Trẻ ngã đập đầu khi đang trông, người trông giữ bình tĩnh và nhìn ba điều trong phút đầu: trẻ có khóc ngay không, có lúc nào lịm đi không, và cử động tay chân có bình thường không. Trẻ khóc to ngay, tỉnh táo, chơi lại sau ít phút thường là va đập nhẹ: chườm lạnh vết sưng bằng khăn bọc đá, cho trẻ nghỉ và theo dõi sát. Nếu trẻ ngất dù chỉ vài giây, co giật, nôn nhiều lần, lơ mơ khó đánh thức, chảy máu hoặc dịch trong từ tai mũi, yếu một bên tay chân, hoặc ngã từ độ cao lớn như cầu thang, ban công thì gọi 115 ngay, không tự bế xốc trẻ chạy đi.
Mọi cú ngã đập đầu, dù nhẹ, đều phải báo ba mẹ trong lúc đó. Bài này giúp bảo mẫu và chủ nhóm trẻ biết kiểm tra gì, theo dõi trong những giờ sau thế nào, khi nào nghi chấn thương cổ không được di chuyển trẻ, và cách chặn những chỗ ngã nguy hiểm nhất trong nhà phố Việt Nam: cầu thang, cửa sổ, ban công, giường cao và đồ đạc dễ đổ.
Vì sao trẻ nhỏ hay ngã đập đầu
Ở trẻ nhỏ, đầu chiếm tỷ lệ lớn so với cơ thể, trọng tâm cao, phản xạ chống tay khi ngã chưa nhanh. Vì vậy khi trẻ mất thăng bằng, đầu thường chạm đất trước. Trẻ dưới 1 tuổi hay ngã từ giường, sofa, bàn thay tã, ghế ăn; trẻ mới biết đi ngã khi chạy, khi trèo ghế để với đồ; trẻ lớn hơn ngã cầu thang, ngã xe đạp, trèo cửa sổ, ban công. Phần lớn các cú ngã ở độ cao thấp chỉ gây sưng u, trầy xước. Nguy hiểm thật nằm ở các cú ngã từ cao, ngã xuống nền cứng, hoặc ngã kèm va vào cạnh sắc.
Nhà phố ở đô thị Việt Nam có đặc điểm làm rủi ro cao hơn: cầu thang dốc, hẹp, nhiều tầng; lan can ban công có song ngang trẻ trèo được hoặc khe rộng; cửa sổ thấp không có song; sàn gạch men trơn khi lau. Ở nhóm trẻ đặt trong nhà ở, chủ nhóm phải coi những điểm này là việc phải sửa trước khi nhận trẻ, không phải việc để sau.
Một điều cần nói thẳng: trẻ sơ sinh lăn khỏi giường hoặc bàn thay tã là kiểu ngã gần như luôn do người lớn quay đi. Trẻ chưa lật được hôm qua có thể lật được hôm nay. Quy tắc nghề là một tay luôn đặt trên người trẻ khi trẻ nằm trên chỗ cao, thiếu đồ thì bế trẻ theo hoặc đặt trẻ xuống sàn.
Phút đầu sau khi trẻ ngã: kiểm tra theo thứ tự
Người trông hoảng thường bế xốc trẻ lên ngay. Với cú ngã nhẹ thì không sao, nhưng nếu ngã từ cao hay trẻ nằm im, cách làm an toàn hơn là kiểm tra tại chỗ trước:
- Đến bên trẻ, quan sát trước khi chạm: trẻ có khóc không, có cử động không, tư thế đầu cổ có bất thường không.
- Nếu trẻ nằm im, không khóc, hoặc ngã từ cầu thang, ban công, độ cao hơn chiều cao của trẻ: không bế xốc, không lắc gọi. Giữ đầu cổ thẳng trục với thân, gọi 115.
- Gọi tên trẻ, chạm nhẹ vai. Trẻ không đáp ứng, không thở bình thường: gọi 115 và hồi sức tim phổi theo cách đã học, hạn chế tối đa xoay cổ.
