Ở nhóm trẻ, mọi bề mặt phải được làm sạch bằng nước và chất tẩy rửa trước, rồi mới khử khuẩn bằng dung dịch pha đúng hướng dẫn trên nhãn, để ướt đủ thời gian ghi trên nhãn, và với đồ trẻ ngậm hay bàn ăn thì tráng lại bằng nước sạch. Bỏ bước làm sạch mà xịt khử khuẩn thẳng lên đồ dính nước dãi, thức ăn là sai phổ biến nhất: lớp bẩn che chắn cho mầm bệnh và làm chất khử khuẩn mất tác dụng.
Không phải thứ gì cũng cần khử khuẩn mỗi ngày. Đồ trẻ cho vào miệng, bàn ăn, bô và chỗ thay tã cần làm sau mỗi lần dùng hoặc mỗi ngày; sàn và đồ chơi lớn thì theo tuần, trừ khi trong nhóm có trẻ đang mắc bệnh lây. Bài này đưa ra cách làm cụ thể cho một nhóm trẻ trong nhà ở hoặc một bảo mẫu chăm trẻ tại nhà khách, gồm thứ tự, dụng cụ, an toàn hoá chất và một lịch làm có thể dán ở bếp. Chuyện chia khu vệ sinh trong nhóm trẻ và cách bố trí phòng không bàn lại ở đây.
Làm sạch, khử khuẩn và tiệt trùng khác nhau thế nào
Ba chữ này hay bị dùng lẫn, dẫn tới hoặc làm thừa hoá chất, hoặc làm thiếu ở chỗ cần. Với nghề trông trẻ, chỉ cần nắm ba mức sau:
| Mức | Là gì | Dùng cho |
|---|---|---|
| Làm sạch | Dùng nước, xà phòng hoặc nước rửa và lực chà để gỡ bụi, dầu mỡ, thức ăn, nước dãi khỏi bề mặt | Mọi bề mặt, mọi ngày; luôn là bước đầu tiên |
| Khử khuẩn | Dùng dung dịch hoá chất pha đúng nồng độ trên nhãn để diệt phần lớn mầm bệnh còn lại sau khi đã sạch | Bô, chỗ thay tã, tay nắm cửa, bồn cầu, đồ dính phân hay chất nôn, đồ chơi khi có dịch |
| Tiệt trùng | Dùng nhiệt (luộc sôi, hấp, máy tiệt trùng) hoặc phương pháp chuyên dụng để diệt gần như toàn bộ vi sinh vật | Bình sữa, núm ti, dụng cụ cho trẻ sơ sinh theo hướng dẫn của ba mẹ và nhân viên y tế |
Nhiều nhóm trẻ mắc lỗi ngược nhau: hoặc ngày nào cũng lau sàn bằng nước có chất tẩy đậm đặc khiến trẻ bò sàn bị kích ứng da, mùi hắc cả phòng; hoặc chỉ rửa nước lã cho bô và chỗ thay tã. Mức nào cho chỗ nào mới là điều cần nhớ. Với bề mặt bình thường trong ngày không có dịch, làm sạch kỹ đã giảm phần lớn mầm bệnh.
Thứ tự đúng cho đồ chơi nhựa trẻ hay ngậm
Đồ chơi nhựa cứng, gặm nướu, xúc xắc, khối xếp nhỏ là thứ đi qua miệng trẻ nhiều nhất trong ngày. Cách làm của nhiều nhóm trẻ có kinh nghiệm là để sẵn một rổ "đồ đã ngậm": trẻ ngậm xong món nào, người trông nhặt bỏ vào rổ đó, cuối buổi sáng và cuối ngày xử lý cả rổ theo các bước:
- Đeo găng cao su riêng cho việc vệ sinh, không dùng chung găng rửa bát.
- Rửa từng món dưới nước với nước rửa hoặc xà phòng, dùng bàn chải mềm chà các khe, khớp nối, chỗ đọng nước dãi.
- Xả sạch xà phòng bằng nước.
- Ngâm hoặc lau bằng dung dịch khử khuẩn pha đúng hướng dẫn trên nhãn sản phẩm, giữ ướt đủ thời gian nhãn ghi.
- Tráng lại thật kỹ bằng nước sạch vì đây là đồ trẻ cho vào miệng.
