | Báo ba mẹ ngay để đưa trẻ đi khám; không tự dùng thuốc, dầu, lá |
Phòng hăm dựa vào ba việc đơn giản: thay tã kịp thời (nhất là ngay sau khi trẻ đi ngoài), lau nhẹ thay vì chà, và để da khô hẳn trước khi đóng tã. Tã quá chật cũng làm cọ xát; khi trẻ lớn nhanh, nói với ba mẹ để lên cỡ tã.
Rửa tay và giữ chỗ thay sạch: việc chặn bệnh lây
Nhiều bệnh tiêu hoá hay gặp ở trẻ nhỏ lây qua phân — qua tay người lớn, bề mặt, đồ chơi. Người trông thay tã cho một trẻ rồi pha sữa, đút cháo, hoặc ở nhóm trẻ thì quay sang chăm trẻ khác: tay chính là đường lây ngắn nhất. Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch sau mỗi lần thay tã là việc bắt buộc, chà đủ lâu, cả kẽ ngón, mu bàn tay, đầu ngón và dưới móng. Nước rửa tay khô chỉ là phương án tạm khi không có nước, và không làm sạch được tay dính bẩn rõ.
Sau khi rửa tay người trông, rửa tay cho trẻ nếu trẻ đã sờ vào vùng tã. Bề mặt thay tã lau sạch sau mỗi lần dính bẩn và khử khuẩn cuối ngày theo cách gia đình chọn. Ở nhóm trẻ có nhiều trẻ, mỗi trẻ một tấm lót riêng hoặc thay lót giữa các trẻ. Tã bẩn không để trong phòng chơi, không để trong thùng không nắp nơi trẻ khác với được.
Khi người trông có vết thương hở ở tay, nên đeo găng dùng một lần lúc thay tã và rửa tay sau khi tháo găng. Găng không thay việc rửa tay.
Riêng tư và ranh giới khi chạm vùng kín của trẻ
Thay tã là lúc người trông chạm vào vùng kín của trẻ nhiều nhất, nên cũng là lúc cần một nếp làm việc rõ ràng để bảo vệ trẻ và bảo vệ chính mình. Thay ở nơi kín đáo trong nhà, không thay giữa phòng khách khi có khách lạ, không cởi để trẻ trần truồng chạy chơi trước người ngoài. Không chụp ảnh, quay video trẻ lúc đang thay tã hay khi trẻ không mặc đồ, kể cả khi ảnh "dễ thương" và chỉ định gửi ba mẹ.
Ngay từ khi trẻ còn nhỏ, người trông có thể vừa thay vừa nói với trẻ mình đang làm gì ("cô lau mông cho con nhé, xong rồi mặc tã"). Với trẻ đã biết nói, việc gọi đúng tên các bộ phận và giải thích ai được chạm vào chỗ nào, lúc nào (khi tắm, khi thay tã, khi đi khám có ba mẹ) là cách ba mẹ và người trông cùng giúp trẻ biết tự bảo vệ — nội dung này nên thống nhất với ba mẹ.
Ở nhóm trẻ, việc thay tã nên làm ở khu vực người lớn khác có thể nhìn thấy từ xa mà không lộ trẻ, và có quy định ai được thay. Quy tắc này vừa giữ an toàn cho trẻ, vừa giúp người trông không bị nghi oan.
Ghi gì sau mỗi lần thay để bàn giao
Ba mẹ và bác sĩ hay hỏi trẻ đi tiểu, đi ngoài thế nào, nhất là với trẻ sơ sinh, trẻ đang ốm hoặc vừa đổi sữa, đổi món ăn dặm. Người trông ghi giờ thay, tã ướt hay có phân, phân có gì khác thường so với mọi khi (lỏng hơn hẳn, nhiều lần, có nhầy, có máu, màu rất nhạt). Không cần mô tả dài; một dòng mỗi lần là đủ.
Số tã ướt trong ngày giảm rõ so với mọi khi, kèm trẻ bú ít, li bì, môi khô, là dấu hiệu nên báo ba mẹ ngay vì có thể trẻ đang thiếu nước. Phân có máu, phân trắng bạc màu, tiêu chảy nhiều lần trong ngày cũng thuộc nhóm báo ngay. Người trông không chẩn đoán; việc của bạn là thấy sớm, ghi đúng và báo kịp. Nếu ba mẹ dặn đếm tã ướt hay giữ lại ảnh phân để cho bác sĩ xem, làm đúng như thế và gửi qua kênh riêng với ba mẹ, không đưa vào nhóm chat chung của gia đình.
