Đọc truyện cho trẻ khi đi trông hiệu quả nhất khi người trông chọn sách đúng tuổi (sách vải, sách bìa cứng nhiều hình cho bé dưới hai tuổi; truyện tranh có tình tiết đơn giản cho bé ba, bốn tuổi; truyện dài hơn, có nhiều nhân vật cho bé năm, sáu tuổi), đọc chậm, chỉ vào tranh, dừng lại hỏi và đáp lại lời bé. Mỗi lần đọc chỉ cần vài phút với bé nhỏ, kéo dài dần theo tuổi; đọc lại một quyển nhiều lần là bình thường và có ích.
Đọc truyện là hoạt động nhiều ba mẹ mong người trông làm, nhưng không phải ai cũng tự tin: có người ngại giọng đọc của mình, có người không biết chọn sách, có người gặp bé không chịu ngồi yên. Bài này dành cho người làm nghề trông trẻ: từ chọn sách trong tủ nhà khách, cách đọc cho một bé, cách kể khi không có sách, đến đọc cho nhóm năm, sáu bé trong nhóm trẻ.
Đọc truyện trong ngày trông: không phải dạy chữ, mà là trò chuyện
Mục đích của giờ đọc truyện khi trông trẻ không phải là dạy bé đọc chữ. Đó là khoảng thời gian người lớn và bé ngồi gần nhau, cùng nhìn một quyển sách, nói chuyện về những gì thấy trong tranh. Trẻ nghe được rất nhiều từ ngữ mà lời nói hằng ngày ít khi dùng, làm quen với câu chuyện có đầu có cuối, và có một khoảng yên giữa ngày.
Nhiều nghiên cứu về đọc sách cho trẻ nhỏ nhấn mạnh phần trò chuyện quanh trang sách hơn là đọc đúng từng chữ. Một cách tiếp cận được biết tới rộng rãi là "đọc đối thoại" (dialogic reading), do nhóm của nhà tâm lý học Grover Whitehurst ở Mỹ phát triển từ cuối thập niên 1980: người lớn hỏi, bé trả lời, người lớn mở rộng câu trả lời của bé, và dần dần bé trở thành người kể. Người trông không cần biết tên gọi này; chỉ cần nhớ là đọc truyện là nói chuyện với bé quanh quyển sách.
Vì vậy, người trông không cần giọng đọc hay như phát thanh viên, cũng không cần đọc hết quyển. Một lần đọc mà bé chỉ xem tranh con mèo rồi kể chuyện con mèo nhà hàng xóm cũng là một lần đọc tốt.
Chọn sách theo tuổi: nhìn gì ở quyển sách
Phần lớn nhà khách đã có sẵn một tủ sách nhỏ. Người trông chọn trong đó, hoặc gợi ý ba mẹ nếu thấy thiếu loại nào. Bảng dưới gợi ý những đặc điểm nên tìm:
| Tuổi | Loại sách hợp | Bé làm gì với sách | Người trông làm gì |
|---|---|---|---|
| Dưới 12 tháng | Sách vải, sách nhựa, sách bìa cứng, hình to, tương phản | Cầm, gặm, lật, nhìn | Gọi tên hình, bắt chước tiếng kêu, để bé cầm |
| 1–2 tuổi | Sách bìa cứng, mỗi trang một hình, có lặp lại | Chỉ vào hình, lật trang, đòi đọc lại | Hỏi "con mèo đâu?", chờ bé chỉ, khen khi bé chỉ đúng |
| 2–3 tuổi | Truyện tranh ngắn, câu lặp, vần điệu, chuyện đời thường | Nói theo câu lặp, trả lời câu hỏi ngắn | Ngừng trước câu lặp cho bé nói tiếp |
| 3–4 tuổi | Truyện có tình tiết đơn giản, có vấn đề và cách giải quyết | Hỏi "tại sao", đoán chuyện gì xảy ra tiếp | Hỏi "con nghĩ bạn ấy sẽ làm gì?" |
| 5–6 tuổi | Truyện dài hơn, nhiều nhân vật, truyện cổ tích, sách khám phá | Kể lại chuyện, liên hệ bản thân, tự "đọc" theo tranh | Để bé kể, hỏi cảm xúc nhân vật |
Nên tránh những quyển có hình ảnh đáng sợ hay bạo lực với bé nhỏ, kể cả trong một số truyện cổ tích quen thuộc; bé bốn, năm tuổi có thể nghe được nhưng người trông nên đọc trước và hỏi ý ba mẹ nếu không chắc. Sách có chi tiết nhỏ rời như nút, mắt nhựa dính không chắc thì không đưa cho bé dưới ba tuổi.
Đọc cho một bé: các bước của một lần đọc
Một lần đọc cho bé hai, ba tuổi thường chỉ năm đến mười lăm phút. Các bước dưới đây giúp bé ngồi lâu hơn và tham gia nhiều hơn:
- Chọn chỗ ngồi yên, đủ sáng, bé ngồi trong lòng hoặc sát bên để cả hai cùng nhìn trang sách. Tắt tivi, cất điện thoại.
