Cúm, thuỷ đậu và sởi đều lây chủ yếu qua đường hô hấp, nên ở nơi trông nhiều trẻ cách phòng chính là nhận ra sớm và tách trẻ có dấu hiệu, giữ phòng thông thoáng, tập cho trẻ và người lớn che miệng khi ho hắt hơi, rửa tay sau khi lau mũi, và khuyến khích ba mẹ tiêm chủng đủ cho con theo lịch. Trẻ có sốt, phát ban, ho nhiều trong ca trông thì cho nghỉ ở chỗ riêng, báo ba mẹ đón và đưa đi khám; người trông không chẩn đoán, không tự cho thuốc hạ sốt nếu không có giấy ghi của phụ huynh.
Ba bệnh này khác nhau về mức độ lây và thời gian lây. Sởi thuộc nhóm bệnh lây mạnh nhất ở người, có thể lây cho người chưa có miễn dịch dù chỉ ở chung phòng trong thời gian ngắn. Thuỷ đậu lây từ một hai ngày trước khi nổi nốt cho tới khi mọi nốt đã đóng vảy. Cúm lây nhanh trong mùa, nhất là nơi trẻ ngủ trưa gần nhau. Bài này gom những việc người trông làm được hằng ngày và khi có ca bệnh, theo góc của người làm nghề.
Ba bệnh khác nhau thế nào ở góc người trông trẻ
Bảng dưới đây không dùng để chẩn đoán mà để người trông biết cần để ý gì. Chỉ bác sĩ mới xác định trẻ mắc bệnh nào.
| Cúm | Thuỷ đậu | Sởi | |
|---|---|---|---|
| Dấu hiệu thường thấy | Sốt, ho, sổ mũi, đau họng, mệt, trẻ nhỏ có thể nôn, tiêu chảy | Sốt nhẹ, mệt, rồi nổi nốt đỏ thành bọng nước ngứa, mọc nhiều đợt, từ thân lan ra | Sốt, ho, chảy mũi, mắt đỏ chảy nước vài ngày rồi phát ban đỏ từ sau tai, mặt lan xuống người |
| Lây qua | Giọt bắn khi ho hắt hơi, tay chạm dịch mũi rồi chạm mặt | Đường hô hấp và dịch trong nốt phỏng | Đường hô hấp, lây rất mạnh, kể cả qua không khí trong phòng |
| Lây khi nào | Từ khoảng một ngày trước khi có triệu chứng tới vài ngày sau, trẻ nhỏ có thể lâu hơn | Một hai ngày trước khi nổi nốt tới khi mọi nốt đóng vảy | Vài ngày trước tới vài ngày sau khi phát ban |
| Có vắc xin | Có, tiêm nhắc hằng năm | Có | Có, nằm trong chương trình tiêm chủng |
| Việc của nhóm khi có ca | Tách trẻ, báo ba mẹ, tăng rửa tay, thông gió | Tách trẻ, báo ba mẹ, trẻ quay lại khi nốt đã đóng vảy theo ý kiến bác sĩ | Tách trẻ, báo ba mẹ, báo trạm y tế, nhắc phụ huynh kiểm lịch tiêm |
Mốc thời gian trong bảng là theo hiểu biết y khoa phổ biến và có thể khác nhau từng trường hợp. Thời gian trẻ nghỉ, khi nào quay lại nhóm luôn theo ý kiến bác sĩ và hướng dẫn của y tế địa phương. Người trông chỉ cần nhớ: trẻ sốt kèm phát ban là trường hợp cần tách khỏi nhóm và đi khám sớm.
Khi trẻ sốt giữa ca trông: làm gì và không làm gì
Sốt là dấu hiệu hay gặp nhất, và cũng là lúc người trông dễ làm quá tay nhất. Khi thấy trẻ nóng, mệt, má đỏ, quấy hơn thường, cho trẻ nghỉ ở chỗ thoáng, yên tĩnh trong tầm mắt, tách khỏi trẻ khác. Đo nhiệt độ nếu có nhiệt kế và đã thoả thuận với ba mẹ, ghi lại giờ đo và con số. Nới bớt quần áo, không ủ chăn dày, cho trẻ uống nước từng ngụm, theo dõi xem trẻ còn tỉnh táo, phản ứng khi gọi không.