- Phơi khô tự nhiên trên giá thoáng, không lau bằng khăn đã dùng; đồ khô hẳn mới cất vào hộp có nắp hở thoáng.
Đồ chơi chịu nhiệt (một số loại nhựa ghi rõ chịu được máy rửa bát hoặc nước nóng) có thể rửa bằng nước nóng thay cho hoá chất. Đồ chơi có pin, đồ chơi phát nhạc thì lau bằng khăn vắt kiệt, không ngâm. Đồ chơi rỗng có lỗ nhỏ như vịt bóp nhà tắm thường đọng nước và mốc bên trong, khó làm sạch hoàn toàn; nhiều nhóm trẻ chọn bỏ hẳn loại này hoặc dùng loại không có lỗ. Đồ vải và thú bông đưa sang khâu giặt.
Pha và dùng chất tẩy an toàn: những điều không được làm
Ở Việt Nam, chất khử khuẩn gia dụng hay dùng là nước tẩy chứa clo (nước Javel), cloramin B dạng bột hoặc viên, và các dung dịch lau bề mặt có cồn. Mỗi loại có nồng độ gốc khác nhau nên không có một công thức pha chung nhớ thuộc lòng được. Cách an toàn duy nhất là đọc nhãn của chính chai đang dùng: pha bao nhiêu với bao nhiêu nước cho mục đích khử khuẩn bề mặt, để ướt bao lâu, có cần tráng lại không. Khi có dịch như tay chân miệng, trạm y tế xã phường thường hướng dẫn cụ thể loại hoá chất và cách pha, nên hỏi họ.
Những điều tuyệt đối không làm: không trộn nước tẩy chứa clo với chất tẩy bồn cầu có tính axit, giấm, hay sản phẩm chứa amoniac, vì phản ứng sinh khí độc; không pha bằng nước nóng; không pha sẵn một can lớn để dùng cả tuần vì dung dịch clo pha loãng mất tác dụng dần, nên pha mới mỗi ngày với lượng đủ dùng; không đựng hoá chất trong chai nước suối, chai nước ngọt.
Pha và dùng khi trẻ không có mặt trong phòng hoặc đang ngủ ở phòng khác, mở cửa cho thoáng, đeo găng. Chai, can hoá chất cất trong tủ có chốt hoặc trên cao, giữ nguyên nhãn gốc. Bình xịt khử khuẩn không xịt lên người trẻ, đồ trẻ đang cầm, hay vào không khí "cho sạch phòng". Nếu trẻ lỡ nuốt hoặc bắn vào mắt, làm theo nguyên tắc sơ cứu ngộ độc, mang theo chai hoá chất khi đưa đi cấp cứu và gọi 115 nếu trẻ có biểu hiện bất thường.
Mặt bàn ăn, ghế ăn và chỗ thay tã
Bàn ăn và khay ghế ăn. Trước bữa: lau sạch bằng khăn và nước rửa, tráng khăn nước sạch. Sau bữa: dọn vụn thức ăn, rửa lại, khử khuẩn nếu bàn này cũng dùng để chơi đất nặn, vẽ, rồi tráng nước sạch trước bữa sau. Khay ghế ăn tháo được thì rửa ở bồn như rửa bát.
Khăn lau riêng theo màu. Quy ước màu giúp không lẫn: một màu chỉ cho bàn ăn và bếp, một màu cho đồ chơi, một màu cho nhà vệ sinh và bô. Khăn dùng xong bỏ vào thau giặt, không treo lại để dùng tiếp ngày hôm sau.
Chỗ thay tã. Lót tấm lót dùng một lần hoặc tấm lót riêng giặt được cho mỗi lần thay. Sau mỗi lần: bỏ tấm lót, lau sạch mặt đệm, khử khuẩn, để khô. Mặt đệm bị nứt, rách thì thay vì phần mút bên trong không làm sạch được.
Ghế ăn có dây đai. Dây đai vải hay dính thức ăn và ẩm mốc; tháo giặt định kỳ theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Kiểm khe hở giữa khay và thân ghế, chỗ vụn bánh, cơm mắc lại hay bị bỏ quên nhất.
