Có. Bảo mẫu làm cho hộ gia đình vẫn có đường tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) và bảo hiểm y tế (BHYT), nhưng đường đi thường khác người làm ở công ty: lâu nay quy định về lao động giúp việc gia đình theo hướng người thuê trả thêm khoản tiền bảo hiểm vào cùng tiền công để người làm tự tham gia, thường là BHXH tự nguyện và BHYT theo hộ gia đình. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 đã điều chỉnh đối tượng và quyền lợi, nên trường hợp cụ thể của bạn cần hỏi cơ quan BHXH nơi cư trú.
Nhiều người trong nghề làm mười, mười lăm năm không có ngày đóng bảo hiểm nào, đến tuổi về già mới thấy trống tay. Bài này giải thích ở mức nguyên lý: khác nhau giữa bắt buộc và tự nguyện, khoản tiền bảo hiểm nên được ghi thế nào trong thoả thuận với ba mẹ, các bước tự đăng ký, cách giữ sổ khi đổi chỗ làm. Bài không nêu tỷ lệ đóng hay mức tiền cụ thể vì những con số này thay đổi theo văn bản; bạn nên tra cứu ở cơ quan BHXH hoặc cổng thông tin chính thức của ngành.
Bắt buộc và tự nguyện khác nhau ở đâu, nói cho người làm nghề
BHXH bắt buộc là loại người lao động và người sử dụng lao động cùng đóng theo tiền lương, người sử dụng lao động có trách nhiệm đăng ký, kê khai và nộp. Người tham gia được nhiều chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hưu trí, tử tuất. Đây là loại người làm công ty thường có, gắn với một bộ phận nhân sự lo giấy tờ.
BHXH tự nguyện là loại người lao động tự đăng ký và tự đóng, chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng trong khung cho phép, chọn kỳ đóng theo tháng, theo quý hoặc dài hơn. Quyền lợi chủ yếu là lương hưu và tử tuất; luật mới có điều chỉnh thêm một số quyền lợi cho người tham gia tự nguyện, bạn nên hỏi kỹ khi đăng ký. Điểm mạnh của loại này với nghề trông trẻ là đi theo người, không theo chỗ làm: đổi nhà, nghỉ vài tháng về quê, sổ vẫn là của bạn.
Với lao động giúp việc gia đình, việc một người thuê là hộ gia đình mà phải lo đầy đủ thủ tục BHXH bắt buộc như doanh nghiệp là điều khó vận hành, nên lâu nay quy định đi theo hướng người thuê trả khoản tiền bảo hiểm cho người làm để người làm tự tham gia. Luật BHXH 2024 mở rộng diện bắt buộc với nhiều nhóm lao động; liệu bảo mẫu làm cho hộ gia đình có thuộc diện bắt buộc hay không, và nếu có thì ai kê khai, đóng ở đâu, là câu bạn nên hỏi thẳng cơ quan BHXH cấp xã, phường hoặc tổng đài hỗ trợ của ngành, vì văn bản hướng dẫn có thể còn bổ sung.
Còn BHYT thì ai cũng nên có, bất kể đang làm ở đâu. Thẻ BHYT giúp bạn khám chữa bệnh khi ốm, điều đặc biệt quan trọng với người làm nghề tiếp xúc với trẻ nhỏ hằng ngày và hay lây cảm cúm, đau họng từ trẻ.
Ba đường tham gia và điều cần hỏi ở mỗi đường
Bảng dưới không thay thế tư vấn của cơ quan BHXH; nó giúp bạn biết mình nên hỏi gì khi đến quầy hoặc gọi tổng đài.
| Đường tham gia | Khi nào hợp | Câu nên hỏi khi đăng ký |
|---|---|---|
| BHXH bắt buộc qua người thuê | Khi quy định hiện hành xếp trường hợp của bạn vào diện bắt buộc và gia đình đồng ý làm thủ tục | Ai đứng tên kê khai, đóng theo mức lương nào, sổ cấp ở đâu, khi nghỉ thì chốt sổ ra sao |
| BHXH tự nguyện, tự đóng | Khi bạn làm cho hộ gia đình, hay đổi chỗ làm, hoặc từng có thời gian đóng ở công ty muốn đóng tiếp | Mức thu nhập làm căn cứ đóng tối thiểu, kỳ đóng, mức hỗ trợ của nhà nước nếu có, cách đóng bù khi gián đoạn |
| BHYT theo hộ gia đình hoặc đối tượng khác | Gần như mọi bảo mẫu chưa có thẻ qua chỗ làm hay qua diện ưu tiên | Đăng ký theo nơi thường trú hay tạm trú, thời gian chờ thẻ có giá trị, nơi khám ban đầu chọn được ở đâu |
Nếu bạn từng làm công nhân, nhân viên bán hàng và đã có sổ BHXH, đừng làm sổ mới. Mỗi người chỉ có một mã số BHXH suốt đời; thời gian đóng tự nguyện sau này được cộng nối vào thời gian đóng bắt buộc trước đó. Mang theo mã số hoặc căn cước khi đăng ký để cán bộ tra.
