Bảo mẫu là người lao động nên có quyền nghỉ như mọi người lao động khác: nghỉ trong ngày, nghỉ hằng tuần ít nhất 24 giờ liên tục, nghỉ phép năm khi làm đủ thời gian, và nghỉ lễ Tết theo Bộ luật Lao động. Với bảo mẫu ở lại, khó khăn không nằm ở luật mà ở chỗ giờ làm và giờ sống lẫn vào nhau; vì vậy cách bảo vệ mình là ghi giờ thật cụ thể từ đầu và có quy ước rõ thế nào thì tính là làm thêm.
Bài này đi qua từng loại nghỉ dưới góc người làm nghề: luật nói gì ở mức nguyên lý, cách viết vào thoả thuận, những tình huống hay bị kéo dài giờ (trẻ thức đêm, ba mẹ về muộn, cuối tuần có khách), và cách sắp xếp lịch Tết khi cả bạn lẫn gia đình đều cần người. Mọi tỷ lệ, số ngày cụ thể nên kiểm lại văn bản hiện hành vì quy định có thể được sửa đổi, hướng dẫn thêm.
Luật nói gì về giờ làm và giờ nghỉ, ở mức nguyên lý
Bộ luật Lao động 2019 đặt khung chung cho mọi người lao động: thời giờ làm việc bình thường không quá 8 giờ một ngày và 48 giờ một tuần; mỗi tuần được nghỉ ít nhất 24 giờ liên tục; làm đủ 12 tháng cho một người sử dụng lao động thì có phép năm, với điều kiện làm việc bình thường là 12 ngày làm việc; các ngày lễ, Tết được nghỉ hưởng nguyên lương. Lao động giúp việc gia đình có mục riêng trong luật và văn bản hướng dẫn, nhưng tinh thần là người giúp việc cũng có quyền nghỉ ngơi, không phải "ở trong nhà thì lúc nào cũng là giờ làm".
Thực tế của nghề trông trẻ lại không vừa khít với khung tám tiếng. Trẻ nhỏ cần người từ lúc thức dậy đến lúc ngủ, có khi cả đêm. Vì vậy phần lớn thoả thuận của bảo mẫu ở lại có giờ dài hơn tám tiếng, kèm thời gian nghỉ xen kẽ khi trẻ ngủ, và tiền công đã tính đến điều đó. Điều quan trọng là hai bên phải nói thẳng và ghi lại: khung giờ thường là bao nhiêu, nghỉ xen kẽ được tính thế nào, và vượt qua mức nào thì là làm thêm.
Luật chung cũng có nguyên tắc trả cao hơn cho giờ làm thêm, giờ làm vào ngày nghỉ hằng tuần và ngày lễ, cùng giờ làm ban đêm. Cách áp những tỷ lệ này vào lao động giúp việc gia đình nên hỏi cơ quan quản lý lao động ở địa phương hoặc dịch vụ tư vấn pháp luật của công đoàn. Trong thoả thuận, bạn không cần ghi tỷ lệ phức tạp; chỉ cần hai bên thống nhất một cách tính rõ ràng, công bằng và có thể kiểm lại được.
Bốn loại nghỉ và cách ghi vào thoả thuận
Mỗi loại nghỉ có một câu hỏi riêng cần trả lời. Bảng dưới gom các câu đó để bạn mang theo khi bàn với ba mẹ.
| Loại nghỉ | Câu hỏi cần trả lời | Gợi ý cách ghi (giả định) |
|---|---|---|
| Nghỉ trong ngày | Khi nào được nghỉ, có phải trực bên cạnh không, có được ra khỏi nhà không | "Nghỉ một tiếng sau bữa trưa khi bà ở nhà trông bé; khi chỉ có một mình thì nghỉ tại chỗ lúc bé ngủ" |
| Nghỉ hằng tuần | Ngày nào, từ giờ nào đến giờ nào, có được ra ngoài qua đêm không | "Nghỉ từ 18 giờ thứ bảy đến 7 giờ thứ hai, được đi ra ngoài, báo trước nếu ngủ lại bên ngoài" |
| Phép năm | Bao nhiêu ngày, xin trước bao lâu, gộp được không, chưa nghỉ hết thì sao | "Xin trước hai tuần; có thể gộp với Tết; ngày chưa nghỉ hai bên thoả thuận cách giải quyết cuối năm" |
| Lễ, Tết | Ngày nào nghỉ, ai trông trẻ thay, làm vào ngày lễ tính thế nào | "Tết về quê theo lịch chốt trước một tháng; nếu ở lại làm ngày lễ thì tính là làm ngày lễ" |
Điểm hay bị bỏ sót là nghỉ hằng tuần của người ở lại. Nếu ngày nghỉ của bạn vẫn ở trong nhà và trẻ chạy sang tìm, bạn sẽ khó nghỉ thật. Nhiều bảo mẫu chọn ra ngoài vào ngày nghỉ, về quê, gặp bạn bè, hoặc ít nhất đóng cửa phòng, để cả trẻ và gia đình quen với việc hôm đó cô không làm.