Những việc không làm: không tự cho uống thuốc hạ sốt nếu không có đơn hoặc chỉ dẫn của bác sĩ và giấy ghi của phụ huynh cho trường hợp này; không chườm nước đá, không lau cồn, không cạo gió, không đắp lá theo kinh nghiệm truyền miệng. Những cách này có thể gây hại hoặc che mất dấu hiệu bệnh.
Gọi ba mẹ đón khi trẻ sốt. Gọi 115 ngay khi trẻ sốt kèm co giật, li bì khó đánh thức, khó thở, thở nhanh, tím tái, phát ban tím đỏ không mất khi ấn, cứng cổ, nôn liên tục, hoặc trẻ dưới vài tháng tuổi có sốt. Khi bàn giao, đưa ba mẹ sổ ghi giờ bắt đầu sốt, các lần đo, trẻ uống ăn được gì, có triệu chứng kèm theo nào.
Giảm lây qua hơi thở trong một căn phòng nhỏ
Thông gió là việc rẻ nhất. Mở cửa sổ, cửa ra vào ở hai phía để không khí đi qua phòng, nhất là giờ chơi và trước, sau giờ ngủ trưa. Phòng máy lạnh đóng kín cả ngày giữ giọt bắn và hơi thở trong phòng lâu hơn; nếu dùng máy lạnh, mở cửa thông gió định kỳ giữa các buổi.
Giãn chỗ ngủ trưa. Đặt nệm ngủ cách nhau, xếp trẻ nằm đầu và chân xen kẽ để mặt các trẻ không sát nhau. Đây là thói quen nhiều nhóm trẻ áp dụng suốt năm, không chỉ mùa cúm.
Che miệng khi ho, hắt hơi. Tập cho trẻ lớn ho vào khuỷu tay, người lớn làm mẫu. Lau mũi bằng khăn giấy dùng một lần, bỏ ngay vào thùng có nắp, rửa tay sau đó.
Đồ dùng riêng. Cốc, thìa, khăn, chăn gối riêng từng trẻ. Không thổi nguội thức ăn rồi đút cho trẻ, không nếm bằng thìa của trẻ.
Khẩu trang cho người lớn khi cần. Người trông có ho, sổ mũi nhẹ mà vẫn phải làm việc thì đeo khẩu trang và rửa tay thường xuyên. Trẻ nhỏ dưới hai tuổi không đeo khẩu trang vì nguy cơ ngạt.
Không xông, không phun. Không xông tinh dầu, không phun hoá chất vào không khí khi trẻ trong phòng. Các cách này không thay được thông gió, rửa tay, và có thể kích ứng đường thở của trẻ.
Khi có trẻ được xác định mắc thuỷ đậu hoặc sởi
Hai bệnh này lây mạnh và có thể gây biến chứng nặng ở một số người, nên khi có ca bệnh, chủ nhóm làm thêm vài việc so với cảm cúm thông thường:
- Trẻ mắc nghỉ ở nhà theo ý kiến bác sĩ; với thuỷ đậu thường cho tới khi mọi nốt đã đóng vảy.
- Báo trạm y tế xã phường, nhất là với sởi, để được hướng dẫn về theo dõi và khử khuẩn.
- Thông báo cho phụ huynh cả nhóm, không nêu tên trẻ, nhắc ba mẹ xem lại sổ tiêm chủng của con và hỏi bác sĩ nếu con chưa tiêm đủ.
- Đặc biệt báo riêng cho gia đình có trẻ dưới một tuổi chưa đủ tuổi tiêm, trẻ có bệnh nền, và người lớn đang mang thai thường xuyên đến nhóm, để họ hỏi ý kiến bác sĩ sớm.
- Người trông và người phụ tự kiểm xem mình đã từng mắc hoặc đã tiêm phòng chưa; nếu không chắc, hỏi bác sĩ.
