Với người trông trẻ, bài hát là công cụ làm việc chứ không chỉ để giải trí: một bài ngắn gắn cố định với một việc (rửa tay, dọn đồ, đi ngủ, ra cửa) giúp bé biết việc gì sắp đến mà không cần nhắc nhiều lần; bài có động tác tay giữ bé yên lúc phải chờ; đồng dao có trò chơi kèm theo lấp những khoảng trống trong ngày. Người trông không cần giọng hay, chỉ cần hát đều, chậm, lặp lại hằng ngày.
Nhiều người làm nghề ngại hát vì nghĩ mình hát dở. Trẻ nhỏ thì không quan tâm chuyện đó; bé thích giọng người quen, thích sự lặp lại và thích được tham gia. Bài này gom cách người trông dùng bài hát, đồng dao và trò ngón tay trong ngày làm việc: chọn bài theo việc, tự đặt lời theo giai điệu quen, hát cho một bé và cho cả nhóm.
Vì sao bài hát giúp ngày trông trẻ trơn tru hơn
Trẻ nhỏ khó hiểu lời nhắc dài nhưng nhớ giai điệu rất nhanh. Một câu hát dùng đi dùng lại ở cùng một thời điểm trở thành tín hiệu: bé nghe thấy là biết sắp rửa tay, sắp dọn đồ, sắp đi ngủ. So với việc người lớn nhắc "dọn đồ chơi đi con" năm lần, một bài hát dọn đồ thường khiến bé tự đứng dậy, vì nó biến việc phải làm thành một trò chơi có nhịp.
Bài hát cũng giúp đo thời gian theo cách bé hiểu được. Bé không biết hai mươi giây là bao lâu, nhưng biết rửa tay đến hết bài là xong. Bé không chịu chờ đến lượt, nhưng chờ được hết một bài vỗ tay. Những khoảng chờ trong ngày như chờ cơm nguội, chờ người lớn thay tã cho em, chờ ba mẹ đến đón là lúc bé dễ quấy nhất, và cũng là lúc một bài hát có động tác phát huy tác dụng.
Ngoài ra, hát cùng nhau là một cách gắn bó. Bé mới đến với người trông lạ thường bớt khóc khi được nghe bài hát quen mà ba mẹ hay hát ở nhà. Vì vậy, một trong những câu nên hỏi ba mẹ ngay từ đầu là ở nhà bé hay nghe, hay hát bài gì.
Bài hát theo từng việc trong ngày
Bảng dưới gợi ý loại bài cho từng thời điểm. Người trông có thể dùng bài thiếu nhi quen thuộc, đồng dao, hoặc tự đặt lời mới theo giai điệu bé đã biết. Quan trọng là mỗi việc một bài cố định:
| Thời điểm | Loại bài | Gợi ý cách dùng |
|---|---|---|
| Chào buổi sáng, đón bé | Bài chào có gọi tên bé | Hát khi bé vừa vào nhà, chèn tên bé vào lời |
| Rửa tay | Câu hát ngắn hát hai lượt | Hát từ lúc xoa xà phòng tới lúc tráng nước, giúp bé rửa đủ lâu |
| Dọn đồ chơi | Bài có nhịp đều, lời "cất đồ vào rổ" | Bắt đầu hát là bắt đầu dọn, hết bài là xong |
| Trước bữa ăn | Bài mời ăn, hoặc đồng dao ngắn | Hát khi bé đã ngồi vào ghế, chờ dọn cơm |
| Thay tã, mặc đồ | Bài kể tên bộ phận cơ thể | Giữ bé nằm yên lâu hơn, gọi tên tay, chân khi mặc |
| Trước ngủ trưa | Hát ru, bài chậm, giọng nhỏ | Giống bài ba mẹ hát ở nhà nếu có |
| Chờ đợi | Bài vỗ tay, trò ngón tay | Dùng mỗi khi bé phải ngồi chờ vài phút |
| Ra cửa, về nhà | Bài đi đường, bài có nhịp bước chân | Hát khi mang giày, khi đi bộ trong hẻm |
Không cần dùng cả tám bài từ ngày đầu. Bắt đầu với hai, ba việc bé hay chống đối nhất, thường là rửa tay và dọn đồ, dùng đều đặn trong hai tuần rồi mới thêm.
Đồng dao và trò ngón tay dùng được ngay
"Nu na nu nống". Các bé ngồi duỗi chân thành hàng, người lớn vừa đọc vừa vỗ nhẹ lần lượt vào chân từng bé, đến tiếng cuối thì bé có chân được vỗ co chân lại. Hợp với nhóm ba, bốn bé ngồi chờ cơm.