- Trẻ khóc ngay và cử động bình thường: bế trẻ lên dỗ, nhìn khắp đầu mặt tìm chỗ sưng, rách da, chảy máu.
- Vết sưng: chườm lạnh bằng túi đá bọc trong khăn mỏng khoảng 10 đến 15 phút, không đặt đá trực tiếp lên da.
- Vết rách chảy máu: ép trực tiếp bằng gạc hoặc khăn sạch vài phút cho cầm máu. Da đầu nhiều mạch máu nên chảy nhiều dù vết nhỏ; vết rách toác, sâu, dài thì đưa đi khâu.
- Báo ba mẹ ngay, kể rõ độ cao, mặt nền, phần đầu chạm đất, trẻ có khóc ngay không.
Dấu hiệu nguy hiểm: gọi 115 hoặc đưa đi viện ngay
Các bệnh viện nhi thường dặn ba mẹ theo dõi trẻ sau chấn thương đầu theo một danh sách dấu hiệu. Người trông cần thuộc danh sách này, vì có những dấu hiệu chỉ xuất hiện sau vài giờ:
- Mất ý thức, dù chỉ vài giây, hoặc trẻ không khóc ngay sau ngã mà lịm đi.
- Co giật.
- Nôn từ hai lần trở lên, hoặc nôn vọt.
- Lơ mơ, ngủ li bì khó đánh thức, hoặc trẻ khóc thét, quấy khóc không dỗ được khác hẳn thường ngày.
- Chảy máu hoặc chảy dịch trong từ tai, mũi; bầm tím quanh mắt hoặc sau tai.
- Yếu, tê một tay một chân, đi loạng choạng, nói khó, nhìn đôi, hai đồng tử to nhỏ khác nhau.
- Chỗ sưng mềm lún, hoặc thóp phồng ở trẻ còn thóp.
- Trẻ dưới 1 tuổi ngã từ độ cao như giường người lớn, bàn thay tã, ghế, kể cả khi trông có vẻ ổn.
- Ngã từ độ cao lớn: cầu thang nhiều bậc, ban công, cửa sổ, xe máy.
Nghi chấn thương cổ hoặc cột sống (ngã từ cao, trẻ kêu đau cổ, tê tay chân): không di chuyển trẻ nếu không có nguy hiểm trước mắt, giữ đầu cổ thẳng, chờ nhân viên cấp cứu.
Chảy máu cam, rách môi, gãy răng sau cú ngã
Ngã sấp mặt là kiểu ngã hay gặp ở trẻ mới biết đi, và thường kèm theo chảy máu mũi, rách môi hoặc va gãy răng. Với chảy máu mũi, cho trẻ ngồi, đầu hơi cúi về trước, dùng ngón cái và ngón trỏ bóp chặt phần mềm của cánh mũi liên tục khoảng 10 phút, dỗ trẻ thở bằng miệng. Không cho trẻ ngửa đầu ra sau vì máu chảy xuống họng làm trẻ nuốt máu và nôn. Máu chảy không cầm sau khoảng 20 phút ép, hoặc mũi lệch, sưng biến dạng thì đưa đi khám.
Rách môi, rách lợi chảy máu nhiều nhưng thường cầm nhanh khi ép bằng gạc sạch. Chườm lạnh bên ngoài giúp giảm sưng. Vết rách lan qua viền môi, vết rách sâu, toác thì cần bác sĩ xem có phải khâu không.
Răng sữa bị va lung lay, gãy hay bật ra: giữ phần răng gãy lại nếu tìm được, cầm ở phần thân răng chứ không cầm chân răng, cho vào hộp sạch có sữa hoặc nước muối sinh lý, báo ba mẹ để đưa trẻ đến nha sĩ sớm. Người trông không tự cắm lại răng sữa vào lợi. Va đập mạnh vào miệng đôi khi đi kèm chấn thương đầu, nên vẫn theo dõi các dấu hiệu nguy hiểm đã nêu ở trên.