Nghỉ trong ngày của người trông trẻ: nghỉ thật và "nghỉ tại chỗ"
Trong nghề trông trẻ có hai kiểu nghỉ khác hẳn nhau. Kiểu thứ nhất là nghỉ thật: có người khác trông trẻ, bạn được rời khỏi trách nhiệm, đi ăn, đi tắm, ngủ trưa, gọi điện về nhà. Kiểu thứ hai là nghỉ tại chỗ: trẻ ngủ, bạn được ngồi xuống, nhưng vẫn phải ở trong tầm nghe, kiểm giấc ngủ của trẻ, sẵn sàng đứng dậy khi trẻ khóc. Nghỉ tại chỗ đỡ mệt hơn làm việc, nhưng không phải nghỉ hoàn toàn.
Khi thoả thuận, hãy tách hai kiểu này ra. Một ngày có mười hai tiếng ở cạnh trẻ, trong đó hai tiếng trẻ ngủ trưa, không có nghĩa bạn có hai tiếng nghỉ thật. Với trẻ dưới một tuổi, giờ trẻ ngủ vẫn là giờ phải kiểm tư thế ngủ, nghe tiếng thở; gia đình hiểu điều này thì sẽ không ngạc nhiên khi bạn nói mình cần một khoảng nghỉ thật mỗi ngày.
Cách thực tế nhất là gắn nghỉ thật với lúc có người lớn khác trong nhà: ông bà sang chơi buổi chiều, ba mẹ về sớm một hôm, buổi tối sau khi bàn giao. Một câu mở lời gợi ý: "Mỗi tối sau tám giờ khi anh chị ở nhà với bé, em xin được về phòng, trừ khi bé ốm". Một câu như vậy, ghi vào thoả thuận, giúp bạn giữ được giấc ngủ, thứ quyết định bạn có trông trẻ an toàn ngày hôm sau hay không.
Với bảo mẫu đi về, chuyện nghỉ trong ngày lại khác: bạn thường làm một mạch từ lúc ba mẹ đi làm đến lúc họ về, không có ai thay. Khi đó hãy thoả thuận giờ ăn trưa của bạn trùng giờ trẻ ngủ, được ăn ngồi tử tế chứ không đứng ăn vội cạnh bồn rửa, và được phép gọi điện việc riêng ngắn khi trẻ đã ngủ say. Những điều nhỏ này không cần ghi dài, chỉ một dòng, nhưng nếu không nói ra thì nhiều nhà mặc nhiên coi cả ngày của bạn là giờ làm liên tục.
Người làm nghề lâu năm đều biết: thiếu ngủ kéo dài làm phản xạ chậm, dễ cáu với trẻ, dễ quên khoá cửa, quên tắt bếp. Nghỉ đủ không phải đòi quyền lợi cho riêng mình mà là một phần của an toàn cho trẻ.
Những lúc giờ làm hay bị kéo dài, và cách thoả thuận trước
Trẻ thức đêm. Với trẻ còn bú đêm hoặc mọc răng, ai dậy với trẻ là câu hỏi phải chốt. Nếu bạn ngủ cùng phòng với trẻ và dậy đêm thường xuyên, đó là một phần công việc nặng, nên được tính vào tiền công hoặc bù bằng giờ nghỉ ban ngày.
Ba mẹ về muộn. Với bảo mẫu đi về, ba mẹ về muộn là bạn về muộn. Nên ghi quy ước: muộn quá bao nhiêu phút thì báo trước, muộn bao lâu thì tính là làm thêm. Không cần căng thẳng, chỉ cần nhất quán.
Cuối tuần có khách, có tiệc. Ngày nghỉ của bạn trùng ngày gia đình có tiệc thì gia đình hay nhờ ở lại. Bạn có quyền nhận hoặc từ chối; nếu nhận, đó là làm vào ngày nghỉ và nên được bù ngày khác hoặc tính thêm theo thoả thuận.
Đi du lịch cùng gia đình. Đi du lịch với gia đình nghe vui nhưng thường là trông trẻ cả ngày ở nơi lạ, không có giờ nghỉ quen thuộc. Thoả thuận trước: giờ làm mỗi ngày, chỗ ngủ, ai lo chi phí ăn ở đi lại của bạn, có ngày nghỉ trong chuyến đi không.
Trẻ ốm. Khi trẻ ốm, bạn thường phải thức nhiều hơn. Nên có quy ước ba mẹ là người trực đêm chính khi trẻ sốt, bạn hỗ trợ ban ngày, để không ai kiệt sức.
Sắp xếp lịch Tết khi cả bạn và gia đình đều cần
Tết là lúc mâu thuẫn dễ nổ nhất: bạn muốn về quê, gia đình cần người vì trẻ còn nhỏ và họ hàng đến chơi. Trình tự dưới đây giúp hai bên chốt lịch sớm, tránh đến sát Tết mới cãi nhau.
- Bàn lịch Tết trước ít nhất một tháng, tốt nhất ngay khi ký hợp đồng nếu bạn bắt đầu làm vào cuối năm.