"Chi chi chành chành". Người lớn xoè bàn tay, bé đặt ngón trỏ vào lòng bàn tay, đến câu cuối người lớn nắm tay lại, bé phải rút ngón tay ra thật nhanh. Bé ba tuổi trở lên rất thích; với bé nhỏ, người lớn nắm thật chậm cho bé kịp rút.
"Kéo cưa lừa xẻ". Người lớn và bé ngồi đối diện, nắm tay nhau, đẩy kéo qua lại theo nhịp. Trò vận động nhẹ hợp với bé từ khoảng một tuổi rưỡi, người lớn giữ nhịp chậm và nhẹ tay.
"Dung dăng dung dẻ". Cầm tay bé đung đưa khi đi bộ, đến câu cuối cùng ngồi thụp xuống. Hợp với giờ đi dạo hoặc đi từ phòng này sang phòng khác.
Trò đếm ngón tay. Lần lượt chạm từng ngón tay bé và đặt tên cho từng ngón như một gia đình: ông, bà, ba, mẹ, em bé. Bé nhỏ thích được chạm, bé lớn tự đặt tên mới cho các ngón.
Trò "con muỗi". Người lớn làm tiếng vo ve, ngón tay bay vòng trong không khí rồi đậu nhẹ lên mũi, tai, bụng bé. Bé đoán con muỗi sẽ đậu ở đâu. Dùng khi thay tã hay mặc đồ để bé nằm yên.
Tự đặt lời theo giai điệu quen: cách làm
Không phải lúc nào cũng có sẵn một bài hát cho đúng việc. Người trông có thể tự đặt lời mới, giữ giai điệu của một bài bé đã quen. Cách làm đơn giản:
- Chọn một giai điệu bé biết và người trông hát được, thường là bài thiếu nhi quen thuộc ba mẹ hay mở, hoặc một câu đồng dao có nhịp đều.
- Chỉ thay một hai câu, giữ nhịp cũ. Ví dụ, giữ giai điệu bài bé thích, thay lời thành "rửa tay, rửa tay, xoa xoa xà phòng, rửa tay sạch rồi đi ăn cơm".
- Lời ngắn, có động từ chỉ việc: cất, rửa, đi, ngồi, mặc. Tránh lời dài, nhiều ý.
- Lặp lại nhiều lần: một bài cho một việc, hát mỗi lần làm việc đó, đều đặn mỗi ngày.
- Báo cho ba mẹ lời bài hát để ba mẹ dùng ở nhà. Bé nghe cùng một bài ở cả hai nơi thì hiệu quả gấp đôi.
Đặt lời mới cho một giai điệu để hát trong nhà với bé là việc riêng, không cần lo chuyện bản quyền. Nhưng người trông không quay video hát với bé rồi đăng lên mạng; ngoài chuyện hình ảnh của bé, việc dùng nhạc của người khác trên mạng có quy định riêng.
Hát với bé dưới một tuổi: khi bế, khi thay tã, khi bé bập bẹ
Với bé còn nằm, còn bò, người trông chính là chiếc loa và cũng là khán giả. Bé chưa hát được nhưng nghe rất chăm, nhìn miệng người lớn, đạp chân, vung tay khi nghe giọng quen. Hát khi bế bé đi quanh nhà, khi bé nằm thay tã, khi tắm, khi chờ bình sữa nguội là cách trò chuyện với bé ở tuổi chưa nói.
Bé dưới một tuổi thích những câu ngắn, giọng hơi cao và chậm, có lặp lại, kèm động tác chạm nhẹ như vỗ tay bé, xoa bụng bé, lắc lư theo nhịp. Hát ru buổi trưa nên giữ giọng nhỏ, đều, không đổi bài liên tục. Nếu ba mẹ có bài ru quen ở nhà, người trông học bài đó để bé nghe giọng mới mà vẫn thấy giai điệu cũ.
Một điều quan trọng: đáp lại tiếng bập bẹ của bé như một câu trả lời. Bé kêu "a a", người lớn ngừng hát, nhìn bé, nhắc lại "a a" rồi hát tiếp. Kiểu qua lại như trò chuyện này, mà các nhà nghiên cứu phát triển trẻ thơ gọi là tương tác "giao và đáp", là nền của việc học nói về sau. Không cần đồ chơi phát nhạc hay video ca nhạc cho bé tuổi này; giọng người thật đáp lại bé có giá trị hơn nhiều.
Với bé đang tập ngồi, tập bò, các bài có động tác đơn giản như vỗ tay, giơ tay "cao cao", lắc lư theo nhịp giúp bé vui và vận động nhẹ. Luôn giữ bé chắc khi bé ngồi trên đùi, không tung bé lên cao hay lắc mạnh dù là trong lúc đùa.