Khoản tiền bảo hiểm trong thoả thuận với ba mẹ: ghi tách, đừng gộp lờ
Chỗ hay bị lờ đi nhất là khoản tiền bảo hiểm. Nhiều thoả thuận chỉ ghi một con số tiền công "đã bao gồm hết", và cả hai bên đều không chắc trong đó có bảo hiểm hay không. Kết quả là người làm tiêu hết, không đóng gì, còn người thuê nghĩ mình đã trả đủ. Đến khi có chuyện, không ai chứng minh được gì.
Cách rõ ràng là ghi tách hai dòng: tiền công và khoản hỗ trợ tham gia bảo hiểm. Ví dụ giả định cách ghi: "Ngoài tiền công, gia đình trả thêm hằng tháng một khoản để người làm tự đóng BHXH tự nguyện và BHYT; người làm gửi biên lai hoặc ảnh chụp tra cứu quá trình đóng mỗi quý". Dòng cuối không phải để kiểm soát bạn, mà để cả hai bên cùng chắc khoản tiền đó đi đúng chỗ.
Mức khoản hỗ trợ này nên tính thế nào? Văn bản hướng dẫn về lao động giúp việc gia đình có đề cập cách tính; nếu bạn không chắc, bạn và ba mẹ nên tra ở cơ quan BHXH hoặc hỏi tư vấn pháp luật của công đoàn. Điều quan trọng là có con số cụ thể, có ngày trả, và có cách kiểm lại.
Nếu gia đình chưa từng nghe về khoản này, bạn có thể mở lời nhẹ nhàng: "Em muốn đóng bảo hiểm để về già có lương hưu, anh chị hỗ trợ em phần này theo quy định nhé". Phần lớn ba mẹ trẻ hiểu giá trị của bảo hiểm vì chính họ cũng đang đóng ở công ty.
Các bước tự đăng ký BHXH tự nguyện và BHYT
Thủ tục có thể khác nhau theo địa phương và thay đổi theo thời gian; trình tự dưới đây là khung chung để bạn chuẩn bị. Sau sắp xếp hành chính năm 2025, đầu mối gần nhất là cơ quan BHXH phụ trách địa bàn xã, phường, các điểm thu do ngành uỷ quyền (bưu điện, đại lý thu tại xã, phường), hoặc kênh trực tuyến của ngành.
- Chuẩn bị căn cước, mã số BHXH nếu đã có, địa chỉ thường trú hoặc tạm trú hiện tại. Bảo mẫu ở lại nên đăng ký tạm trú tại nhà người thuê trước để có địa chỉ đăng ký thuận tiện.
- Đến điểm thu hoặc cơ quan BHXH, nói rõ bạn muốn tham gia BHXH tự nguyện và BHYT, nghề hiện tại là giúp việc gia đình, trông trẻ.
- Hỏi các mức thu nhập làm căn cứ đóng, chọn mức bạn duy trì được lâu dài. Đóng đều mức vừa sức tốt hơn đóng mức cao vài tháng rồi bỏ.
- Chọn kỳ đóng hợp với cách bạn nhận tiền công: nhận theo tháng thì đóng theo tháng hoặc quý; có khoản thưởng cuối năm thì có thể đóng dài hơn.
- Với BHYT, hỏi đăng ký theo hộ gia đình ở nơi bạn có địa chỉ, chọn cơ sở khám ban đầu gần chỗ làm nếu được, hỏi thẻ có giá trị từ khi nào.
- Nhận biên lai, tải ứng dụng chính thức của ngành để tra cứu quá trình đóng. Cài đặt nhắc lịch đóng trên điện thoại để không quên kỳ.
Cẩn thận với người tự xưng "làm hộ bảo hiểm" thu tiền mặt rồi không nộp. Chỉ nộp tiền ở điểm thu chính thức, giữ biên lai, và tự tra cứu trên kênh chính thức sau mỗi kỳ.
Những hiểu lầm hay gặp trong nghề
"Làm giúp việc thì không được đóng bảo hiểm." Sai. Ít nhất bạn luôn có đường BHXH tự nguyện và BHYT; còn diện bắt buộc thì phụ thuộc quy định hiện hành, cần hỏi cơ quan BHXH. Không ai cấm người giúp việc tham gia.
"Đóng tự nguyện mất tiền, không bằng gửi tiết kiệm." Hai thứ khác mục đích. Tiết kiệm có thể rút tiêu bất cứ lúc nào; lương hưu là khoản trả đều đến hết đời, kèm thẻ BHYT khi hưởng hưu theo quy định. Nghề trông trẻ không có hưu công ty, nên một nguồn trả đều lúc già là thứ khó thay thế.
