Bế trẻ sơ sinh đúng cách xoay quanh một nguyên tắc: trẻ chưa cứng cổ thì đầu và cổ luôn được một bàn tay hoặc cánh tay đỡ, từ lúc nhấc lên, trong suốt lúc bế, tới lúc đặt xuống. Hai tay cùng làm việc — một tay đỡ đầu cổ, một tay đỡ mông — và động tác chậm, sát người. Không lắc, không tung hứng, không xốc mạnh, kể cả khi trẻ khóc dữ hay khi đùa.
Phần lớn trẻ giữ được đầu vững khi được bế dựng vào khoảng ba đến bốn tháng tuổi, nhưng mỗi trẻ một khác; người trông trẻ quan sát chính đứa trẻ mình đang chăm chứ không chỉ nhìn số tháng. Bài này đi qua từng thao tác người mới vào nghề cần thành thạo: nhấc trẻ từ nôi, ba tư thế bế thường dùng, bế khi di chuyển trong nhà, đưa trẻ cho người khác, đặt xuống, và những tình huống không nên bế trẻ.
Hiểu cơ thể trẻ sơ sinh trước khi đặt tay
Đầu trẻ sơ sinh nặng so với thân, cơ cổ còn yếu, nên khi không được đỡ, đầu ngả mạnh ra sau hoặc gục về trước. Vùng thóp trên đỉnh đầu mềm vì xương sọ chưa liền — chạm nhẹ khi gội đầu, xoa tóc là bình thường, chỉ cần không ấn mạnh và không để vật cứng va vào. Hông và chân trẻ tự nhiên co lại kiểu tư thế ếch; bế hay quấn ép thẳng chân lâu không tốt cho khớp hông.
Trẻ cũng phản ứng mạnh với chuyển động đột ngột. Phản xạ giật mình khiến trẻ vung tay, khóc thét khi bị hạ xuống nhanh hoặc nghe tiếng động lớn. Người trông bế chậm, nói nhỏ trước khi nhấc ("cô bế con lên nhé") để trẻ quen giọng và nhịp, giảm giật mình. Đó không phải chuyện cầu kỳ: trẻ ít giật mình thì ít khóc, ít khóc thì người trông ít căng thẳng.
Trước mỗi lần bế, tay sạch, móng ngắn, tháo nhẫn có mặt đá, đồng hồ, vòng tay to, dây chuyền dài mà trẻ có thể túm. Áo người trông không có cúc to, ghim, kim cài. Điều này nghe nhỏ, nhưng vết xước trên má trẻ sơ sinh thường đến từ chính những thứ này.
Nhấc trẻ lên từ nôi hoặc từ đệm
Đứng hoặc quỳ sát chỗ trẻ nằm, không vươn người với từ xa — lưng bạn cũng cần được bảo vệ, vì người làm nghề bế trẻ hàng trăm lần mỗi tuần.
- Nghiêng người xuống, luồn một bàn tay dưới gáy và đầu trẻ, các ngón tay xoè đỡ cả phía sau đầu.
- Tay còn lại luồn dưới mông và lưng dưới.
- Nâng cả người trẻ lên cùng lúc bằng hai tay, giữ đầu ngang hoặc cao hơn thân một chút, không để đầu ngả ra sau.
- Kéo trẻ sát vào ngực mình trước khi đứng thẳng lên. Bế xa người là lúc dễ tuột tay nhất.
- Khi đã sát người, chuyển sang tư thế bế bạn định dùng (xem mục sau).
Nếu trẻ đang nằm sấp chơi trên thảm, xoay trẻ nằm ngửa trước bằng hai tay đỡ vai và hông, rồi mới nhấc lên theo các bước trên. Không nhấc trẻ bằng cách kéo hai tay, nắm nách xốc lên khi trẻ chưa cứng cổ.
