Đồ chơi tự làm từ đồ sẵn có trong nhà như hộp giấy, chai nhựa, lõi giấy, vải vụn, nồi niêu cũ có thể giữ trẻ chơi lâu không kém đồ mua, với điều kiện người trông làm đúng phép thử an toàn: không có chi tiết nhỏ lọt được qua lõi cuộn giấy vệ sinh với trẻ dưới ba tuổi, không có cạnh sắc, không có dây dài trên khoảng ba mươi phân, nắp phải dán chắc, không dùng chai lọ từng đựng hoá chất, thuốc, và không bao giờ có pin cúc áo hay nam châm nhỏ.
Đi trông ở nhà khách hay làm cô nuôi ở nhóm trẻ nhỏ, người làm nghề hay gặp cảnh đồ chơi thì ít mà ngày thì dài. Đồ tự làm từ vật liệu sẵn có là cách lấp khoảng trống đó. Bài này đi qua các món dễ làm theo từng tuổi, phép thử an toàn trước khi đưa cho bé, vật liệu không được dùng, cách giữ sạch và lúc nào nên bỏ đi.
Vì sao đồ tự làm thường giữ trẻ lâu hơn người lớn nghĩ
Trẻ nhỏ không phân biệt đồ chơi đắt và rẻ. Bé thích những thứ bé có thể làm được gì đó với chúng: bỏ vào, lấy ra, lắc ra tiếng, đổ ra, xếp chồng, chui vào. Một chiếc hộp giấy có lỗ tròn để thả bóng vào thường được bé chơi lâu hơn một món đồ chơi bấm nút phát nhạc, vì món sau chỉ có một cách dùng, còn chiếc hộp thì bé tự nghĩ ra rất nhiều.
Đồ tự làm còn có một lợi thế với người trông: làm được ngay hôm đó, theo đúng thứ bé đang thích. Bé đang mê thả đồ vào lỗ thì làm hộp thả; bé đang mê tiếng động thì làm chai lắc. Khi bé chán, bỏ đi làm món khác, không tiếc tiền.
Một ví dụ quen thuộc ở các nhóm trẻ gia đình: cô nuôi gom lõi giấy, dán nối vài ống lên mặt tường thấp bằng băng keo giấy thành một "đường trượt" cho bóng nhựa. Các bé đứng thả bóng ở đầu trên, chạy xuống nhặt ở đầu dưới, rồi tự đổi hướng ống. Món này tốn vài phút làm nhưng có thể giữ cả nhóm chơi được nhiều ngày, chỉ cần kiểm tra băng keo mỗi sáng.
Làm đồ chơi trước mặt bé cũng là một hoạt động. Bé ba, bốn tuổi có thể phụ dán băng keo, chọn màu vải, bỏ hạt vào chai dưới sự giám sát. Bé năm, sáu tuổi có thể tự làm một phần như tô màu thùng giấy làm nhà. Tuy nhiên, khâu dùng dao, kéo nhọn, súng bắn keo nóng luôn do người lớn làm, xa tầm tay bé.
Phép thử an toàn trước khi đưa đồ tự làm cho bé
Trẻ dưới ba tuổi khám phá mọi thứ bằng miệng. Mỗi món đồ tự làm, trước khi đưa cho bé, người trông làm lần lượt các bước sau:
- Thử vật nhỏ bằng lõi cuộn giấy vệ sinh: bất kỳ phần nào của món đồ, hoặc phần có thể rời ra, mà lọt được qua lõi giấy thì quá nhỏ cho trẻ dưới ba tuổi. Lòng lõi giấy hơi rộng hơn khuôn kiểm tra vật nhỏ mà nhiều tiêu chuẩn an toàn đồ chơi dùng, nên đây là phép thử thận trọng tại nhà; nó không thay kiểm định nhưng loại được phần lớn vật hóc.
