Thu nhập của nghề trông trẻ không chỉ là con số tiền công hằng tháng mà gồm bảy phần: tiền công cơ bản, phần ăn ở được bao, tiền làm thêm giờ và làm đêm, tiền ngày lễ, thưởng, khoản liên quan bảo hiểm, và trừ đi chi phí bạn tự chịu như đi lại, ăn uống, điện thoại. Hai lời mời có con số tiền công giống nhau có thể chênh nhau rất xa khi tính đủ bảy phần và chia cho số giờ thật sự phải có mặt.
Bài này không đưa mức lương cụ thể nào, vì mức trả thay đổi theo vùng, theo thời điểm và theo từng gia đình, mọi con số in ra đều sớm lỗi thời và dễ gây hiểu lầm. Thay vào đó là cách đọc một lời mời việc như người làm nghề lâu năm: hỏi đủ thành phần, quy về một thước đo chung và nhận ra những khoản dễ bị bỏ quên khi gật đầu vội. Các con số trong bài đều là ví dụ giả định, tính bằng "đơn vị" để chỉ minh hoạ cách tính.
Bảy thành phần của một lời mời việc
Khi nhận một lời mời, hãy đi qua từng dòng dưới đây và hỏi lại những dòng còn để trống. Phần lớn tranh chấp về tiền giữa người trông trẻ và gia đình bắt nguồn từ những dòng không ai nói ra lúc đầu.
| Thành phần | Câu cần hỏi | Hay bị quên ở đâu |
|---|---|---|
| Tiền công cơ bản | Bao nhiêu, cho bao nhiêu giờ hoặc ngày làm, trả ngày nào, bằng tiền mặt hay chuyển khoản? | Không nói rõ tiền công này ứng với bao nhiêu giờ |
| Ăn ở | Có bao ăn mấy bữa, có chỗ ở riêng không, điện nước tính thế nào? | Bảo mẫu đi về tự lo bữa trưa; bảo mẫu ở lại không có chỗ riêng |
| Làm thêm giờ, làm đêm | Quá giờ thì tính thế nào? Trông đêm có tính riêng không? | Ba mẹ về muộn thường xuyên nhưng coi là "tiện thể" |
| Ngày nghỉ, ngày lễ | Nghỉ mấy ngày một tuần? Làm ngày lễ, Tết thì tính thế nào? Nghỉ phép năm ra sao? | Ngày lễ được coi là ngày thường |
| Thưởng | Có thưởng Tết, tháng lương thứ mười ba không? Điều kiện là gì? | Hứa miệng rồi không thực hiện vì "chưa đủ năm" |
| Bảo hiểm | Gia đình đóng hay trả khoản tương ứng để bạn tự tham gia? | Không ai nhắc tới |
| Chi phí tự chịu | Bạn phải tự trả những gì để đi làm được? | Tiền xe, tiền gửi con mình, điện thoại liên lạc |
Không phải gia đình nào cũng có đủ bảy dòng, và không phải dòng nào cũng phải có tiền. Điều quan trọng là mỗi dòng có câu trả lời rõ ràng trước ngày đi làm, tốt nhất được ghi vào thoả thuận bằng văn bản.
Quy về cùng một thước đo: tiền thật trên giờ thật
Cách so sánh hai lời mời đáng tin nhất là tính thu nhập thực cho mỗi giờ phải có mặt. Thu nhập thực là tổng những gì bạn nhận được, bằng tiền hoặc được bao, trừ đi chi phí bạn tự bỏ ra để đi làm. Giờ phải có mặt là số giờ bạn không được tự do làm việc riêng, kể cả giờ trẻ ngủ nếu bạn vẫn phải ở cạnh.
Ví dụ giả định: lời mời A trả 100 đơn vị mỗi tháng cho bảo mẫu đi về, làm 10 giờ mỗi ngày, 26 ngày mỗi tháng, bạn tự lo đi lại hết khoảng 8 đơn vị và bữa trưa hết khoảng 6 đơn vị. Thu nhập thực là 86 đơn vị cho 260 giờ, tức khoảng 0,33 đơn vị mỗi giờ. Lời mời B trả 90 đơn vị cho bảo mẫu đi về, làm 8 giờ mỗi ngày, 24 ngày mỗi tháng, gần nhà nên đi lại hết 2 đơn vị, có bao bữa trưa. Thu nhập thực là 88 đơn vị cho 192 giờ, khoảng 0,46 đơn vị mỗi giờ. Con số trên giấy của A cao hơn, nhưng mỗi giờ làm ở B đáng giá hơn khoảng 40 phần trăm.
Với bảo mẫu ở lại, phép tính khó hơn vì ranh giới giờ làm mờ. Hãy hỏi cụ thể: một ngày bình thường bạn được tự do mấy giờ, có phải dậy đêm không, ngày nghỉ có thật sự rời khỏi nhà được không. Nếu câu trả lời là gần như không có giờ tự do, thì dù được bao ăn ở, mỗi giờ thực tế có thể rất thấp.