Theo dõi trong những giờ sau cú ngã nhẹ
Với cú ngã nhẹ, trẻ khóc ngay rồi nín, chơi lại bình thường, ba mẹ thường quyết định theo dõi ở nhà. Khi trẻ vẫn ở với người trông, việc theo dõi phải có chủ đích chứ không chỉ "để ý". Trong vài giờ đầu, người trông giữ trẻ chơi những trò nhẹ nhàng ngay trước mắt, tránh leo trèo, chạy nhảy. Quan sát trẻ ăn uống, đi lại, nói năng có như thường không, có than đau đầu, buồn nôn không.
Nhiều ba mẹ hỏi có được cho trẻ ngủ sau khi ngã không. Hướng dẫn chung của nhiều bệnh viện là trẻ tỉnh táo, cư xử bình thường thì có thể ngủ khi đến giờ, nhưng người lớn kiểm tra trẻ trong lúc ngủ: thở đều, da hồng, đánh thức nhẹ thì trẻ phản ứng như mọi khi. Nếu ba mẹ hoặc bác sĩ dặn đánh thức trẻ theo khoảng thời gian cụ thể thì làm đúng như vậy và ghi giờ lại.
Người trông ghi vào sổ hoặc tin nhắn cho ba mẹ: giờ ngã, độ cao, chỗ va, hành vi của trẻ mỗi giờ sau đó. Khi bàn giao cuối ngày, nói lại toàn bộ và dặn ba mẹ tiếp tục theo dõi qua đêm, vì một số dấu hiệu xuất hiện muộn. Không giảm nhẹ kiểu "va tí thôi chị ạ" để tránh bị trách; ba mẹ cần đầy đủ thông tin để quyết định có đưa trẻ đi khám hay không.
Chặn chỗ ngã trong nhà phố: việc gì, làm thế nào
Phần lớn các cú ngã nặng ở trẻ nhỏ đến từ một số ít điểm. Bảng dưới đây là các điểm hay gặp trong nhà phố và nhà nhóm trẻ, kèm cách chặn đơn giản.
| Điểm nguy hiểm | Rủi ro | Cách chặn |
|---|---|---|
| Đầu và chân cầu thang | Trẻ bò, trèo lên rồi ngã lăn nhiều bậc | Thanh chắn cố định bằng vít ở đầu cầu thang (không dùng loại ép lực ở đầu cầu thang), có chốt ở chân |
| Cửa sổ thấp, cửa sổ mở | Trẻ trèo ghế, giường rồi ngã qua cửa | Khoá hạn chế độ mở, song cửa, kê giường và ghế xa cửa sổ |
| Ban công, sân thượng | Trèo qua lan can, chui qua khe | Khoá cửa ra ban công; lưới hoặc tấm chắn kín ở lan can có song ngang hoặc khe rộng |
| Giường cao, sofa, bàn thay tã | Trẻ sơ sinh lăn, trẻ lớn nhảy ngã | Thay tã trên tấm lót ở sàn; trẻ nhỏ ngủ cũi hoặc nệm thấp |
| Tủ, kệ, tivi | Trẻ trèo làm đổ đè lên người | Bắt vít cố định vào tường; đồ nặng để tầng dưới |
| Sàn gạch ướt, thảm trượt | Trượt chân đập đầu | Lau khô ngay; thảm có đế chống trượt |
| Ghế ăn, xe đẩy | Trẻ đứng lên, lật ghế | Luôn cài dây đai; không để trẻ trên ghế khi không có người |
Chủ nhóm trẻ nên đi một vòng ở tầm mắt của trẻ (ngồi xổm xuống) để thấy những thứ trẻ có thể trèo lên hoặc kéo xuống mà người lớn đứng thẳng không để ý.