Ba tư thế bế dùng nhiều nhất
Người trông chuyển qua lại giữa các tư thế tuỳ việc: cho bú bình, vỗ ợ, dỗ ngủ, đi lại. Mỗi tư thế có chỗ cần để ý riêng.
| Tư thế | Cách làm | Dùng khi | Điểm cần để ý |
|---|---|---|---|
| Bế ngửa trong khuỷu tay | Đầu trẻ tựa vào khuỷu tay, cánh tay đỡ lưng, bàn tay đỡ mông hoặc đùi; tay kia đỡ thêm phía dưới | Cho bú bình, ru, nhìn mặt trẻ trò chuyện | Đầu cao hơn bụng một chút khi bú; không để mặt trẻ úp vào ngực người bế |
| Bế vác vai | Trẻ dựng đứng, cằm tựa vai người bế, một tay đỡ mông, tay kia đỡ gáy và lưng trên | Vỗ ợ hơi, dỗ khóc, đi lại | Mũi miệng trẻ không bị vai hay áo che; lót khăn trên vai nếu trẻ hay trớ |
| Bế sấp trên cẳng tay | Trẻ nằm sấp dọc cẳng tay, đầu ở khuỷu hoặc lòng bàn tay, mặt quay ngang; tay kia đỡ lưng | Dỗ trẻ quấy, một số trẻ thích khi đầy hơi | Chỉ dùng lúc trẻ thức và có người bế; mặt quay ngang thoáng |
Khi trẻ đã cứng cổ, có thể thêm tư thế bế hông (trẻ ngồi bên hông người bế, chân dạng hai bên). Tư thế này đỡ mỏi cho người trông nhưng nên đổi bên thường xuyên để tránh đau một bên lưng.
Bế khi di chuyển: cầu thang, bếp, cửa ra vào
Nhà phố Việt Nam nhiều tầng, cầu thang hẹp, dốc, nhiều nhà không có tay vịn chắc. Khi bế trẻ lên xuống cầu thang, dùng một tay bế, tay kia nắm tay vịn; nếu cầu thang không có tay vịn thì đi chậm, sát tường. Không vừa bế trẻ vừa cầm thêm đồ — bình sữa, giỏ đồ, điện thoại để sẵn ở tầng trên hoặc đi thêm một chuyến. Đi dép có đế bám, không đi tất trơn trên bậc gạch.
Trong bếp, không bế trẻ khi đang nấu, bê nồi, rót nước sôi, cầm cốc trà cà phê nóng. Một cú vung tay của trẻ đủ làm đổ nước nóng lên người cả hai. Nếu phải nấu cháo trong khi trông một mình, đặt trẻ ở nơi an toàn trong tầm nhìn (nôi, cũi, ghế ăn có đai), không bế trên tay.
Ở cửa ra vào, góc tường, khung cửa hẹp, để ý đầu và chân trẻ khi xoay người; người bế quen thân mình nhưng hay quên phần đầu trẻ nhô ra ngoài vai. Ra ngoài trời nắng, che nắng bằng mũ, áo, ô, không trùm khăn kín mặt trẻ.
Đưa trẻ cho người khác và đặt trẻ xuống
Lúc bàn giao trẻ giữa hai người lớn — bảo mẫu sang tay mẹ, ông bà đưa lại cho bảo mẫu — là lúc dễ hớ tay vì mỗi người tưởng người kia đã đỡ.
- Người đưa nói rõ "cô đưa nhé", người nhận đưa hai tay ra đỡ đầu và mông.
- Chỉ rút tay khi người nhận nói "đỡ rồi" và bạn thấy tay họ đã nằm dưới đầu trẻ.
- Khi đặt xuống nôi: cúi sát, hạ trẻ trong tư thế ngửa, mông chạm trước rồi lưng rồi đầu; giữ tay dưới đầu tới khi đầu nằm yên trên đệm.
- Rút tay chậm, có thể để một tay đặt nhẹ trên ngực trẻ vài giây cho trẻ khỏi giật mình.
- Đứng thẳng dậy bằng chân, không bằng lưng.