- Hỏi rõ ngày nào gia đình chắc chắn ở nhà với trẻ, ngày nào họ đi chúc Tết, về quê nội ngoại. Đó là những ngày bạn có thể nghỉ mà trẻ vẫn có người.
- Nói rõ ngày bạn muốn về và lý do (đường xa, vé xe khó mua, gia đình bạn cũng cần bạn). Lý do cụ thể giúp hai bên thông cảm nhau hơn.
- Nếu bạn đồng ý ở lại làm những ngày Tết, chốt cách tính: những ngày đó được trả thế nào, có bù ngày nghỉ sau Tết không. Luật có nguyên tắc làm vào ngày lễ Tết được trả cao hơn; hai bên nên thống nhất con số cụ thể.
- Chốt ngày quay lại làm việc và báo trước nếu có thay đổi. Nhiều mâu thuẫn sau Tết xuất phát từ việc bảo mẫu về muộn hơn hẹn mà không báo, hoặc gia đình đã tìm người khác mà không nói.
- Ghi lại lịch đã chốt bằng tin nhắn để hai bên cùng nhìn.
Với các ngày lễ khác trong năm, cách làm tương tự nhưng đơn giản hơn. Danh sách các ngày lễ, Tết được nghỉ hưởng lương nằm trong Bộ luật Lao động; khi thoả thuận, hai bên nên đối chiếu danh sách hiện hành thay vì nhớ theo thói quen.
Ghi giờ làm của chính mình: thói quen nhỏ, giá trị lớn
Một thói quen ít người làm nghề có là ghi giờ làm thật của mình. Mỗi tối, bạn ghi một dòng vào sổ hoặc điện thoại: bắt đầu mấy giờ, kết thúc mấy giờ, có thức đêm không, có làm ngày nghỉ không. Chỉ mất một phút, nhưng sau một tháng bạn có một bức tranh rõ ràng về khối lượng công việc thật.
Bản ghi này có ba cái lợi. Thứ nhất, khi bàn lại tiền công sau một năm, bạn có số liệu cụ thể thay vì cảm giác "dạo này em làm nhiều quá". Thứ hai, khi có tranh chấp về làm thêm giờ, bản ghi đều đặn hằng ngày là bằng chứng có giá trị hơn trí nhớ. Thứ ba, chính bạn sẽ nhận ra khi nào mình đang làm quá sức, trước khi cơ thể báo bằng bệnh.
Nếu ghi trong điện thoại, hãy dùng một ứng dụng ghi chú bình thường, không cần gì phức tạp. Nếu ghi sổ, để ở nơi riêng của bạn. Không cần khoe với gia đình hằng ngày, nhưng khi có chuyện cần bàn, bạn có thể mở ra và nói chuyện bằng con số. Phần lớn ba mẹ tử tế khi thấy con số sẽ hiểu và điều chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Bảo mẫu ở lại có được nghỉ chủ nhật không?
Ngày nghỉ hằng tuần không bắt buộc là chủ nhật, nhưng mỗi tuần phải có ít nhất 24 giờ nghỉ liên tục. Hai bên chọn ngày nào hợp với lịch gia đình, ghi rõ giờ bắt đầu và kết thúc, và tôn trọng ngày nghỉ đó như một cam kết.
Làm chưa đủ 12 tháng thì có phép năm không?
Theo nguyên lý chung của luật lao động, người làm chưa đủ 12 tháng thì số ngày phép tính theo tỷ lệ thời gian đã làm. Cách tính cụ thể với lao động giúp việc gia đình nên kiểm văn bản hiện hành và ghi vào thoả thuận để tránh hiểu khác nhau.
Trẻ ngủ trưa hai tiếng thì có tính là giờ nghỉ không?
Phụ thuộc bạn có phải trực bên cạnh hay không. Nếu bạn vẫn ở trong tầm nghe, kiểm giấc trẻ, không được rời đi thì đó là nghỉ tại chỗ, chưa phải nghỉ hoàn toàn. Nên thoả thuận rõ để gia đình không tính khoảng này như giờ nghỉ thật.
Gia đình nhờ trông thêm buổi tối, có được từ chối không?
Được. Ngoài giờ đã thoả thuận, việc nhận thêm là tự nguyện. Nếu bạn nhận, nên chốt cách tính làm thêm. Nếu từ chối, nói nhẹ nhàng và sớm để gia đình kịp tìm cách khác, không để đến phút cuối.
Ngày lễ ba mẹ đi làm, bảo mẫu phải làm thì tính sao?
Luật có nguyên tắc người làm việc vào ngày lễ được trả cao hơn ngày thường. Hai bên nên thống nhất trước cách tính hoặc bù một ngày nghỉ khác. Thoả thuận bằng tin nhắn trước ngày lễ là đủ để sau này không phải tranh luận.
Bảo mẫu có được nghỉ ốm có lương không?
Chế độ ốm đau gắn với việc tham gia bảo hiểm xã hội và thoả thuận giữa hai bên. Nhiều gia đình tử tế vẫn cho nghỉ vài ngày ốm có lương; điều này nên ghi trong hợp đồng thay vì để đến khi ốm mới hỏi.