- Giặt đồ ngủ, khăn, làm sạch đồ chơi; tăng thông gió; theo dõi các trẻ khác trong vài tuần theo hướng dẫn của y tế.
Người lớn đang mang thai và chưa có miễn dịch với thuỷ đậu hay sởi nên được nhắc riêng vì hai bệnh này có thể gây nguy hiểm cho thai. Thông báo như vậy cần tế nhị, không công khai trước nhóm. Nếu chính người trông đang mang thai, hỏi bác sĩ ngay khi biết có ca bệnh trong nhóm.
Tiêm chủng và vai trò của người trông
Người trông không phải nhân viên y tế và không tư vấn tiêm chủng thay bác sĩ. Nhưng người trông có thể giúp theo những cách đơn giản. Khi nhận trẻ, xin ba mẹ bản sao sổ tiêm chủng hoặc ghi lại các mũi đã tiêm vào hồ sơ trẻ, để khi có ca bệnh trong nhóm biết trẻ nào cần ba mẹ chú ý hơn. Mùa cúm hay khi y tế địa phương thông báo có dịch sởi, nhắc ba mẹ kiểm lại lịch tiêm của con, hỏi trạm y tế hoặc điểm tiêm chủng.
Lịch tiêm của chương trình tiêm chủng mở rộng và tiêm dịch vụ có thể thay đổi theo thời gian; người trông không tự đưa ra lịch tiêm hay khuyên tiêm, không tiêm mũi nào. Câu nói phù hợp là "ba mẹ hỏi bác sĩ hoặc trạm y tế xem con đã đủ mũi sởi, thuỷ đậu chưa nhé", thay vì "con phải tiêm ngay".
Thông tin tiêm chủng của trẻ là thông tin sức khoẻ, cần giữ kín như mọi hồ sơ khác: cất ở chỗ riêng, không chụp gửi lên nhóm chat phụ huynh, không nói với ba mẹ trẻ khác rằng con nhà kia chưa tiêm. Trẻ chưa tiêm vì lý do y tế cũng có quyền được chăm sóc như mọi trẻ, nhóm chỉ cần trao đổi riêng với ba mẹ về rủi ro khi có dịch.
Trẻ ho, sổ mũi kéo dài: khi nào gửi được, khi nào nên nghỉ
Ở nhóm trẻ, sổ mũi gần như là chuyện thường ngày, nhất là trong vài tháng đầu trẻ mới đi gửi. Nếu yêu cầu mọi trẻ có nước mũi đều nghỉ thì nhóm khó hoạt động, ba mẹ khó đi làm. Nhiều nơi dùng nguyên tắc dựa vào tình trạng chung của trẻ: trẻ ho, sổ mũi nhẹ nhưng không sốt, vẫn ăn chơi, ngủ được, tham gia hoạt động bình thường thì có thể đi gửi; người trông tăng lau mũi, rửa tay, thông gió.
Trẻ nên ở nhà và đi khám khi có sốt, mệt không chơi được, ho nhiều làm trẻ nôn hoặc mất ngủ, thở nhanh, khò khè, phát ban, chảy mủ tai, mắt đỏ chảy dịch. Những trường hợp này người trông đề nghị ba mẹ đón khi xảy ra trong ngày, và theo thoả thuận đã ký, trẻ quay lại khi đã hết sốt và bác sĩ cho phép.
Ghi rõ nguyên tắc này trong thoả thuận với phụ huynh từ đầu, viết bằng lời đơn giản kèm ví dụ. Khi có quy định chung, người trông không phải thương lượng với từng gia đình mỗi lần trẻ ho, và ba mẹ cũng không thấy con mình bị đối xử khác.
Những tuần cần chú ý hơn trong năm
Bệnh đường hô hấp ở trẻ có xu hướng tăng theo mùa, nhưng mùa ở mỗi vùng mỗi khác. Miền Bắc thường thấy cảm cúm nhiều vào những tháng lạnh và lúc giao mùa; miền Nam có những đợt tăng gắn với mùa mưa. Người trông không cần nhớ lịch dịch tễ, chỉ cần theo dõi thông báo của trạm y tế xã phường, trường mầm non gần nhà và tin chính thức của ngành y tế địa phương, để biết khi nào nên nhắc phụ huynh và tăng vệ sinh.