Phép tính này không nhằm biến nghề chăm trẻ thành bài toán lạnh lùng. Nó giúp bạn tránh nhận một việc mà sau vài tháng mới thấy mình kiệt sức với khoản thu không tương xứng, rồi bỏ ngang, và đứa trẻ là người chịu thiệt nhất. Biết rõ mỗi giờ của mình đáng giá bao nhiêu cũng giúp bạn bình tĩnh hơn khi thương lượng.
Làm thêm giờ, làm đêm và ngày lễ: thoả thuận từ đầu
Bộ luật Lao động 2019 có một phần riêng cho lao động giúp việc gia đình, và người trông trẻ làm thuê cho hộ gia đình thường thuộc nhóm này. Theo nguyên lý chung của luật lao động, làm thêm giờ, làm vào ban đêm, làm vào ngày nghỉ lễ được trả cao hơn giờ bình thường. Tỷ lệ cụ thể và cách áp cho lao động giúp việc gia đình nên kiểm trong văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động ở địa phương, vì quy định có thể được hướng dẫn, sửa đổi.
Trên thực tế, nhiều gia đình và người làm nghề không thoả thuận gì về làm thêm, dẫn tới hai tình huống quen thuộc. Một là ba mẹ về muộn một giờ mỗi ngày, cộng lại thành hơn hai mươi giờ một tháng không tính công. Hai là bảo mẫu ở lại phải trông cả đêm khi trẻ ốm mà hôm sau vẫn làm trọn ngày. Cả hai đều bào mòn quan hệ.
Cách làm hợp lý là thoả thuận trước một quy tắc đơn giản, ví dụ: quá giờ dưới mười lăm phút thì bỏ qua, quá từ mười lăm phút trở lên thì tính theo từng nửa giờ; trông đêm khi trẻ ốm thì hôm sau được nghỉ bù một buổi hoặc tính thêm. Con số cụ thể do hai bên thương lượng; điều quan trọng là quy tắc được viết ra và hai bên cùng giữ.
Ngày lễ, Tết là điểm hay vướng nhất. Nhiều gia đình cần người nhất đúng vào dịp Tết, trong khi người làm cũng muốn về quê. Nếu bạn đồng ý ở lại làm Tết, hãy thoả thuận rõ cách tính và thời gian được nghỉ bù sau Tết, đừng chỉ dựa vào lời hứa "sẽ lì xì".
Bảo hiểm: khoản hay bị quên nhất
Với lao động giúp việc gia đình, Bộ luật Lao động 2019 đặt ra nguyên tắc người sử dụng lao động có trách nhiệm về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế cho người lao động theo quy định; một cách làm được luật nêu là trả khoản tiền tương ứng vào lương để người lao động tự tham gia. Cách áp dụng cụ thể, mức đóng và loại hình phù hợp với hoàn cảnh của bạn nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú.
Trong thực tế, khoản này rất hay bị bỏ qua vì cả hai bên đều không biết, hoặc biết nhưng ngại nhắc. Hậu quả rơi vào người làm nghề: làm hai mươi năm không có ngày nào đóng bảo hiểm xã hội, về già không có lương hưu; ốm đau phải tự trả toàn bộ viện phí vì không có thẻ bảo hiểm y tế. Người làm nghề trông trẻ thường bắt đầu khi còn khoẻ và nghĩ chuyện về già còn xa, nhưng chính những năm khoẻ nhất là những năm đóng góp có giá trị nhất cho quãng đời sau.
Khi đọc một lời mời, hãy hỏi một câu đơn giản: "Phần bảo hiểm mình tính thế nào ạ?" Nếu gia đình chưa biết, bạn nhắc ngắn gọn rằng luật lao động có quy định cho người giúp việc gia đình và đề nghị hai bên cùng tìm hiểu. Chi tiết về các loại bảo hiểm và cách tự tham gia được bàn ở danh mục thoả thuận và quyền lợi của trang này.
Những khoản bạn tự chịu mà ít ai tính
Đi lại. Tiền xăng, tiền xe buýt, tiền gửi xe, thời gian đi lại. Một giờ đi lại mỗi chiều là thêm hai giờ không công mỗi ngày.
Ăn uống. Bảo mẫu đi về thường tự lo bữa trưa, có khi cả bữa sáng vì phải đi sớm.
Người trông con của chính bạn. Nhiều người làm nghề phải trả tiền gửi con mình để đi trông con người khác; khoản này cần tính vào chi phí thật.
Điện thoại, mạng. Nghề trông trẻ hiện nay gần như bắt buộc nhắn tin, gửi ảnh, gọi video cho ba mẹ trong ngày.