Thay tã khi ra ngoài và khi trẻ đã biết đứng
Dẫn trẻ đi dạo, đi tiêm, sang nhà ông bà, người trông mang theo túi đồ thay: hai ba chiếc tã, khăn ướt hoặc khăn vải và chai nước nhỏ, tấm lót gấp gọn, túi kín đựng tã bẩn, một bộ đồ dự phòng, nước rửa tay khô dùng tạm. Ở nơi công cộng, tìm chỗ kín đáo và sạch; nếu không có bàn thay, trải tấm lót trên ghế dài hoặc sàn sạch, người trông quỳ cạnh để trẻ không lăn khỏi mép. Không thay tã cho trẻ trên mui xe, nắp capô, bàn ăn ở quán.
Trẻ đã biết đứng và đang giai đoạn giãy không chịu nằm, nhiều gia đình chuyển sang tã quần. Thay tã quần khi trẻ đứng vịn thành ghế hoặc tường: kéo hai bên hông xé tã cũ (đa số tã quần xé được ở hông), lau từ trước ra sau trong tư thế đứng hơi cúi, rồi cho trẻ bước từng chân vào tã mới. Khi trẻ đi ngoài nhiều, vẫn nên cho nằm để lau cho sạch. Thời điểm chuyển từ tã sang tập ngồi bô là quyết định của ba mẹ, người trông góp ý từ những gì quan sát được trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên thay tã một lần?
Không có giờ cố định cho mọi trẻ. Nguyên tắc là thay ngay khi trẻ đi ngoài và thay khi tã đã ướt nhiều, thường kiểm tã trước và sau mỗi giấc ngủ, mỗi cữ ăn. Trẻ sơ sinh cần thay dày hơn trẻ lớn. Ban đêm, nếu trẻ ngủ say và tã chỉ ướt nhẹ, nhiều gia đình chọn không đánh thức trẻ.
Có nên dùng khăn ướt cho trẻ sơ sinh không?
Tuỳ lựa chọn của ba mẹ và lời dặn của nhân viên y tế. Nhiều gia đình dùng nước ấm và bông hoặc khăn vải mềm trong những tuần đầu, sau đó mới chuyển sang khăn ướt không mùi. Người trông dùng đúng loại gia đình chọn, và báo ngay nếu thấy da trẻ đỏ sau khi lau.
Trẻ giãy mạnh không chịu nằm thay tã thì làm sao?
Đưa trẻ một món đồ chơi nhỏ an toàn để cầm, nói chuyện, hát, làm nhanh gọn vì đã chuẩn bị sẵn đồ. Với trẻ lớn biết đứng, có thể thay tã quần khi trẻ đứng vịn. Không đè mạnh, không quát, không doạ. Thay trên sàn an toàn hơn bàn khi trẻ giãy nhiều.
Người trông có được tự ý dùng kem chống hăm của mình mang theo không?
Không nên. Thuốc bôi hay kem nào dùng cho trẻ cũng nên do ba mẹ chọn, vì trẻ có thể dị ứng thành phần và ba mẹ cần biết con đang được bôi gì. Nếu thấy loại đang dùng không hợp, bạn kể lại điều quan sát được để ba mẹ hỏi bác sĩ.
Thay tã cho trẻ ở nhóm trẻ có cần đeo găng tay không?
Rửa tay bằng xà phòng sau mỗi lần thay là phần bắt buộc. Găng dùng một lần hữu ích khi tay người trông có vết thương hở hoặc khi trẻ đang tiêu chảy, và nhiều nhóm trẻ quy định đeo găng cho mọi lần thay. Dù có găng, vẫn rửa tay sau khi tháo găng.
Thấy vết bầm hay vết thương lạ ở vùng kín khi thay tã thì làm gì?
Giữ bình tĩnh, không hỏi dồn trẻ, không tự kết luận. Ghi lại thời gian, vị trí, hình dạng điều bạn thấy và báo ba mẹ ngay. Nếu nghi trẻ bị tổn hại hay xâm hại, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn.