Bảo mẫu và nhóm trẻ chỉ nên chụp ảnh trẻ để gửi riêng cho ba mẹ của chính trẻ đó, và chỉ đăng ảnh trẻ lên mạng (trang cá nhân, trang của nhóm, nhóm phụ huynh) khi đã có sự đồng ý rõ ràng của cha mẹ, tốt nhất bằng chữ. Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ quyền của mỗi người đối với hình ảnh của mình, việc dùng hình ảnh người chưa thành niên cần người đại diện đồng ý; Luật Trẻ em 2016 bảo vệ đời sống riêng tư của trẻ; còn quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân coi thông tin của trẻ em là loại cần bảo vệ đặc biệt.
Với nghề trông trẻ, chiếc điện thoại vừa là công cụ báo tin cho ba mẹ, vừa là nơi dễ xảy ra sai lầm nhất: một tấm ảnh dễ thương đăng lên trang cá nhân, một đoạn video trẻ đang tắm gửi nhầm nhóm, một tấm ảnh có cả trẻ khác trong khung hình. Bài viết đưa ra nguyên tắc dùng được ngay, cách xin phép, cách gửi ảnh an toàn, và những ảnh tuyệt đối không chụp. Bài nêu luật ở mức nguyên lý; khi có tình huống cụ thể, bạn nên kiểm văn bản hiện hành.
Vì sao ảnh trẻ là chuyện nghiêm túc
Trẻ nhỏ chưa thể tự đồng ý hay phản đối việc ảnh của mình xuất hiện trên mạng. Người quyết định thay trẻ là cha mẹ, không phải người trông, dù người trông yêu quý trẻ đến đâu. Một bức ảnh đã lên mạng thì gần như không thu lại được: nó có thể bị lưu, bị chia sẻ, bị dùng vào mục đích khác mà không ai kiểm soát.
Ảnh trẻ đi kèm nhiều thông tin hơn ta nghĩ: khuôn mặt, đồng phục, nhà cửa phía sau, giờ giấc trẻ ở đâu, tên trẻ trong chú thích. Ghép lại, người lạ có thể biết trẻ ở đâu, mấy giờ, ai trông. Với gia đình đang có tranh chấp quyền nuôi con, hay đang tránh một người nào đó, một tấm ảnh đăng vô tình có thể gây nguy hiểm thật.
Về luật, quyền đối với hình ảnh là một quyền nhân thân trong Bộ luật Dân sự 2015; Luật Trẻ em 2016 bảo vệ quyền bí mật đời sống riêng tư của trẻ; và các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, nay đã được nâng lên thành Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, đặt yêu cầu chặt hơn khi xử lý dữ liệu của trẻ em. Người làm nghề không cần nhớ điều khoản, chỉ cần nhớ nguyên tắc: ảnh của trẻ thuộc về trẻ và cha mẹ trẻ.
Cuối cùng là đạo đức nghề, thứ ba mẹ nhìn vào khi giới thiệu bạn cho gia đình khác. Trong nghề này, người được giới thiệu tiếp thường là người giữ kín chuyện nhà chủ, và hình ảnh của trẻ là phần riêng tư nhất trong đó. Ba mẹ mở cửa nhà, giao con cho bạn; giữ kín hình ảnh của trẻ là một phần của sự tin cậy đó, giống như giữ kín chuyện riêng của gia đình.
Loại ảnh và mức đồng ý cần có
Không phải mọi tấm ảnh đều như nhau. Bảng gợi ý cách phân loại để biết khi nào cần xin phép, xin phép đến mức nào.
| Loại sử dụng | Ví dụ | Cần gì |
|---|---|---|
| Gửi riêng cho ba mẹ của trẻ | Ảnh trẻ ăn trưa, chơi, ngủ gửi qua tin nhắn riêng | Thống nhất từ đầu ba mẹ có muốn nhận ảnh không, gửi lúc nào |
| Gửi vào nhóm chung của các phụ huynh | Ảnh hoạt động cả nhóm trẻ trong ngày | Đồng ý của tất cả gia đình có trẻ trong ảnh; nên ghi trong thoả thuận gửi trẻ |
| Đăng lên trang của nhóm trẻ | Ảnh giới thiệu hoạt động để tuyển sinh | Đồng ý bằng chữ của cha mẹ từng trẻ, nêu rõ đăng ở đâu, có thấy mặt không |
| Đăng lên trang cá nhân của người trông | Ảnh khoe "bé nhà chủ" dễ thương | Tốt nhất là không; nếu muốn, phải xin phép riêng và tôn trọng câu trả lời "không" |
| Ảnh trẻ không mặc quần áo, đang tắm, đi vệ sinh, đang khóc hay bị thương | Bất kỳ mục đích chia sẻ nào | Không chụp để chia sẻ; ảnh vết thương chỉ gửi riêng cho ba mẹ khi cần báo tin |
Đồng ý ở mức này không tự động mở rộng sang mức khác. Ba mẹ đồng ý nhận ảnh qua tin nhắn riêng không có nghĩa họ đồng ý cho đăng lên trang của nhóm.
Xin đồng ý về hình ảnh: cách làm cho rõ
Với nhóm trẻ, việc này nên đưa vào thoả thuận gửi trẻ; với bảo mẫu tại nhà, nên hỏi ngay trong tuần đầu.
- Hỏi ba mẹ có muốn nhận ảnh trong ngày không, nhận qua kênh nào, bao nhiêu lần. Có gia đình thích nhận ảnh liên tục, có gia đình chỉ muốn một ảnh cuối ngày.
- Với nhóm trẻ, làm một phiếu đồng ý riêng về hình ảnh, liệt kê từng mức: gửi riêng cho ba mẹ, gửi nhóm phụ huynh, đăng trang của nhóm có che mặt, đăng trang của nhóm thấy mặt. Ba mẹ đánh dấu từng mức họ đồng ý.
- Ghi rõ nhóm không ghi tên đầy đủ, không ghi trường, địa chỉ cụ thể kèm ảnh; không đăng ảnh thời gian thực cho biết trẻ đang ở đâu.
- Cho ba mẹ quyền rút lại đồng ý bất cứ lúc nào; khi họ rút, gỡ ảnh đã đăng của trẻ trong thời gian sớm nhất có thể.
- Lưu phiếu đồng ý trong hồ sơ trẻ; khi chụp ảnh nhóm, kiểm danh sách đồng ý trước khi đăng, che mặt hoặc cắt bỏ trẻ chưa có đồng ý.
Gia đình không đồng ý đăng ảnh thường có lý do riêng; đừng hỏi vặn, đừng cho rằng họ "khó tính". Tôn trọng câu trả lời đó là việc của người làm nghề.
Giữ ảnh trong điện thoại cho an toàn
Tách ảnh trẻ khỏi ảnh riêng của bạn. Nếu được, dùng một album riêng, và định kỳ xoá ảnh trẻ sau khi đã gửi cho ba mẹ. Điện thoại của bạn không nên trở thành kho ảnh của con nhà người khác.
Tắt đồng bộ ảnh tự động lên các dịch vụ chia sẻ công khai. Một số ứng dụng tự tạo album, tự gợi ý chia sẻ. Kiểm cài đặt để ảnh trẻ không vô tình xuất hiện ở nơi bạn không định.
Cẩn thận với nhóm chat. Gửi nhầm nhóm là lỗi hay gặp nhất. Trước khi bấm gửi ảnh, nhìn lại tên người nhận. Không gửi ảnh trẻ vào nhóm bạn bè, nhóm người làm nghề để "khoe" hay "hỏi ý kiến".
Khoá điện thoại. Đặt mật khẩu, không để trẻ lớn hay người lạ tự mở máy xem ảnh.
Khi nghỉ việc, xoá ảnh. Kết thúc công việc, xoá ảnh của trẻ trong máy (trừ những ảnh ba mẹ đồng ý cho bạn giữ làm kỷ niệm). Đây cũng là một mục nên có trong phần bàn giao khi nghỉ việc.
Camera trong nhà và ở nhóm trẻ: hình ảnh của ai, ai được xem
Nhiều gia đình lắp camera để theo dõi trong lúc bảo mẫu trông trẻ; nhiều nhóm trẻ lắp camera để phụ huynh yên tâm. Camera vừa bảo vệ trẻ, vừa bảo vệ người trông khi có nghi ngờ. Nhưng camera cũng ghi hình người trông và các trẻ khác, nên nó cũng là chuyện quyền riêng tư.
Với bảo mẫu tại nhà, bạn có quyền được biết camera đặt ở đâu, có ghi âm hay không, và ai trong gia đình xem được. Hỏi những câu này ngay trong buổi gặp đầu không có gì là thiếu tin tưởng; nó giúp hai bên bắt đầu bằng sự rõ ràng, và bạn biết mình đang làm việc trong điều kiện nào. Thoả thuận nên ghi rõ camera ở khu sinh hoạt chung, không ở phòng riêng nơi bạn ngủ, thay đồ, không ở nhà vệ sinh. Camera ẩn trong phòng riêng của người làm là xâm phạm đời tư, dù gia đình có lý do lo lắng.
Với nhóm trẻ, nội quy nên ghi camera ở khu nào, ai được xem, xem trực tiếp hay chỉ khi có sự cố, lưu trong bao lâu, chia sẻ trích đoạn thế nào. Khi một gia đình xin trích đoạn liên quan đến con mình, hình ảnh các trẻ khác nên được làm mờ hoặc chỉ cho xem tại chỗ, không gửi đi.
Người trông cũng nên biết rằng camera không thay được sự có mặt. Có những nhóm dựa vào camera để một người trông nhiều trẻ hơn mức an toàn, hoặc để chủ nhóm đi việc riêng rồi xem từ xa; khi có chuyện, hình ảnh chỉ ghi lại sự cố chứ không ngăn được nó. Camera là lớp bảo vệ thêm, không phải lý do để bớt người. Số trẻ mỗi cô trông vẫn phải theo đúng tuổi của trẻ, có camera hay không cũng vậy.
Bất kể lắp ở đâu, quyền xem camera nên giới hạn trong những người cần. Một đường truyền camera mà ai có đường dẫn cũng xem được là lỗ hổng lớn; đặt mật khẩu mạnh, đổi mật khẩu mặc định, cập nhật phần mềm của thiết bị.
Những ảnh không chụp, và khi lỡ đăng sai thì làm gì
Có những khoảnh khắc người trông không bao giờ nên chụp để chia sẻ, dù mục đích là gì: trẻ không mặc quần áo hoặc đang tắm, đang đi vệ sinh, đang thay tã; trẻ đang khóc, ăn vạ, bị cô quở; trẻ đang ốm, đang bị thương (trừ ảnh vết thương gửi riêng cho ba mẹ để báo tin); trẻ trong khung hình có giấy tờ, địa chỉ nhà, biển số xe. Những ảnh như vậy nếu lọt ra ngoài có thể bị dùng vào những mục đích rất xấu, và trẻ sẽ phải sống với chúng khi lớn lên.
Nhiều người trông vô tình vi phạm khi quay video vui nhộn để đăng mạng: trẻ nói ngọng, trẻ ngã ngồi, trẻ khóc vì sợ một món đồ chơi. Người lớn thấy buồn cười, nhưng trẻ không được hỏi ý kiến, và gia đình có thể thấy con mình bị đem ra làm trò. Nguyên tắc dễ nhớ: nếu bạn không muốn ảnh của chính mình lúc yếu đuối nhất bị đăng lên, đừng đăng ảnh như vậy của trẻ.
Nếu lỡ đăng sai, như đăng nhầm ảnh, đăng khi chưa xin phép hay gửi nhầm nhóm, hãy gỡ ngay, nhờ những người đã nhận xoá giúp, rồi báo thật với ba mẹ trẻ: ảnh nào, đăng ở đâu, bao lâu, đã gỡ lúc nào. Giấu đi rồi để ba mẹ tự phát hiện sẽ tệ hơn nhiều. Sau đó xem lại cách bạn dùng điện thoại khi trông trẻ, ví dụ không đăng gì trong giờ làm, để không lặp lại.
Câu hỏi thường gặp
Bảo mẫu đăng ảnh bé lên trang cá nhân mà không che mặt có sai không?
Nếu chưa có sự đồng ý của cha mẹ, việc đó xâm phạm quyền hình ảnh và đời sống riêng tư của trẻ theo nguyên lý của luật hiện hành, và thường làm mất việc. Gỡ ngay, xin lỗi gia đình và từ nay chỉ đăng khi được phép.
Che mặt trẻ rồi đăng thì có cần xin phép không?
Vẫn nên xin. Che mặt giảm rủi ro nhưng ảnh vẫn có thể lộ quần áo, nhà cửa, giờ giấc, và người quen vẫn nhận ra. Nhiều gia đình đồng ý cho đăng ảnh che mặt, nhưng đó phải là lựa chọn của họ.
Nhóm trẻ chụp ảnh hoạt động để làm tài liệu tuyển sinh được không?
Được nếu có đồng ý bằng chữ của cha mẹ từng trẻ trong ảnh, ghi rõ mục đích và nơi đăng. Không dùng ảnh trẻ đã rời nhóm cho tuyển sinh nếu đồng ý trước đây không bao gồm thời gian sau khi trẻ rời đi.
Ba mẹ đăng ảnh có mặt bảo mẫu lên mạng mà không hỏi thì sao?
Bạn cũng có quyền đối với hình ảnh của mình. Nếu không muốn xuất hiện, hãy nói nhẹ nhàng và đề nghị gỡ hoặc che. Có thể ghi trong hợp đồng rằng hai bên tôn trọng hình ảnh của nhau.
Có được quay video trẻ đang ăn vạ để gửi ba mẹ xem không?
Chỉ gửi riêng cho ba mẹ khi thật cần để trao đổi cách ứng xử, và không chia sẻ với ai khác. Thường mô tả bằng lời là đủ; quay trẻ lúc đang khóc, đang giận dễ làm trẻ tổn thương và dễ bị dùng sai.
Trẻ lớn hơn nói không muốn bị chụp thì sao?
Tôn trọng ý của trẻ dù ba mẹ đã đồng ý. Luật Trẻ em 2016 có tinh thần lắng nghe ý kiến của trẻ trong việc liên quan đến mình. Dạy trẻ rằng cơ thể và hình ảnh của mình thuộc về mình là một phần của việc bảo vệ trẻ.