Chải răng cho trẻ đúng cách là chải hai lần mỗi ngày từ khi mọc chiếc răng đầu tiên, trong đó lần buổi tối trước khi ngủ là quan trọng nhất; với trẻ dưới 3 tuổi dùng lượng kem có fluor chỉ bằng hạt gạo, trẻ từ 3 đến 6 tuổi bằng hạt đậu, chải nhẹ mọi mặt răng và đường viền nướu, rồi cho trẻ nhổ bọt chứ không súc thật nhiều nước. Đây là khuyến cáo của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) và Hiệp hội Nha khoa Hoa Kỳ (ADA); loại kem và bàn chải cụ thể do ba mẹ chọn.
Người trông trẻ thường phụ trách lần chải buổi trưa hoặc buổi tối, nhất là bảo mẫu ở lại. Trẻ nhỏ chưa tự chải sạch được; nhiều nha sĩ khuyên người lớn chải giúp hoặc chải lại cho trẻ tới khi trẻ khoảng bảy tám tuổi. Bài này viết theo góc người làm nghề: thao tác theo tuổi, tư thế, cách xử lý khi trẻ không chịu há miệng, thói quen bảo vệ răng trong ngày, và những dấu hiệu nên kể cho ba mẹ.
Vì sao răng sữa đáng được chăm kỹ
Nhiều người lớn nghĩ răng sữa rồi cũng thay nên không cần giữ kỹ. Thực tế răng sữa giữ chỗ cho răng vĩnh viễn mọc sau này, giúp trẻ nhai, tập nói, và sâu răng sữa có thể gây đau, nhiễm trùng, ảnh hưởng ăn ngủ. Sâu răng là một trong những bệnh mạn tính hay gặp nhất ở trẻ em theo nhiều báo cáo y tế công cộng, và phần lớn phòng được bằng chải răng đều, hạn chế đồ ngọt nhấm nháp cả ngày, và không để trẻ ngậm sữa khi ngủ.
Men răng sữa mỏng hơn răng vĩnh viễn, nên sâu có thể lan nhanh. Người trông ở cạnh trẻ cả ngày nắm phần lớn những thói quen tạo ra hay ngăn được sâu răng: bình sữa lúc ngủ trưa, bánh kẹo giữa giờ, nước ngọt khi đi chơi, và lần chải răng sau bữa tối. Vì vậy chăm răng là việc của nghề, không chỉ là "giúp thêm".
Trẻ chưa mọc răng và vừa mọc răng: lau nướu
Nhiều ba mẹ muốn tập cho trẻ quen việc làm sạch miệng từ sớm. Nếu ba mẹ dặn lau nướu, người trông làm như sau:
- Rửa tay sạch, cắt móng ngắn.
- Quấn một miếng gạc hoặc khăn vải mềm sạch, nhúng nước đun sôi để nguội, quanh ngón trỏ; hoặc dùng loại dụng cụ lau nướu ba mẹ đã mua.
- Bế trẻ nằm nghiêng trong lòng hoặc đặt trẻ nằm trên đùi, đầu hướng về phía bạn.
- Lau nhẹ nướu hàm trên, hàm dưới, mặt trong má, lưỡi theo chiều từ trong ra ngoài. Không ấn mạnh, không thọc sâu gây ọe.
- Khi chiếc răng đầu tiên nhú lên, chuyển sang bàn chải lông mềm đầu nhỏ cho trẻ nhỏ và lượng kem bằng hạt gạo theo lựa chọn của ba mẹ.
Giai đoạn mọc răng, trẻ hay chảy dãi, quấy, thích cắn. Người trông lau dãi thường xuyên để da cằm không bị hăm, cho trẻ cắn đồ gặm nướu sạch ba mẹ đưa. Không tự bôi gel, thuốc tê, mật ong hay lá thuốc lên nướu trẻ; các cơ quan y tế đã cảnh báo về một số loại gel gây tê dùng cho trẻ mọc răng.