- Giật thử: kéo mạnh các phần dán, buộc, khâu như nắp chai, mắt dán, nơ vải. Phần nào rời ra được bằng tay người lớn thì bé cũng làm rời được bằng răng và tay.
- Sờ các cạnh: mép hộp thiếc, mép chai nhựa sau khi cắt, ghim bấm, đầu băng keo. Cạnh sắc phải dán kín bằng băng keo vải hoặc bỏ.
- Đo dây: dây, ruy băng, sợi len dài trên khoảng ba mươi phân có nguy cơ quấn cổ với trẻ nhỏ. Cắt ngắn hoặc không dùng.
- Ngửi và nhìn: không còn mùi hoá chất, không còn cặn của thứ đã đựng trước đó, không mốc.
- Bóp thử: chai nhựa mỏng bóp mạnh có nứt vỡ thành mảnh sắc không. Hộp giấy có vững khi bé ngồi lên không.
Phép thử này lặp lại mỗi ngày với đồ tự làm đã dùng lâu, vì băng keo bong dần, nắp lỏng dần, giấy rách dần. Một chai lắc an toàn hôm qua có thể hôm nay đã hở nắp.
Món dễ làm theo từng tuổi
Bảng gợi ý vài món đồ tự làm phổ biến, vật liệu và điều cần chú ý. Tuổi chỉ là mức tham khảo; luôn nhìn vào khả năng của chính bé đang trông:
| Món | Vật liệu | Hợp với | Chú ý an toàn |
|---|---|---|---|
| Hộp thả | Hộp giấy hoặc hộp nhựa có nắp, khoét lỗ tròn; quả bóng nhựa hoặc khối gỗ to | Khoảng 8 tháng – 2 tuổi | Vật thả phải to hơn lõi giấy vệ sinh; mép lỗ dán băng keo |
| Chai lắc | Chai nhựa dày sạch, bên trong là gạo, đậu, nước có màu thực phẩm | Khoảng 6 tháng – 3 tuổi | Nắp dán keo và quấn băng keo kín; kiểm tra hằng ngày |
| Hộp khăn rút | Hộp giấy ăn rỗng, nhiều khăn vải nhỏ nhét vào | Khoảng 8 tháng – 2 tuổi | Khăn không có tua dài, không nối thành dây dài |
| Đường hầm thùng giấy | Thùng giấy to, mở hai đầu | Khoảng 1 – 4 tuổi | Gỡ hết ghim bấm, băng keo lỏng; thùng đặt ở sàn thoáng |
| Ống thả bóng | Lõi giấy dài hoặc ống nhựa dán lên tường thấp | Khoảng 18 tháng – 4 tuổi | Bóng phải to; dán chắc, không để rơi xuống đầu bé |
| Nhà, xe bằng thùng giấy | Thùng giấy, bút sáp, băng keo | Khoảng 3 – 6 tuổi | Người lớn khoét cửa; không dùng dao rọc giấy gần bé |
| Rối ngón tay | Vải vụn, tất cũ | Khoảng 2 – 6 tuổi | Không dán mắt nhựa, nút áo với bé dưới ba tuổi; vẽ mắt bằng bút |
Chai lắc đựng gạo, đậu là món rất được bé nhỏ thích nhưng cũng là món cần kiểm tra kỹ nhất, vì nắp hở là hạt rơi ra, và hạt đậu, hạt gạo là vật bé dễ nhét vào mũi, miệng. Với bé dưới một tuổi, có thể làm chai lắc với nước và vài vật to bên trong thay vì hạt.
Vật liệu không được dùng, dù trông vô hại
Pin cúc áo và nam châm nhỏ. Đây là hai vật đặc biệt nguy hiểm nếu trẻ nuốt phải: pin cúc áo có thể gây bỏng tổn thương nghiêm trọng trong thời gian ngắn, nhiều viên nam châm nhỏ có thể hút nhau qua thành ruột. Không dùng trong đồ tự làm dưới bất kỳ hình thức nào. Nếu nghi bé nuốt phải, gọi 115 và đưa bé đi cấp cứu ngay, báo ba mẹ.