Một thời điểm khác cần chú ý là đầu năm học và sau những kỳ nghỉ dài như Tết, khi nhiều trẻ mới vào nhóm hoặc vừa về quê, đi chơi xa trở lại. Trẻ mới đi gửi lần đầu thường ốm vặt nhiều trong mấy tháng đầu vì tiếp xúc với nhiều mầm bệnh mới; người trông nói trước với ba mẹ điều này để ba mẹ không bất ngờ, đồng thời giữ chặt các thói quen rửa tay, đồ dùng riêng, thông gió trong giai đoạn này.
Khi nhiều trẻ trong nhóm cùng ho sốt trong một tuần, chủ nhóm nên gửi thông báo chung cho phụ huynh, tăng giãn cách chỗ ngủ, giảm hoạt động ngồi sát nhau, và hỏi trạm y tế nếu số trẻ ốm tăng nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sổ mũi xanh có phải nghỉ nhóm không?
Màu nước mũi không đủ để biết trẻ có bệnh cần nghỉ hay không. Điều quan trọng hơn là trẻ có sốt, mệt, ho nhiều, thở nhanh hay không. Trẻ vẫn ăn chơi bình thường thì thường có thể đi gửi theo thoả thuận của nhóm; nếu sổ mũi kéo dài nhiều ngày, nhắc ba mẹ cho con đi khám.
Người trông chưa từng mắc thuỷ đậu thì có nên đi làm khi nhóm có ca không?
Nên hỏi bác sĩ sớm vì người lớn mắc thuỷ đậu có thể nặng hơn trẻ. Bác sĩ có thể tư vấn kiểm tra miễn dịch hoặc tiêm phòng tuỳ trường hợp. Trong lúc chờ, rửa tay kỹ, hạn chế tiếp xúc gần với dịch nốt phỏng, và báo chủ nhóm để sắp xếp người thay nếu cần.
Trẻ thuỷ đậu đã đóng vảy hết có quay lại nhóm được chưa?
Theo hiểu biết y khoa phổ biến, khi mọi nốt đã đóng vảy thì trẻ thường không còn lây. Tuy vậy, thời điểm quay lại nên theo ý kiến bác sĩ và hướng dẫn của y tế địa phương. Ngày trẻ quay lại, đón trẻ bình thường, không để các bạn trêu về vết thâm trên da.
Có nên dùng máy lọc không khí trong phòng nhóm trẻ không?
Máy lọc không khí có bộ lọc phù hợp có thể giúp giảm bụi và một phần giọt nhỏ trong không khí, nhưng không thay được thông gió tự nhiên, rửa tay và tách trẻ ốm. Nếu dùng, đặt chỗ trẻ không với tới, thay bộ lọc đúng hạn và vẫn mở cửa thông gió định kỳ.
Ba mẹ cho trẻ uống thuốc hạ sốt rồi mới gửi thì người trông xử lý sao?
Thuốc hạ sốt có thể che dấu hiệu sốt trong vài giờ, rồi sốt quay lại giữa ca. Nếu ba mẹ báo đã cho uống, ghi giờ uống và tên thuốc, theo dõi sát. Thoả thuận nhóm nên ghi rõ trẻ sốt trong vòng một khoảng thời gian gần đây thì ở nhà, để tránh tình huống này lặp lại.
Khi có dịch sởi ở địa phương, nhóm trẻ nên làm gì?
Theo dõi thông báo của trạm y tế xã phường, nhắc phụ huynh kiểm lịch tiêm của con, đón trẻ cẩn thận hơn với dấu hiệu sốt, ho, mắt đỏ, phát ban, tăng thông gió. Có trẻ nghi mắc thì tách ngay, báo ba mẹ và y tế. Làm theo hướng dẫn của y tế nếu được khuyên tạm nghỉ.