Không dùng chung với bếp. Chỗ thay tã không đặt trên bàn bếp hay bàn ăn, dù chỉ tạm. Trong nhà khách, nếu ba mẹ quen thay tã trên giường người lớn thì người trông vẫn lót tấm riêng và gom đồ bẩn ngay.
Bô, bồn cầu trẻ em và nhà vệ sinh
Bô là đồ dễ làm qua loa nhất vì trông có vẻ đơn giản: đổ đi, dội nước là xong. Thực tế mặt trong bô có lớp màng khó thấy bám phân và nước tiểu, nhất là chỗ tiếp giáp phần ngồi và phần chứa. Sau mỗi lần trẻ đi, người trông đổ chất thải vào bồn cầu người lớn, xả nước, rửa bô bằng bàn chải riêng với nước và chất tẩy rửa ở chỗ dành cho việc này, không bao giờ ở bồn rửa bát hay bồn rửa tay của trẻ. Cuối ngày, hoặc sau mỗi lần dùng nếu trong nhóm có trẻ tiêu chảy, khử khuẩn bô theo nhãn hoá chất rồi úp cho khô.
Nhóm trẻ có nhiều trẻ đang tập ngồi bô thì mỗi trẻ nên có bô riêng, đặt tên bằng hình nhận biết. Bàn chải cọ bô treo riêng, thay khi lông đã xơ. Bồn cầu thu nhỏ hoặc nắp thu nhỏ cho trẻ ngồi lên bồn cầu người lớn được lau tay nắm xả, mặt ngồi, nắp và sàn quanh chân bồn mỗi ngày.
Những điểm chạm nhiều nhất trong nhà vệ sinh không phải bồn cầu mà là tay nắm cửa, công tắc đèn, vòi nước và móc khăn. Một nhóm trẻ năm, sáu bé có thể chạm vào tay nắm cửa nhà vệ sinh hàng chục lần một ngày. Lau khử khuẩn các điểm này ít nhất mỗi ngày một lần, nhiều lần hơn khi có dịch. Sàn nhà vệ sinh luôn để khô để trẻ không trượt ngã, xô chậu nước không để đầy và không để trong nhà vệ sinh khi trẻ có thể tự vào.
Khi trong nhóm có trẻ ốm: tăng cường mà không hoảng
Ngày thường, làm sạch kỹ và khử khuẩn ở vài điểm chính là đủ. Khi trong nhóm có trẻ đang tiêu chảy, nôn, hay được ba mẹ báo mắc một bệnh lây, cách làm thay đổi ở ba chỗ. Thứ nhất là tần suất: tay nắm cửa, vòi nước, bô, bàn ăn và đồ chơi chung được khử khuẩn nhiều lần trong ngày thay vì một lần. Thứ hai là số lượng đồ: cất bớt đồ chơi khó làm sạch như thú bông, đồ chơi vải, đồ chơi có khe sâu, chỉ để lại những món nhựa trơn dễ rửa, mỗi trẻ một rổ riêng nếu làm được. Thứ ba là hoá chất: hỏi trạm y tế xã phường loại và cách pha đang được khuyến cáo cho bệnh đó, vì không phải chất khử khuẩn nào cũng tác dụng như nhau với mọi loại virus.
Điều cần tránh là phản ứng quá tay: đổ nước tẩy đậm đặc khắp nơi, xịt hoá chất lên tường, lên nệm khi trẻ còn trong phòng, hay đốt các loại tinh dầu, hương "diệt khuẩn". Những việc đó không thay được rửa tay và làm sạch đúng cách, lại khiến trẻ ho, kích ứng da, mắt. Cũng không cần thay toàn bộ đồ chơi mới. Khi đợt bệnh qua, làm một lượt tổng vệ sinh có khử khuẩn cho cả đồ đã cất rồi mới đưa trở lại.