Trẻ đã ngủ say trên tay mà mỗi lần đặt xuống lại thức là chuyện rất thường. Một số người trông chờ trẻ vào giấc sâu (tay chân buông lỏng, thở đều) rồi mới đặt; số khác đặt lúc trẻ còn lơ mơ để trẻ quen tự ngủ tiếp. Làm theo cách ba mẹ chọn, và ghi lại cách nào hiệu quả với đứa trẻ này để bàn giao.
Những động tác tuyệt đối không làm
Không bao giờ lắc trẻ. Lắc mạnh một trẻ nhỏ, dù chỉ vài giây trong lúc bực, có thể gây chấn thương não nghiêm trọng — y văn gọi là hội chứng rung lắc trẻ em, một dạng chấn thương đầu do bạo hành. Nó thường xảy ra khi người lớn kiệt sức trước một trẻ khóc mãi không nín. Người làm nghề cần biết trước: khi bạn thấy mình bắt đầu mất bình tĩnh, đặt trẻ xuống nôi an toàn, bước ra ngoài vài phút cho tới khi thở đều lại, rồi mới quay vào. Trẻ khóc trong nôi an toàn vài phút không nguy hiểm bằng một người lớn đang tức giận bế trẻ.
Không tung hứng, không xoay vòng, không đu tay trẻ chưa cứng cổ kể cả khi ba mẹ hoặc người nhà làm vậy để đùa. Không nhấc trẻ bằng một tay nắm cánh tay; khớp khuỷu trẻ nhỏ dễ bị trật khi bị kéo giật — trường hợp này các bác sĩ nhi gặp khá thường.
Không bế trẻ khi bạn đang chóng mặt, mệt lả, vừa uống thuốc gây buồn ngủ, hay ngồi trên xe máy không có ghế và đai an toàn dành cho trẻ. Đây là những tình huống nên nói thẳng với ba mẹ thay vì cố gắng.
Giữ lưng và cổ tay cho chính người trông
Bế trẻ nhiều giờ mỗi ngày làm đau thắt lưng, vai và cổ tay — nhiều người làm lâu trong nghề bị đau ở chỗ ngón cái nối cổ tay vì động tác xoè tay đỡ đầu trẻ lặp đi lặp lại. Vài thói quen giúp đi đường dài: nâng trẻ bằng sức chân (khuỵu gối) thay vì cúi gập lưng; đổi bên bế thường xuyên; giữ cổ tay thẳng, đỡ bằng cả cẳng tay thay vì chỉ bàn tay; khi cho bú bình lâu, ngồi ghế có tựa lưng và kê gối dưới khuỷu tay.
Nếu gia đình có địu hoặc đai em bé, chỉ dùng loại phù hợp tuổi, đeo đúng hướng dẫn: mặt trẻ thoáng, cằm không gập vào ngực, người lớn nhìn thấy mặt trẻ khi cúi xuống. Không cúi người khom thấp khi đang địu. Khi đau kéo dài, tê tay, đó là lúc đi khám và nói với gia đình để điều chỉnh việc, vì một bảo mẫu đau tay sẽ bế kém an toàn hơn.
Bế để dỗ: đung đưa nhẹ khác với lắc
Nhiều trẻ sơ sinh nín nhanh khi được bế sát ngực, đung đưa nhịp đều, nghe tiếng "suỵt" khẽ gần tai. Người làm nghề nên tách rõ hai thứ: đung đưa là chuyển động nhỏ, êm, cả người lớn và trẻ cùng lắc lư theo bước chân, đầu trẻ luôn được đỡ và không bị văng; còn lắc là chuyển động mạnh, giật, đầu trẻ đánh qua lại. Nếu bạn thấy nhịp tay mình nhanh dần lên vì sốt ruột, đó là tín hiệu dừng lại.
Trước khi bế dỗ, rà nhanh nguyên nhân thường gặp: tã ướt, đói, cần ợ hơi, nóng hoặc bí, buồn ngủ quá giờ, bị vướng sợi tóc quấn ngón tay ngón chân. Giải quyết được nguyên nhân thì dỗ nhẹ hơn nhiều. Có những buổi chiều trẻ khóc kéo dài mà không tìm ra lý do; khi đó đổi tư thế bế, đưa trẻ sang phòng yên hơn, giảm đèn, và ghi lại giờ khóc để kể cho ba mẹ.