Lượng kem và cách chải theo tuổi
Bảng tóm tắt khuyến cáo thường được trích dẫn. Ba mẹ có thể được nha sĩ dặn khác cho riêng con mình — khi đó theo lời dặn ấy.
| Tuổi | Lượng kem có fluor | Ai chải | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Từ chiếc răng đầu tiên đến dưới 3 tuổi | Một vệt mỏng bằng hạt gạo | Người lớn chải | Lau bớt bọt bằng gạc; trẻ chưa biết nhổ không sao vì lượng kem rất ít |
| 3 đến 6 tuổi | Bằng hạt đậu | Trẻ tập tự chải, người lớn chải lại | Tập nhổ bọt, không nuốt kem; không súc nhiều nước sau chải |
| Trên 6 tuổi | Theo hướng dẫn của nha sĩ và ba mẹ | Trẻ tự chải, người lớn kiểm tra | Nhiều nha sĩ khuyên người lớn giám sát tới khoảng bảy tám tuổi |
Kem đánh răng cất ngoài tầm với của trẻ; trẻ nhỏ hay bóp kem ra ăn vì kem trẻ em có vị ngọt. Bàn chải mỗi trẻ một chiếc, không dùng chung, thay khi lông xoè hoặc theo khoảng thời gian thường được khuyên là vài tháng một lần, và thay sau khi trẻ ốm nếu ba mẹ dặn.
Tư thế và thao tác chải cho trẻ nhỏ
Trẻ dưới 3 tuổi hầu như không tự chải sạch. Tư thế tốt giúp người trông nhìn rõ răng và giữ đầu trẻ vững mà không phải ghì.
- Chọn tư thế: trẻ ngồi trên đùi quay lưng vào bạn, đầu tựa ngực bạn; hoặc trẻ nằm ngửa gối đầu lên đùi bạn ngồi trên sàn; trẻ lớn hơn đứng trên ghế bục trước bồn rửa, bạn đứng sau lưng.
- Bóp lượng kem đúng tuổi lên bàn chải.
- Dùng một tay nâng nhẹ môi trên để thấy răng hàm trên và đường viền nướu, nơi mảng bám hay tích tụ.
- Đặt bàn chải nghiêng về phía nướu, chải nhẹ theo vòng tròn nhỏ ở mặt ngoài từng nhóm răng.
- Chải mặt trong răng, mặt nhai của răng hàm, rồi lưỡi nếu trẻ cho phép.
- Chải đủ mọi mặt; thời gian thường được khuyên là khoảng hai phút, với trẻ nhỏ chải được tới đâu nhẹ nhàng tới đó.
- Cho trẻ nhổ bọt (trẻ lớn) hoặc lau bớt bọt bằng gạc (trẻ nhỏ). Không cần súc nhiều nước để fluor lưu lại trên răng.
- Rửa bàn chải, vẩy khô, cắm đầu lên trên trong cốc thoáng, không đậy kín khi còn ướt.
Khi trẻ không chịu há miệng
Trẻ mím chặt môi, quay đầu, khóc khi thấy bàn chải là chuyện rất thường, nhất là ở tuổi hai ba. Người trông không ghì chặt đầu, không cạy miệng, không doạ "không đánh răng thì sâu hết răng". Ép mạnh làm trẻ sợ hơn và lần sau còn khó hơn. Một số cách người làm nghề hay dùng: cho trẻ chọn giữa hai bàn chải hay hai cốc; để trẻ "chải" cho búp bê hoặc cho người trông trước; hát một bài ngắn quen thuộc làm đồng hồ; khen cụ thể khi trẻ há miệng được một lúc ("con há to quá, cô thấy hết răng rồi").
Cho trẻ tự cầm bàn chải chải trước, rồi người trông "chải lượt hai" — trẻ có cảm giác được tự làm, người lớn vẫn bảo đảm sạch. Nếu hôm đó trẻ mệt, quấy dữ, có thể chải nhanh hơn thường lệ, nhưng không bỏ lần chải buổi tối. Ghi lại cách nào hiệu quả để người khác chăm trẻ dùng giống nhau.