Đồ dùng cá nhân khi làm. Quần áo dễ giặt, giày đi trong nhà, tạp dề, khẩu trang khi trẻ ốm; nhỏ nhưng cộng lại không ít.
Khám sức khoẻ, học sơ cứu. Đây là đầu tư cho nghề; một số gia đình hoặc nhóm trẻ sẵn lòng chia sẻ chi phí nếu được đề nghị.
Mức thấp nhất và cách thương lượng
Theo nguyên lý của luật lao động, tiền công thoả thuận với người lao động làm đủ thời giờ bình thường không được thấp hơn mức lương tối thiểu do Nhà nước công bố cho từng vùng. Mức lương tối thiểu vùng được điều chỉnh theo thời kỳ, nên khi cần, hãy tra mức đang áp dụng cho nơi bạn làm việc trên cổng thông tin chính thức của cơ quan lao động.
Ngoài mức sàn đó, tiền công là chuyện thương lượng. Những yếu tố hợp lý để đề nghị mức cao hơn gồm: số trẻ phải chăm, độ tuổi (trẻ sơ sinh, trẻ sinh đôi đòi hỏi nhiều sức hơn), có trông đêm không, có kiêm việc nhà không, kinh nghiệm và chứng nhận của bạn, kỹ năng đặc biệt như chăm trẻ có dị ứng nặng hoặc nói được ngoại ngữ gia đình cần.
Khi thương lượng, nói bằng việc chứ không bằng cảm xúc: "Nhà mình có hai bé, một bé tám tháng còn dậy đêm, em vừa trông vừa nấu cơm cho cả nhà, nên em đề nghị mức này" thuyết phục hơn "em thấy ít quá". Nếu gia đình không thể trả thêm, có thể thương lượng các thành phần khác: bớt việc nhà, thêm ngày nghỉ, hỗ trợ tiền xe.
Một lời khuyên cuối: đừng nhận một mức bạn biết chắc mình sẽ thấy ấm ức sau vài tuần. Sự ấm ức không biến mất; nó chuyển thành mệt mỏi, cáu gắt, và đôi khi lặng lẽ chuyển lên đứa trẻ. Một thoả thuận công bằng là một phần của sự an toàn cho trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Bảo mẫu ở lại được bao ăn ở thì tiền công có thấp hơn bảo mẫu đi về không?
Thường các gia đình tính phần ăn ở vào tổng đãi ngộ, nên khoản tiền mặt có thể khác bảo mẫu đi về. Nhưng bảo mẫu ở lại thường có mặt nhiều giờ hơn, có khi cả đêm. Khi so, hãy tính cả giá trị ăn ở lẫn số giờ thực tế, đừng chỉ so con số tiền mặt.
Có nên đòi trả lương theo tuần thay vì theo tháng không?
Với việc mới, người lạ, trả theo tuần hoặc nửa tháng trong thời gian đầu giúp giảm rủi ro bị nợ công cho bạn. Nhiều gia đình đồng ý nếu bạn đề nghị lịch sự. Sau khi hai bên đã tin nhau, có thể chuyển sang trả theo tháng. Điều quan trọng là ghi rõ ngày trả.
Thưởng Tết có bắt buộc không?
Pháp luật lao động không bắt buộc mọi khoản thưởng theo một mức chung; thưởng thường do thoả thuận hoặc theo quy chế của người sử dụng lao động. Vì vậy nếu thưởng Tết quan trọng với bạn, hãy nói và ghi vào thoả thuận từ đầu, kể cả điều kiện như làm đủ bao nhiêu tháng.
Trông thêm con của người quen ba mẹ thì có tính thêm không?
Nên tính, vì khối lượng việc và trách nhiệm tăng lên rõ rệt. Hãy nói với ba mẹ trước khi nhận thêm trẻ, thống nhất thời gian, mức tính và người chịu trách nhiệm với trẻ đó. Nhận thêm trẻ không báo trước còn làm tăng rủi ro an toàn cho tất cả các trẻ.
Gia đình trả chậm lương vài ngày thì nên làm gì?
Nhắc nhẹ bằng tin nhắn để có lưu lại, ghi rõ khoản và ngày đến hạn. Nếu chậm lặp lại nhiều lần hoặc kéo dài, hãy trao đổi thẳng và cân nhắc việc tiếp tục. Cách xử lý khi bị nợ lương kéo dài và nơi có thể nhờ hỗ trợ được bàn trong danh mục thoả thuận và quyền lợi.
Có nên nhận trông trẻ theo kiểu trả công trọn gói một khoản, không tính giờ không?
Trọn gói tiện cho cả hai bên khi giờ giấc ổn định. Nhưng nếu không ghi rõ trọn gói ứng với bao nhiêu giờ, việc gì, thì mọi phát sinh đều thành miễn phí. Hãy nhận trọn gói kèm phạm vi rõ ràng và quy tắc cho phần vượt.