Ở nhóm trẻ: giờ chơi vận động và phân vùng an toàn
Trẻ cần vận động để phát triển, nên phòng ngã không có nghĩa là bắt trẻ ngồi yên cả ngày. Cách làm của nhóm trẻ có kinh nghiệm là phân vùng: khu chơi vận động có thảm xốp đủ dày, không có đồ đạc cạnh sắc, đồ chơi leo trèo thấp vừa tầm tuổi; khu chơi yên tĩnh có bàn ghế thấp; khu ngủ tách riêng. Trẻ chạy nhảy chỉ trong khu vận động, có người lớn quan sát ở vị trí nhìn được cả khu.
Với nhóm ghép nhiều tuổi, đồ chơi leo trèo của trẻ lớn không để trẻ nhỏ tự dùng. Giờ chơi ngoài sân, kiểm tra mặt sân trước: gạch vỡ, sỏi, vũng nước, đồ vật lạ. Xích đu, cầu trượt nếu có phải chắc chắn, mặt dưới có lớp đệm mềm, không phải nền xi măng.
Khi trẻ ngã trong giờ chơi, ghi vào sổ của nhóm và báo ba mẹ cuối ngày, hoặc báo ngay nếu va đập đầu. Theo thời gian, sổ ghi chép này cho thấy chỗ nào hay xảy ra sự cố, giờ nào hay xảy ra, để chủ nhóm điều chỉnh bố trí hoặc thêm người trông vào giờ đó.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ngã đập đầu nổi u to có nguy hiểm không?
Vết u cứng ở trán thường là tụ máu dưới da do va chạm, hay gặp và tự xẹp dần. Chườm lạnh bọc khăn giúp giảm sưng. Điều quan trọng hơn là theo dõi các dấu hiệu nguy hiểm như nôn nhiều lần, lơ mơ, co giật, quấy khóc bất thường. Chỗ sưng mềm lún, ở sau tai hoặc ở trẻ dưới 1 tuổi thì nên cho đi khám.
Sau khi ngã đập đầu có được cho trẻ ngủ không?
Trẻ tỉnh táo, cư xử bình thường thì có thể ngủ khi đến giờ, nhưng người lớn kiểm tra trẻ trong lúc ngủ: thở đều, da hồng, đánh thức nhẹ thì trẻ phản ứng như thường. Khó đánh thức, lừ đừ, nôn trong lúc ngủ thì gọi 115 hoặc đưa đi viện ngay.
Trẻ ngã từ giường xuống sàn gạch thì xử lý thế nào?
Kiểm tra trẻ có khóc ngay không, cử động có bình thường không, nhìn đầu tìm chỗ sưng, chảy máu. Chườm lạnh nếu sưng, báo ba mẹ ngay. Với trẻ dưới 1 tuổi ngã từ giường người lớn, nên cho đi khám dù trông có vẻ ổn, vì dấu hiệu chấn thương ở trẻ nhỏ khó nhận ra.
Có nên bôi dầu gió, xoa trứng gà lên chỗ u không?
Không nên. Xoa bóp mạnh lên vết u có thể làm tụ máu lan rộng hơn, dầu gió gây cay rát nếu chảy xuống mắt. Chườm lạnh bọc khăn mỏng khoảng 10 đến 15 phút là đủ trong giờ đầu, còn lại là quan sát trẻ.
Thanh chắn cầu thang loại nào an toàn hơn?
Ở đầu cầu thang nên dùng loại bắt vít cố định vào tường, vì loại ép lực có thể bật ra khi trẻ đẩy mạnh và trẻ lăn xuống cùng thanh chắn. Ở chân cầu thang, loại ép lực dùng được. Thanh chắn cần có khoảng cách song hẹp, chốt mà trẻ không tự mở được.
Trẻ ngã khi đang trông, ba mẹ trách thì người trông nên nói gì?
Kể trung thực, đầy đủ: trẻ đang làm gì, ngã từ đâu, người trông ở đâu lúc đó, đã xử lý thế nào, đã theo dõi gì. Nhận phần trách nhiệm của mình nếu có, rồi nói rõ sẽ thay đổi gì để không lặp lại, ví dụ lắp thanh chắn, chuyển chỗ thay tã xuống sàn.