"Già rồi mới đóng thì muộn." Muộn hơn thì khó đủ số năm, nhưng không phải vô ích. Hỏi cơ quan BHXH về điều kiện hưởng lương hưu theo luật mới và cách cộng nối thời gian đã đóng trước đây; nhiều người bất ngờ khi biết mình đã có vài năm đóng từ thời đi làm công ty.
"Có BHYT là đủ." BHYT lo chi phí khám chữa bệnh, không lo thu nhập khi bạn nghỉ làm hay về già. Hai loại bổ sung cho nhau.
"Gia đình trả khoản bảo hiểm thì mình muốn tiêu sao cũng được." Về pháp lý, tiền đã trả cho bạn; nhưng nếu thoả thuận ghi rõ là khoản để tham gia bảo hiểm thì dùng sai mục đích vừa thiệt cho chính bạn, vừa làm mất lòng tin.
Khi đổi chỗ làm, nghỉ việc hay ốm dài ngày
Với BHXH tự nguyện, đổi nhà làm không làm gián đoạn gì, bạn chỉ cần tiếp tục đóng đúng kỳ. Nếu có tháng không đủ tiền, đừng bỏ hẳn; hỏi cơ quan BHXH về cách đóng bù cho thời gian gián đoạn, vì quy định thường có cách cho người tham gia đóng bù trong một số trường hợp.
Với BHXH bắt buộc qua người thuê (nếu trường hợp của bạn áp dụng), khi nghỉ việc phải đề nghị người thuê làm thủ tục báo giảm và xác nhận thời gian đóng. Đây là việc nên ghi trong mục chấm dứt hợp đồng ngay từ đầu, để lúc chia tay không ai quên.
Thẻ BHYT nên giữ liên tục. Nếu để gián đoạn lâu, khi mua lại có thể phải chờ một khoảng thời gian thẻ mới có giá trị, và mất quyền lợi tính theo số năm tham gia liên tục. Vì vậy dù đang thất nghiệp vài tháng, ưu tiên gia hạn BHYT trước các khoản khác.
Khi ốm dài ngày, người tham gia tự nguyện thường không có trợ cấp ốm đau như người đóng bắt buộc; đây là lý do nên bàn với gia đình về nghỉ ốm có lương ngay trong hợp đồng, và cân nhắc thêm một gói bảo hiểm sức khoẻ hoặc tai nạn cá nhân nếu kinh tế cho phép. Đọc kỹ điều khoản loại trừ trước khi mua bất kỳ gói thương mại nào.
Câu hỏi thường gặp
Bảo mẫu đi về theo giờ cho hai, ba nhà thì đóng bảo hiểm thế nào?
Đường thuận nhất thường là tự tham gia BHXH tự nguyện và BHYT, vì không gắn với nhà nào. Bạn có thể đề nghị từng nhà góp một phần vào khoản bảo hiểm theo tỷ lệ giờ làm, ghi rõ trong tin nhắn thoả thuận với mỗi nhà.
Đã từng đóng BHXH ở công ty, nay làm bảo mẫu có đóng tiếp được không?
Được. Bạn dùng lại mã số BHXH cũ để đăng ký tự nguyện; thời gian đóng mới được cộng nối với thời gian cũ. Đừng làm sổ mới, vì hai mã số sẽ phải gộp lại sau rất mất công.
Bảo mẫu nước ngoài hoặc người nước ngoài làm bảo mẫu ở Việt Nam thì sao?
Người nước ngoài làm việc tại Việt Nam có quy định riêng về giấy phép lao động và bảo hiểm. Trường hợp này cần hỏi cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh và cơ quan BHXH, không nên áp cách làm của lao động trong nước.
Có thể rút BHXH tự nguyện một lần không?
Luật BHXH 2024 thay đổi điều kiện hưởng BHXH một lần theo hướng hạn chế hơn trước để giữ người tham gia trong hệ thống. Trước khi tính đến việc rút, hãy hỏi cơ quan BHXH về điều kiện hiện hành và so sánh với quyền lợi lương hưu bạn sẽ mất.
Gia đình nói đã trả khoản bảo hiểm nhưng không ghi giấy, làm sao chứng minh?
Từ nay hãy chuyển sang trả qua chuyển khoản với nội dung ghi rõ, hoặc ghi thêm một dòng vào thoả thuận và hai bên ký. Với khoảng thời gian đã qua, tin nhắn hai bên nhắc đến khoản này cũng là bằng chứng có giá trị.
Nhà nước có hỗ trợ tiền đóng BHXH tự nguyện không?
Có chính sách hỗ trợ một phần mức đóng cho người tham gia BHXH tự nguyện, mức khác nhau theo diện hộ nghèo, cận nghèo và người khác, một số địa phương có hỗ trợ thêm. Hỏi điểm thu hoặc cơ quan BHXH để biết mức áp dụng cho bạn.