- Cho bé chọn sách trong hai, ba quyển người lớn đưa ra. Bé được chọn thì chịu nghe hơn.
- Nhìn bìa trước: "con thấy gì trên bìa?", "con đoán truyện nói về ai?".
- Đọc chậm, chỉ vào tranh khi nhắc tới nhân vật, đồ vật. Đổi giọng nhẹ cho từng nhân vật nếu thấy thoải mái, không cần diễn.
- Dừng lại hỏi vài lần trong một quyển, không phải trang nào cũng hỏi: "con chó đang làm gì?", "bạn ấy buồn hay vui?".
- Đáp lại và mở rộng câu trả lời của bé: bé nói "chó chạy" thì người lớn nói "đúng rồi, con chó đang chạy theo quả bóng đỏ".
- Kết thúc khi bé muốn, kể cả chưa hết quyển. Gấp sách lại, nói "lần sau mình đọc tiếp nhé".
Nếu bé đòi đọc lại một quyển lần thứ mười trong tuần, cứ đọc. Trẻ nhỏ thích sự lặp lại vì bé đoán trước được và cảm thấy mình làm chủ câu chuyện. Người lớn có thể thay đổi một chút như ngừng ở cuối câu để bé tự nói tiếp.
Khi không có sách: kể chuyện bằng lời và đọc tranh
Không phải nhà nào cũng có nhiều sách, và người trông không tự mua sách cho nhà khách nếu chưa bàn với ba mẹ. Kể chuyện bằng lời vẫn có giá trị như đọc sách. Người trông có thể kể lại những truyện cổ tích quen như "Tích Chu", "Cây khế", "Thỏ và rùa", rút gọn cho hợp tuổi và bỏ những đoạn đáng sợ. Có thể kể chuyện về chính ngày hôm đó của bé: "sáng nay có một bạn nhỏ đi ra công viên, bạn ấy thấy một con chim sẻ…". Bé rất thích nghe chuyện có mình trong đó.
Một cách khác là đọc tranh: lấy một tấm ảnh trong tạp chí cũ, một bao bì có hình con vật, hay chỉ là khung cửa sổ, rồi cùng bé kể chuyện về những gì nhìn thấy. Ai đang làm gì, tại sao, chuyện gì sẽ xảy ra tiếp.
Với bé năm, sáu tuổi, người trông có thể chơi "kể chuyện nối tiếp": người lớn kể một câu, bé kể câu tiếp theo, cứ thế cho tới khi câu chuyện kết thúc. Trò này không cần đồ gì và dùng được cả khi đang chờ ba mẹ hay đi trên đường.
Sách về chuyện bé đang trải qua: dùng đúng lúc, không giảng bài
Có những giai đoạn bé gặp chuyện mới: sắp có em, bắt đầu đi nhà trẻ, sợ bóng tối, tập bỏ tã, chuyển nhà, ông bà ở quê lên chơi rồi về. Sách tranh viết về chính những chuyện ấy giúp bé có từ ngữ để nói ra điều mình cảm thấy, và thấy rằng bạn nhân vật trong sách cũng trải qua giống mình. Nhiều tủ sách gia đình đã có những quyển như vậy; người trông có thể hỏi ba mẹ bé đang ở giai đoạn nào để chọn sách cho hợp.
Cách dùng loại sách này là đọc như mọi quyển khác, không biến thành bài học. Người trông không nói "đấy, bạn trong truyện ngoan, con phải như thế". Thay vào đó, hỏi nhẹ: "bạn ấy thấy sao khi mẹ có em bé?", "con có bao giờ thấy như vậy không?". Nếu bé muốn nói thì nghe, không muốn thì thôi, lật trang tiếp.
Chuyện nhạy cảm của gia đình như ba mẹ chia tay, người thân mất, bé đang được theo dõi về sức khoẻ, người trông không tự chọn sách để "giúp bé vượt qua". Đó là việc của ba mẹ, có khi cần chuyên gia. Người trông chỉ dùng sách ba mẹ đưa, theo cách ba mẹ muốn, và báo lại ba mẹ những gì bé nói trong lúc đọc.
Một điều nhỏ nhưng có ích: khi bé tỏ ra lo lắng về điều gì đó trong ngày, như sợ tiếng sấm, người trông có thể nhớ để kể ba mẹ nghe. Ba mẹ có thể tìm một quyển sách về đề tài đó và đọc cùng bé buổi tối.
Đọc cho cả nhóm trẻ: chỗ ngồi, độ dài và giữ sự chú ý
Ở nhóm trẻ, đọc cho năm, sáu bé cùng lúc khác hẳn đọc cho một bé. Các bé ngồi thành nửa vòng tròn trước mặt cô, không xếp hàng dọc để bé ngồi sau không thấy. Cô cầm sách hướng ra phía các bé, ngang tầm mắt các bé, đọc theo kiểu nhìn trang sách từ bên cạnh. Sách nên có khổ lớn, hình rõ, ít chi tiết nhỏ để bé ngồi xa vẫn thấy.