Chai lọ từng đựng hoá chất, thuốc, mỹ phẩm. Dù rửa sạch, nguy cơ còn cặn và quan trọng hơn là bé học rằng chai đó là đồ chơi, rồi một ngày với lấy chai thật. Chỉ dùng chai từng đựng nước uống, sữa, thực phẩm.
Túi nilon, bóng bay. Túi nilon gây ngạt, mảnh bóng bay vỡ gây hóc. Không dùng làm đồ chơi cho trẻ nhỏ, kể cả bóng bay chưa thổi.
Hạt nhỏ, hạt cườm, nắp chai nhỏ, đá cuội nhỏ. Chỉ dùng bên trong một vật được dán kín hoàn toàn, và kiểm tra hằng ngày. Không bao giờ để bé dưới ba tuổi chơi trực tiếp.
Hộp thiếc có mép sắc. Mép lon, hộp bánh quy thiếc sau khi mở có cạnh như dao. Nếu dùng làm trống, phải dán kín mép bằng nhiều lớp băng keo vải, kiểm tra thường xuyên, hoặc dùng nồi nhôm có mép cuộn tròn thay thế.
Xốp vụn, giấy bóng kính. Mảnh xốp dễ bẻ ra và bé cho vào miệng; giấy bóng kính có thể dính vào cổ họng. Tránh dùng với trẻ nhỏ.
Giữ đồ tự làm sạch sẽ và biết lúc bỏ đi
Đồ tự làm bằng giấy không rửa được; khi bị dính nước dãi nhiều, dính thức ăn hay ẩm mốc thì bỏ và làm cái mới. Đồ bằng nhựa như chai, hộp có thể lau bằng khăn ẩm, rửa bằng nước xà phòng nhẹ, phơi khô. Ở nhóm trẻ, đồ dùng chung nên được lau thường xuyên hơn, nhất là trong mùa có dịch bệnh lây qua tay như tay chân miệng; cách khử khuẩn đồ chơi theo hướng dẫn của cơ quan y tế.
Đồ tự làm có tuổi thọ ngắn, đó là bình thường. Dấu hiệu nên bỏ: băng keo bong mép, nắp lỏng, giấy rách thành mảnh, có mùi, có đốm mốc. Không cố dán lại nhiều lần một món đã xuống cấp; làm mới thường nhanh hơn và an toàn hơn.
Với chai lắc và hộp thả, người trông nên có thói quen đếm: biết trong chai có khoảng bao nhiêu vật to, biết hộp thả đi kèm mấy quả bóng. Cuối buổi đếm lại, thiếu một quả thì tìm cho bằng được trước khi bé nhỏ tìm thấy nó trước. Thói quen này đặc biệt quan trọng ở nhóm trẻ ghép tuổi, nơi đồ của bé lớn dễ lạc sang góc bé bò.
Cất đồ tự làm như đồ chơi thật: vào rổ, lên kệ, luân phiên với đồ chơi khác. Một món đồ tự làm bị vứt lăn lóc dưới gầm bàn là món dễ bị bé nhỏ tìm thấy khi người lớn không để ý, và chính lúc đó nó có thể đã hở nắp.
Hỏi ba mẹ trước khi mang đồ tự làm vào nhà khách
Ở nhà khách, mọi thứ người trông đưa vào tay bé đều nên được ba mẹ biết. Có gia đình rất thích đồ tự làm, có gia đình lo về vệ sinh hoặc không muốn trong nhà có thêm thùng giấy, chai lọ. Trước khi làm, nói với ba mẹ định làm gì, dùng vật liệu gì, lấy từ đâu. Thường thì vật liệu lấy ngay trong nhà khách như thùng giấy giao hàng, chai nước đã dùng, sau khi hỏi ba mẹ, là đơn giản nhất.