Khi trẻ bị đau miệng, loét miệng, đang ốm, đau họng, trẻ từ chối chải là dễ hiểu. Người trông chải nhẹ những chỗ không đau, kể cho ba mẹ, và để ba mẹ hỏi bác sĩ hay nha sĩ cách làm trong những ngày đó.
Thói quen trong ngày bảo vệ răng của trẻ
Chải răng chỉ là một nửa. Nửa kia là những gì trẻ ăn uống giữa các lần chải, phần lớn diễn ra khi người trông đang chăm trẻ:
- Không để trẻ ngậm bình sữa, bình nước ngọt khi ngủ trưa hay ngủ tối; kết thúc cữ bú rồi mới đặt trẻ ngủ.
- Không cho trẻ mang bình sữa hay cốc nước ép đi lại nhấm nháp cả ngày; uống theo bữa, giữa bữa uống nước lọc.
- Đồ ngọt, bánh kẹo nếu ba mẹ cho thì ăn cùng bữa, không nhấm nháp rải rác nhiều lần trong ngày.
- Không mớm thức ăn, không thổi rồi nếm bằng thìa của trẻ, không ngậm núm ti giả của trẻ "cho sạch" — vi khuẩn gây sâu răng có thể truyền từ miệng người lớn sang trẻ.
- Tập cho trẻ uống bằng cốc khi ba mẹ bắt đầu chuyển khỏi bình.
Những điều này nên thống nhất với ba mẹ và cả ông bà trong nhà. Người trông không tự cấm đoán món ba mẹ cho phép, nhưng có thể kể lại những gì thấy được, ví dụ giả định: "Chiều nay bé ăn bánh ba lần lúc đi chơi với bà."
Dấu hiệu răng miệng nên kể cho ba mẹ
Người trông không khám răng, nhưng nhìn thấy miệng trẻ mỗi ngày khi chải. Nên kể cho ba mẹ khi thấy: vệt trắng đục như phấn dọc đường viền nướu ở răng cửa trên — dấu hiệu sớm thường được nhắc của sâu răng; chấm hay mảng nâu, đen trên răng; nướu sưng đỏ, chảy máu khi chải nhẹ; trẻ kêu đau, chỉ nhai một bên, sợ đồ lạnh; mùi hôi miệng kéo dài; mảng trắng trong má, lưỡi lau không đi.
Sau khi trẻ ngã va mặt, kiểm răng: răng lung lay, gãy mẻ, đổi màu, chảy máu miệng. Báo ba mẹ ngay để đưa trẻ đi khám nha khoa. Nhiều hội nha khoa nhi khuyên trẻ được khám răng lần đầu khoảng khi mọc chiếc răng đầu tiên hoặc trước sinh nhật đầu tiên; người trông có thể nhắc nhẹ nếu ba mẹ chưa để ý, nhưng đó là việc của gia đình.
Sau khi trẻ nôn, uống thuốc dạng siro hay bú đêm
Có những lúc lịch chải răng bình thường bị xáo trộn. Khi trẻ vừa nôn, trong miệng có axit từ dạ dày; nhiều nha sĩ khuyên cho trẻ súc miệng hoặc uống vài ngụm nước lọc, lau miệng, và chờ một lúc rồi mới chải, vì chải ngay lúc men răng đang chịu axit có thể làm mòn men. Trẻ nhỏ chưa biết súc thì lau miệng bằng gạc ẩm.
Một số thuốc dạng siro cho trẻ có đường để dễ uống. Khi trẻ phải uống thuốc nhiều ngày theo đơn, người trông cho uống đúng giờ ba mẹ dặn, sau đó cho trẻ uống thêm ngụm nước lọc; nếu liều thuốc rơi vào buổi tối, hỏi ba mẹ nên cho uống trước hay sau khi chải. Không tự đổi giờ uống thuốc vì lý do răng miệng.