Độ dài tính theo bé nhỏ nhất: nhóm có bé hai tuổi thì một quyển ngắn, khoảng năm đến mười phút. Bé nào không ngồi được thì cho phép bé chơi yên lặng ở gần, không bắt cả nhóm dừng lại vì một bé. Câu hỏi đặt cho cả nhóm, gọi tên từng bé trả lời theo lượt để bé nhút nhát cũng có phần.
Có thể cho bé lớn giữ một việc như lật trang, cầm con rối nhân vật chính. Kết thúc giờ đọc bằng một hoạt động ngắn liên quan như làm động tác con vật trong truyện, hát một bài về con vật đó. Sách đọc cho nhóm nên đọc lại nhiều lần trong tuần; lần thứ ba, thứ tư các bé sẽ đọc theo cô những câu lặp lại.
Giữ sách và giữ giờ đọc trong ngày
Sách của nhà khách là đồ của gia đình, có quyển là quà quý. Người trông dạy bé cách cầm sách, lật trang từ góc, không vẽ lên sách, và cất sách lên kệ sau khi đọc. Sách bị rách nhẹ thì báo ba mẹ, đừng tự dán băng keo lên tranh. Bé dưới hai tuổi nên dùng sách vải, sách bìa cứng để không lo rách.
Thời điểm đọc trong ngày cũng quan trọng. Ba lúc dễ đọc nhất là sau một khối vận động khi bé cần ngồi nghỉ, trước giấc ngủ trưa để hạ nhịp, và lúc chờ ba mẹ về cuối ngày. Ngoài ra, cứ để sách trong tầm tay bé ở góc chơi; nhiều bé tự lấy sách ra lật và đến tìm người lớn đọc cho nghe.
Với nhóm trẻ, nên có một giỏ sách riêng đặt thấp, đổi sách theo tuần hoặc theo chủ đề, và dạy các bé trả sách về giỏ sau khi xem. Sách hỏng quá thì rút ra, đừng để bé quen với việc sách rách là bình thường. Những quyển dùng chung cho nhóm nên lau bìa định kỳ như lau đồ chơi, nhất là trong mùa có dịch bệnh lây qua tay.
Cuối tuần, người trông có thể kể với ba mẹ bé thích quyển nào, hay hỏi về chuyện gì, để ba mẹ đọc tiếp quyển đó buổi tối. Sự nối tiếp giữa người trông và ba mẹ làm giờ đọc truyện trở thành một phần quen thuộc trong ngày của bé.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ không chịu ngồi nghe đọc truyện thì làm sao?
Bắt đầu thật ngắn, chỉ vài trang, chọn sách có hình to, có tiếng kêu con vật, có lật mở. Cho bé cầm sách, lật trang, đứng hay nằm cũng được. Chọn lúc bé không quá đói hay quá mệt. Nhiều bé không ngồi yên nhưng vẫn nghe trong lúc chơi gần đó.
Người trông giọng địa phương có ảnh hưởng tới trẻ không?
Không có gì phải ngại. Trẻ nghe nhiều giọng nói khác nhau trong đời sống. Điều quan trọng là đọc rõ, chậm, có trò chuyện. Nếu ba mẹ có mong muốn riêng về cách phát âm một số từ, có thể trao đổi nhẹ nhàng với ba mẹ.
Có nên vừa đọc vừa chỉ từng chữ cho trẻ không?
Không cần, nhất là với bé dưới năm tuổi. Việc của người trông khi đọc truyện là trò chuyện quanh tranh và câu chuyện, không phải dạy chữ. Nếu bé tự hỏi chữ nào là tên mình, có thể chỉ cho bé xem, nhưng đừng biến giờ đọc thành giờ học.
Đọc truyện trên điện thoại hay máy tính bảng có được không?
Sách giấy vẫn tốt hơn cho trẻ nhỏ vì ít yếu tố gây sao nhãng và người lớn trò chuyện nhiều hơn. Việc dùng thiết bị điện tử cho bé phải theo quy định của ba mẹ. Nếu ba mẹ cho phép dùng sách điện tử, người trông vẫn ngồi cùng bé và trò chuyện như sách giấy.
Truyện cổ tích có những đoạn đáng sợ thì có nên đọc cho trẻ nhỏ?
Với bé dưới bốn tuổi, nên rút gọn hoặc bỏ đoạn đáng sợ, kể theo hướng nhẹ nhàng. Bé năm, sáu tuổi có thể nghe nhưng người lớn nên đọc trước để biết, quan sát phản ứng của bé, và hỏi ý ba mẹ nếu không chắc gia đình muốn thế nào.
Mỗi ngày nên đọc truyện cho trẻ mấy lần?
Không có con số bắt buộc. Một đến vài lần ngắn trong ngày là hợp lý với ngày trông bình thường, đặt vào những lúc bé cần ngồi nghỉ, trước ngủ trưa hoặc lúc chờ ba mẹ. Quan trọng hơn số lần là bé thích giờ đọc và tự tìm đến sách.