Lịch vệ sinh mẫu cho một nhóm trẻ trong nhà ở
Lịch dưới đây là khung tham khảo cho nhóm trẻ nhỏ không có dịch. Khi có trẻ mắc bệnh lây, tăng tần suất ở các mục chạm nhiều và làm theo hướng dẫn của y tế địa phương.
| Việc | Khi nào | Mức |
|---|---|---|
| Chỗ thay tã, bô | Sau mỗi lần dùng | Làm sạch và khử khuẩn |
| Bàn ăn, khay ghế ăn | Trước và sau mỗi bữa | Làm sạch, tráng nước sạch; khử khuẩn khi bàn dùng chung để chơi |
| Đồ chơi đã ngậm | Cuối buổi sáng và cuối ngày | Làm sạch, khử khuẩn, tráng nước sạch |
| Tay nắm cửa, công tắc, vòi nước, tay vịn cầu thang | Mỗi ngày | Làm sạch và khử khuẩn |
| Sàn phòng chơi | Mỗi ngày | Hút bụi hoặc quét, lau bằng nước rửa sàn pha đúng hướng dẫn |
| Đồ chơi lớn, kệ, giá sách | Mỗi tuần | Làm sạch; khử khuẩn khi có dịch |
| Nệm ngủ, vỏ gối, chăn | Mỗi tuần hoặc khi bẩn | Giặt, phơi nắng |
| Thùng rác | Đổ mỗi ngày, rửa mỗi tuần | Làm sạch và khử khuẩn |
Nhiều chủ nhóm trẻ dán lịch này ở mặt trong cửa tủ bếp và đánh dấu khi làm xong, vừa để không quên vừa để người phụ biết việc của mình. Khi ba mẹ hỏi nhóm vệ sinh thế nào, cuốn lịch có đánh dấu nói thay mọi lời hứa. Trẻ không cần có mặt khi làm vệ sinh bằng hoá chất; giờ trẻ ngủ trưa hoặc sau khi trả trẻ là lúc phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Dùng giấm hoặc baking soda thay chất tẩy có được không?
Giấm và baking soda giúp làm sạch, khử mùi ở mức nhất định nhưng không được xem là chất khử khuẩn đủ mạnh cho bô, chỗ thay tã hay đồ dính phân, chất nôn. Có thể dùng cho bước làm sạch hằng ngày ở bề mặt thường, còn bước khử khuẩn thì dùng sản phẩm có hướng dẫn rõ trên nhãn.
Đồ chơi gỗ có ngâm chất tẩy được không?
Đồ chơi gỗ không nên ngâm lâu vì gỗ hút nước, nứt và mốc. Lau bằng khăn vắt kiệt có nước rửa nhẹ, lau lại bằng khăn nước sạch, phơi khô chỗ thoáng. Khi cần khử khuẩn, lau nhanh bằng dung dịch theo nhãn rồi lau lại nước sạch. Đồ gỗ bong sơn, có dằm thì loại bỏ.
Máy tiệt trùng tia UV có thay được lau rửa không?
Không. Tia UV chỉ tác động lên bề mặt mà tia chiếu tới, không xuyên qua lớp bẩn hay khe khuất. Đồ phải được làm sạch trước rồi mới tính chuyện khử khuẩn bằng cách khác. Đèn UV dùng trong phòng có trẻ còn gây hại cho mắt và da nếu sử dụng sai.
Có cần khử khuẩn sàn mỗi ngày bằng nước tẩy đặc không?
Không cần nếu không có dịch. Sàn phòng chơi lau sạch mỗi ngày bằng nước rửa sàn pha theo hướng dẫn là đủ. Nước tẩy đậm đặc làm trẻ bò sàn dễ kích ứng da, mùi hắc gây khó chịu đường thở. Chỉ khử khuẩn sàn ở chỗ có chất nôn, phân, hoặc khi y tế hướng dẫn trong đợt dịch.
Khăn lau dùng xong thì xử lý thế nào?
Bỏ ngay vào thau đồ giặt riêng, không treo lại để dùng tiếp. Cuối ngày giặt với xà phòng, phơi khô dưới nắng. Khăn dùng ở nhà vệ sinh giặt riêng, không giặt chung với khăn bàn ăn hay khăn mặt trẻ. Nên có đủ số khăn để mỗi ngày dùng một bộ mới.
Bình xịt khử khuẩn dạng cồn dùng cho đồ chơi được không?
Dung dịch có cồn bay hơi nhanh, tiện cho bề mặt nhỏ như tay nắm, công tắc, nhưng tác dụng kém với một số virus đường ruột và không thay được bước làm sạch. Với đồ chơi trẻ ngậm, ưu tiên rửa xà phòng, khử khuẩn theo nhãn rồi tráng nước sạch. Bình xịt cất xa tầm tay trẻ.