Trẻ còn bú đêm, bảo mẫu ở lại thường là người cho bú lúc nửa đêm. Ba mẹ quyết định có lau miệng sau cữ đêm hay không; người trông không cho trẻ ngậm bình ngủ tiếp và ghi lại số cữ đêm để ba mẹ trao đổi với nha sĩ, bác sĩ khi cần.
Giữ bàn chải, cốc và chỗ để sạch
Dụng cụ bẩn làm công chải răng giảm đi nhiều. Những việc nhỏ người trông làm mỗi ngày:
- Sau mỗi lần chải, rửa bàn chải dưới vòi nước, gõ cho ráo, cắm đầu lông lên trên trong cốc thoáng, để nơi khô ráo.
- Bàn chải của các trẻ trong nhà không chạm đầu lông vào nhau; nắp chụp chỉ dùng khi mang đi xa và đã để khô.
- Cốc súc miệng của trẻ rửa và úp khô mỗi ngày; cặn nước đọng đáy cốc lâu ngày hay có nhớt.
- Kem đánh răng đậy nắp, để trên cao hoặc trong tủ, ngoài tầm với của trẻ.
- Ghế bục trước bồn rửa phải vững, mặt chống trơn; trẻ đứng chải thì người trông đứng ngay sau lưng.
- Bàn chải lông xoè, bàn chải rơi xuống sàn nhà vệ sinh, hay sau đợt trẻ ốm — báo ba mẹ để thay.
Khi dẫn trẻ ngủ lại nhà ông bà hay đi chơi xa, mang theo bàn chải và kem riêng của trẻ trong túi khô thoáng; đừng để trẻ dùng tạm bàn chải của người lớn hay của anh chị.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ dưới 3 tuổi nuốt kem đánh răng có fluor có nguy hiểm không?
Với lượng bằng hạt gạo, khuyến cáo của AAP và ADA cho rằng lượng fluor nuốt vào rất ít và lợi ích phòng sâu răng lớn hơn. Điều quan trọng là người lớn bóp kem, giữ đúng lượng và cất tuýp kem xa tầm tay trẻ. Nếu trẻ lỡ ăn nhiều kem, báo ba mẹ và hỏi nhân viên y tế.
Có cần dùng chỉ nha khoa cho trẻ nhỏ không?
Khi hai răng của trẻ đã mọc sát nhau, nhiều nha sĩ khuyên làm sạch kẽ răng bằng chỉ nha khoa. Đây là việc ba mẹ nên hỏi nha sĩ cho con mình. Nếu ba mẹ dặn, người trông dùng chỉ nhẹ nhàng, không ấn mạnh vào nướu, và làm vào buổi tối trước khi chải.
Trẻ cứ đòi ngậm bình mới ngủ được, người trông làm sao để không hại răng?
Kể với ba mẹ và thống nhất kế hoạch tách bình khỏi giấc ngủ: cho bú xong, lau hoặc chải răng, rồi mới đặt trẻ xuống với nếp ru ngủ khác như hát, vỗ lưng. Một số gia đình tạm thay sữa trong bình ngủ bằng nước lọc. Thay đổi dần sẽ dễ hơn cắt đột ngột.
Bàn chải điện có dùng được cho trẻ nhỏ không?
Một số loại bàn chải điện dành cho trẻ em có thể dùng theo hướng dẫn của nhà sản xuất và lời khuyên của nha sĩ. Điều quyết định răng sạch là chải đủ mặt răng, đủ lâu, đúng lượng kem, dù bàn chải thường hay điện. Người trông dùng loại ba mẹ chọn.
Trẻ chảy máu chân răng khi chải thì có nên ngừng chải chỗ đó?
Chảy máu nhẹ thường là do nướu đang viêm vì mảng bám, nên càng cần chải nhẹ nhàng đều đặn chứ không né chỗ đó. Tuy vậy người trông nên kể cho ba mẹ, nhất là khi chảy máu nhiều, kéo dài, hoặc kèm sưng, đau, sốt, để ba mẹ đưa trẻ đi khám.