Ở nhóm trẻ, chủ nhóm nên báo cho ba mẹ biết nhóm có dùng đồ chơi tự làm, làm từ vật liệu gì và kiểm tra ra sao, ví dụ trong buổi gặp đầu năm hay trong nội quy. Ba mẹ biết trước thì yên tâm, và có khi còn góp vật liệu sạch.
Không mang đồ chơi tự làm từ nhà mình hay từ nhà khách khác sang mà chưa hỏi, vì không rõ vật liệu từng đựng gì, từng ở đâu. Không dùng đồ của gia đình vào việc làm đồ chơi khi chưa được phép, như cắt chiếc khăn còn dùng được, khoét hộp đựng đồ.
Sau khi làm, kể cho ba mẹ bé thích món nào. Nhiều ba mẹ sẽ làm thêm hoặc giữ lại những món bé thích, và hiểu thêm bé đang ở giai đoạn thích làm gì. Đồ tự làm vì thế không chỉ lấp khoảng trống trong ngày trông, mà còn là một chuyện để người trông và ba mẹ cùng nói về bé.
Câu hỏi thường gặp
Lõi cuộn giấy vệ sinh dùng làm phép thử vật nhỏ có chính xác không?
Đây là cách kiểm tra tại nhà gần đúng và hơi thận trọng: lòng lõi giấy rộng hơn một chút so với khuôn kiểm tra vật nhỏ của nhiều tiêu chuẩn đồ chơi, nên vật không lọt qua lõi thường cũng không lọt qua khuôn. Nó không thay kiểm định chính thức. Vật lọt qua lõi thì chắc chắn không cho trẻ dưới ba tuổi; vật không lọt vẫn cần kiểm tra các nguy cơ khác như cạnh sắc, dây dài.
Trẻ mấy tuổi thì chơi được đồ có chi tiết nhỏ?
Nhiều tiêu chuẩn đồ chơi lấy mốc ba tuổi cho đồ có chi tiết nhỏ. Tuy vậy, bé trên ba tuổi vẫn có thể cho đồ vào miệng, và trong nhóm có bé nhỏ hơn thì đồ chi tiết nhỏ phải được giữ ở khu riêng. Người trông nhìn vào thói quen của chính bé đang trông.
Có nên dùng keo nến, súng bắn keo khi làm đồ chơi cho trẻ không?
Người lớn có thể dùng để dán chắc nắp chai, các phần cần cố định, nhưng làm ở chỗ bé không với tới, rút điện ngay khi xong, chờ keo nguội hẳn và kiểm tra độ chắc trước khi đưa bé. Keo nóng có thể gây bỏng, không để súng keo trong tầm tay trẻ dù đã rút điện.
Chai lắc đựng nước màu có an toàn không?
An toàn nếu dùng chai nhựa dày, màu thực phẩm, nắp dán keo và quấn băng keo kín, kiểm tra hằng ngày. Không dùng nước rửa chén, dầu, kim tuyến nhỏ bên trong vì nếu chai nứt, bé có thể nuốt phải. Chai có dấu hiệu nứt, hở thì bỏ ngay.
Thùng giấy giao hàng có sạch để trẻ chơi không?
Thùng giấy đi qua nhiều nơi trong quá trình vận chuyển nên có thể bám bụi bẩn. Chọn thùng còn khô, không bị ướt, không có mùi, lau bên ngoài, gỡ hết ghim bấm và băng keo lỏng. Rửa tay cho bé sau khi chơi. Thùng ẩm mốc thì bỏ.
Nếu trẻ nuốt phải một chi tiết của đồ tự làm thì làm gì?
Nếu bé ho, khó thở, không nói hay khóc được, đó là dấu hiệu hóc dị vật, cần sơ cứu theo hướng dẫn đã học và gọi 115 ngay. Nếu nghi bé nuốt pin cúc áo hay nam châm, dù bé trông bình thường, gọi 115 và đưa đi cấp cứu ngay. Luôn báo ba mẹ. Người trông nên học một lớp sơ cấp cứu có thực hành.