Nếu trẻ khóc kèm sốt, bỏ bú, nôn nhiều, khóc thét khác hẳn mọi khi, hoặc bạn thấy có điều gì không ổn mà không gọi tên được, báo ba mẹ ngay để đưa trẻ đi khám. Người trông không cần chắc chắn trước khi báo — báo sớm một lần thừa vẫn tốt hơn chờ đến khi rõ ràng.
Tuần đầu với một đứa trẻ mới: học cách bế của chính trẻ
Mỗi trẻ thích một kiểu bế khác. Có trẻ chỉ chịu bế vác vai, có trẻ nín ngay khi được bế sấp trên cẳng tay, có trẻ ghét bị quay mặt vào người lạ. Tuần đầu, hỏi ba mẹ con quen được bế thế nào, quan sát mẹ bế một hai lần, rồi làm theo. Sau vài ngày bạn sẽ có cách riêng hợp với đứa trẻ, và trẻ cũng quen mùi, quen giọng, quen nhịp tay của bạn.
Ghi lại vào sổ bàn giao những phát hiện nhỏ: "bé thích bế vác vai bên trái", "bế ngửa lúc bú bình thì bé hay quấy, bế hơi dựng thì bú ngoan hơn". Những ghi chú này giúp người thay ca hoặc ông bà cuối tuần đỡ lúng túng, và cho ba mẹ thấy người trông đang thật sự để ý con mình. Khi một thao tác bạn làm khác cách mẹ làm, nói ra để hai bên thống nhất, tránh cảnh trẻ bị bế hai kiểu rồi quấy cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tháng thì không cần đỡ đầu nữa?
Nhiều trẻ giữ đầu vững khi được bế dựng vào khoảng ba đến bốn tháng, nhưng mỗi trẻ một khác. Dấu hiệu là khi bế dựng, đầu trẻ tự giữ thẳng, không lắc lư hay gục. Trước khi chắc chắn, người trông vẫn đỡ gáy; nếu thấy trẻ chậm hơn nhiều so với bạn cùng tuổi thì báo ba mẹ.
Bế nhiều có làm trẻ hư, quen hơi không?
Trẻ sơ sinh cần được bế, ôm, dỗ khi khóc; đáp lại nhu cầu của trẻ nhỏ không làm trẻ hư. Với trẻ lớn hơn, cách cho ngủ và dỗ nên thống nhất với ba mẹ. Người trông có thể vừa đáp lại trẻ vừa tập dần cho trẻ nằm chơi, nằm ngủ ở nôi theo kế hoạch gia đình.
Lỡ để trẻ bị va đầu nhẹ khi bế thì làm gì?
Dỗ trẻ, quan sát chỗ va và cách trẻ phản ứng. Báo ba mẹ ngay, kể cả khi trẻ đã nín, và ghi lại giờ, chỗ va. Nếu trẻ nôn nhiều lần, li bì, khó đánh thức, co giật, khóc thét bất thường hoặc có chỗ sưng lõm trên đầu thì gọi 115 hoặc đưa đi cấp cứu ngay.
Tay người trông bị đau cổ tay vì bế trẻ, có nên dùng đai cổ tay khi làm?
Đai có thể giúp đỡ mỏi, nhưng quan trọng hơn là đổi cách bế: đỡ bằng cẳng tay, giữ cổ tay thẳng, đổi bên thường xuyên. Đau kéo dài hoặc tê ngón tay thì nên đi khám để được chỉ dẫn cụ thể, không tự uống thuốc giảm đau kéo dài.
Ba mẹ cho phép bế trẻ đi xe máy ra chợ gần nhà thì có nên?
Bế trẻ sơ sinh trên xe máy, kể cả quãng ngắn, có rủi ro rất lớn khi phanh gấp hay va chạm, vì người lớn không giữ nổi trẻ. Người trông nên nói rõ điều này và đề nghị cách khác như đi bộ với xe đẩy, nhờ người nhà, hoặc mua giúp sau ca.