Hát cho một bé và hát cho cả nhóm khác nhau thế nào
Hát cho một bé thì người trông có thể ngồi đối diện, nhìn vào mắt bé, điều chỉnh tốc độ theo bé, chờ bé hát theo một từ ở cuối câu. Bé nhỏ dưới hai tuổi thường chưa hát được, nhưng sẽ lắc lư, vỗ tay hoặc bập bẹ theo. Người lớn đáp lại những cử động đó như bé đang hát thật: "con vỗ tay đúng nhịp rồi".
Hát cho cả nhóm trẻ thì cần nhịp chậm hơn, động tác to hơn, rõ hơn để bé ngồi xa cũng thấy. Cô ngồi thấp ngang tầm các bé. Nên chọn những bài có động tác cho cả người không hát được, như vỗ tay, dậm chân, giơ tay. Bé nhút nhát có thể chỉ ngồi xem trong vài tuần đầu, không ép bé hát.
Một lỗi hay gặp ở nhóm trẻ là mở nhạc trên loa thay cho cô hát. Nhạc thu sẵn có ích lúc cần, nhưng bé tham gia nhiều hơn khi người lớn hát trực tiếp, vì người lớn dừng lại được, chờ bé được, đổi tốc độ được và nhìn vào bé được. Loa phát nhạc liên tục cả ngày cũng làm phòng ồn, bé khó tập trung chơi và khó ngủ.
Không có giọng hay vẫn hát được: vài điều người trông nên nhớ
Trẻ nhỏ không chấm điểm giọng hát. Điều bé cần là giọng người lớn quen thuộc, ấm áp, có nhịp đều. Người trông không tự tin về giọng thì cứ đọc lời theo nhịp như đọc đồng dao, vỗ tay theo, bé vẫn tham gia đầy đủ. Đồng dao Việt Nam vốn là lời có vần, đọc theo nhịp, không cần giai điệu khó.
Hát nhỏ thôi, nhất là trong giờ ngủ và trong căn hộ có hàng xóm. Tránh hét to để át tiếng bé đang khóc; thay vào đó hạ giọng xuống, bé thường dịu lại để nghe. Chọn những bài có lời phù hợp với trẻ, tránh nhạc người lớn có lời không hợp hay giai điệu quá mạnh khi ở cạnh bé.
Một thói quen nhỏ có ích: ghi tên những bài bé thích vào sổ bàn giao, kèm ghi chú bé thích đoạn nào, làm động tác gì. Người trông thay ca hay ông bà đến chơi đọc sổ là hát được đúng bài bé thích, bé đỡ bỡ ngỡ với người mới.
Cuối cùng, hát không để ép bé làm việc mà để mời bé tham gia. Nếu một bài hát dọn đồ không còn tác dụng với một bé, có thể bé đã chán; đổi bài hoặc đổi cách chơi, ví dụ thi xem ai cất được nhiều đồ vào rổ trước khi hết bài.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mở nhạc thiếu nhi cả ngày khi trông trẻ không?
Không nên. Âm thanh liên tục làm phòng ồn, bé khó tập trung chơi và người lớn ít trò chuyện với bé hơn. Mở nhạc vào những lúc có mục đích như giờ vận động, giờ nhảy múa, rồi tắt. Người lớn hát trực tiếp vẫn tốt hơn nhạc thu sẵn vì có tương tác.
Trẻ không chịu hát theo có sao không?
Không sao. Nhiều bé nghe rất lâu rồi mới hát, có bé chỉ thích vỗ tay hay làm động tác. Có bé hát ở nhà với ba mẹ nhưng không hát với người trông. Cứ hát đều, không ép, không so sánh bé với bạn khác hát giỏi hơn.
Hát ru có làm trẻ phụ thuộc, phải có người hát mới ngủ không?
Hát ru là một phần quen thuộc trong trình tự trước khi ngủ, giống như đọc truyện. Nếu ba mẹ muốn bé tự ngủ, người trông theo cách của ba mẹ, có thể hát ngắn rồi giảm dần. Điều quan trọng là người trông và ba mẹ làm giống nhau.
Người trông là người dân tộc hoặc nói giọng vùng miền khác có hát được cho trẻ không?
Được. Trẻ nghe được nhiều giọng và nhiều kiểu hát. Người trông có thể hát những bài quen thuộc của quê mình cho bé nghe như một món quà. Nếu ba mẹ có mong muốn riêng về ngôn ngữ dùng với bé, trao đổi trước với ba mẹ.
Bé lớn có chán những bài hát trẻ con không?
Bé năm, sáu tuổi vẫn thích hát nhưng muốn tham gia nhiều hơn: tự chọn bài, làm người dẫn, tự đặt lời mới, chơi trò đóng băng khi nhạc dừng. Giao cho bé lớn những vai đó thay vì chỉ ngồi hát theo như các em.